Geḳlibene ṿerḳ

תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

2 .סאו

קאאות /+ עאסקן |288ג)

192260 1161 0164

6 111846 1088 16ססט 1115 {ס װס65610011זטן 11ו10116דד0ת
1481067 166 67 1215 /וט
{ס 7 1161 10

ז181116 װז/ס/8ה 5076

צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1
08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ

2

אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

3 א. דיק.

ער'שטער באג ד,

פאַרלאג ש. שרעבערק, ווילנע

פּאַרקוֹיף: גצזעלשאפט , צענטראַל" װאַרשע.

8 ואס וסאסא משה?פחםא חזא גא! 088או5 אטאס

אינהאַלט פוּן ערשטן בּאנד

64
6
6
4

5

6

א א = הו ת = הו = הז הו וי הו

איינלייטונג

חייציקל אַליין

דאָס רענדע?

די אורחים אוּן דוּראַטשעשאָק

אַ פאַרדרייעניַש אָדער
ר' שמעון נוּנצער

ר' ישעיה זשוכאַװלצער

פיט 4069"

דיק

אל 3
פאפטקענאקעיעפֿײלפֿי:"י יע

1

ווילנע, די שטאָט פון יידישן װאָרט און װיץ, די שטאָט
פון טראַדיציעס און אױסגעפאָרמטן יידישן לעבּן, די שטאָט,
װאָס דערהױבט זיך אַזױ זיכער איבּער אַ רײ שטעט, װי מינסק,
קאָװנע, גראָדנע און אַנדערע, האָט דאָך אין יענער צײט, װען
עס איז געלײגט געװאָרן דער פּנדאַמענט פון דער יידישער
ליטעראַטור, נישט אַרױסגעשטעלט קיין איין רעכֿטן מיטהעלפער,
קיין איין בּוער, קײן אין פעסטן טאַלענט, װאָס זאָל אונד
אַרױסװיגקען פון יענע יאָרן װי אַ העל פייערל,

די התחלה פון דער יײדישער ליטעראַטור שלענגלט זיף'
ערגע? אין אָדעס אָדער װאַרשע. עס איז געװען אַ מעב-
דעל אַ ליגעצקי אָדער אַן עטינגער, צִי גאָר אַ
שאַצקעס, אַלץ אַזױינע נעמען, װאָס האָבן גאָרנישט געװאַט
צו טאָן מיט װילנע. פאַר דעם ליבּהאָגער פון דער יידישער
ליטעראַטור שווימט עפטער אַרױס די פראַגע: ואו איז וילנע
געװעון גי דער התהלה פון דער ידישלר ליטעראַטור? װאו

איז איר װאָרט, איר ציגל אינם פונדאַמענט! אױבּ נישט וילגע,
איז במילא אויך נישט מינסק, נישט קאָװנע, נישט גראָדנעי
ווייל אוב נישט דער צענטער, טאָ װאָס קאָנען געבּן די קלע-
גערע בּלאַסערע פּונקטן?
עס איז אָבּער געווען אין װילנע איינער, װאָס האָט בלי
שום ספק געקאָנט דערגרײכֿן די זכֿיה אַװעקגעשטעלט צו װערן
אין דער ערשטער שורה פון די-יעניקע, װאָס האָבּן אַװעקגע-
לייגט דעם פונדאַמענט פון דער יידישער ליטעראַטור.

צווישן מענדעלין, לינעצקין, עטינגערן אָדער אפילו שאַצ-
-קעסן האָט מען געַקאָנט מיט גרויס תּענוג דערמאָנען דעם נאָ-
מען אײזיק-מאיר דיק.

ער האָט עס אֶבּער נישט אינגאַנצן דערגרײכט.

1

| אייויק-מאיר דיק איז געבּוירן געװאָרן אין יאָר 1807 אין
ווילנע. פאַר יענע טונקעלע צייטן, װען אפילו אַ יוד אַ נגיד,
דאָס הײסט דער שטאַרקסטער מענטש אין דער ידישער גאַס,
האָט זיך קינדיש געשראָקן פאַרן בוך און פאַר השכּלה, האָט
אייזיק-מאירן אייגנטלעך געגליקט: אַ פּריץ האָט אים געלערנט
דייטש, מען האָט אים געלאָזט האַלטן אַ בּוך אין דער האַנט
און ער האָט לײפֿט געקאָנט עפענען יענע גאָלדענע טיר פון
העלן ליכֿט און װיסן, װאָס אין כּמעט פאַר אַלע יידן פון יע-
נער צייט געווען פאַרריגלט און פאַרשלאָסן מיט טױיזנטער שלע-
סער. אייזיק-מאיר דיק האָט אָבּער געהאַט זייער א פּאַסיווע נאַ-
טור און האָט געשטעלט נישט זיכֿער דעם פוס. ער איו אפילו

ג

געגאַנגען פּאָראויס, אָבּער יעדעס מאָל אין ער באַלד געלאָפן
צוריק און צו אַלץ האָט ער זיך בּאַצױגן שטיל און נאָכֿגיבּיק,

זייער פרי האָט מען אים חתונה געמאַכֿט און דער שװער,
דערציילט מען, האָט אים גערופן שליממזל,

--דער שליממזל ויל עסן,--פלעגט ער זיך אָנרופן צו
דער טאָכֿטער און בּעת-מעשה אָפּמעסטן דעם איידעם מיט שװע-
רע האַמעטנע בליקן.
= --שליממזל! |

ער האָט געפּרוכט אַריינשמעקן אין אַ ראַבינערשול, האָט
געאַרבעט אין אַ השללה-קרייזל און געחלומט פון גרויסע קענט.
נישן און ידיעות, אָבּער דערפון אין גאָרנישט געװאָרן, און אַו
ער האָט געדאַרפט דערנערן א וייבּ מיט קינדער, װײיל סאי
שוין מער נישט געװען דער שװער, װאָס פלעגט אים רופן
שליממזל און דאָך געבּן עסן, איז ער, אָנשטאָט צו װערן אַ
מלמד, געװאָרן אַ לערער, װאָס איז, נאַטירלעך, איינס און
דאָסזעלבּע. אייזיק-מאיר דיק איז שטיל און נאָכֿגיבּיק אַרײן אין
שפּאַן און דאָ, אין שפּאַן, האָט ער אָנגעהױבּן צו שרײבּן. ער
האָט געשריבּן אין נויט, אין צװאַנג און שוייס, וי אַ בּעל.
מלאכֿה, װי אַ שניידער, װי אַ שוסטער, װאָס אַ פאַרצײיטיקער
ּאַלעבּאָס איז אים געשטאַנען איבּערן קאַרק און געשמיסן און
געיאָגט און געצאָלט בלויז גראָשנס... |

צוויי רובּל, דריי רוגל פאַר אַ בּיכֿעלע.

גיסלעפֿװײין איז די לערעריי געפאַלן, די תּלמידים זיינען
צורונען געװאָרן און עס איז געגּליבן בּלוין דאָס שרײבּן, דאָס
בּיכֿעלע, די צוויי-דריי רוגּל.

דאָס הייסט דער שװײַס פון טאַלענט, װאָס האָט
אים געדאַרפט געבן חיונה,

אַזואַרום איז אָבּער געווען-נישט קיין טאַלענט און נישט
קיין חיונה.

11

יו

אייזיק-מאיר דיק איז בלי שום ספק געװען אַ מענטש
מיט עכטן טאַלענט, און װי עס טרעפט מיט אַן עכֿטן טאַלענט,
האָט דיק זײיער גוט געקענט דאָס לשון, אין װעלכן ער האָט
געשריבּן און דאָס לעבּן, װאָס האָט פאַר זיין שאַרפן אויג גע-
שוויבּלט און געגריבּלט מיט פאַרשידענע געשטאַלטן און פּאַר.
שוינען, מיט כּלערלײי סצענעס און בילדער, י
אין די ערשטע צייטן, װען די פאַבּריק פון די בּיכֿעלעך
אי נאָך נישט געװען אין פולן גאַנג, האָט איזיק-מאיר דיק
ממש איבּערראַשט מיט זיין שיינעם גלאַנצפולן יידיש, מיט דעם
אימפּעט און שאַרפקײט. פוֹן זיין קורצן זאַץ און מיטן היסן
אָטעם פון די לעבּעדיקע פּאַרשױנען און סצענעס. װאַרפט מען,
אַ שטייגער, אַרױס פון ,חיײציקל אַליין" די װערטער ,ואר",
אונד? און נאָך אייניקע, װאָס האָבּן, װי אַ מין צוטשעפעניש
דיקן בּאַגלײט דאָס גאַנצע לעבּן, קאָן דאָסדאָזיקע מערקוירדיק
גּיכֿעלע, װאָס איז געשריבּן געװאָרן מיט זעכֿציק יאָר צוריק,
פולשטענדיק קאָנקורירן מיט דער פּראָזע פון אַ היינטיקן יידישן
בּעלעטריסט. דער פיינער בּוי פון זאַץ מאַכט אַן איינדרוק פון
אַן איינגעפונדעוועטער ליטעראַטור, װאָס איר התחלה איז גע-
מאַכֿט געװאָרן נאָך מיט דורות צוריק,
מענדעלי װאָט איבּערגעטראַכֿט און איבערגעקלערט און
איבּערגעפּרעסט אין קאָפּ יעדן יידישן זאַץ, מען זעט די אָנוע-
שטריינגטע אַרבּעט אויף אים און מען פילט בּעת מעשה די
שטריינגע האַרבּע לאָגיק פון דער גראַמאַטיק. עס מאַכֿט דעם
איינדרוק, װי ער װאָלט געשמידט אַ שטיק וילד פּאַרזשאַװערט
אייזן מיט אַ קליין פאַרעקשנט העמערל. אייזיק-מאיר דיק, װאָם

זן

האָט געשריבּן פריער פון מענדעלין, און האָט נאָך דערװײל
נישט געזען קיין מוסטער פון אַ ליטעראַרישן ייריש, האָט אָבּער
נישט געוואוסט פון דידאָזיקע קייטן. ער האָט זיך נישט אָנגע-
שטריינגט און נישט געפּרעסט אין קאָפּ דעם ואַץ. ער האָט גע-
שריבן לײכֿט, איינפאַך און שנעל, פונקט װי ער װאָלט געזונ*
גען. ער האָט זיך נישט גענױיטיקט אין אַ מוסטער, וייל ער
האָט דעם מוסטער אומבאַואוסטזיניק געפילט אין זיך. און דע-
ריצער איבּערראַשט אין דיקן מער דער סטיל, וי דאָט בילך,
מער דאָס װאָרט, װי די געשילדערטע סביבה, בּשעת מען נעמט
אין בּאַטראַפֿט יענע װיסטע טונקעלע צייט, װען דיק האָט אָנ-
געשריבּן די ערשטע בּיכֿעלעך נישט בּלױז פּאַר זיך, נאָר אויך
פֿאַר דער יידישער ליטעראַטור,

די ערשטע בילעלעך פאַר דער יידישער ליטעראַטור.

1,

אין זיינע ערשטע װערק שלאָגט דער הײטער אָטעם פון
זי געשטאַלטן און ראַרשויגען, װאָס װערן דאָרט געשילדערט.
על-פּי-רוב זיינען זיי ‏ גאַגאָסן מיט אַ צאַפּלדיקן הומאָריסטישן
שיין, דער הומאָר װערט טיילמאָל פאַרװאַנדלט אין יענעם ליבּן
געצענטשטן שאַרז, װאָס פאַרדאַרבט נישט דעם רעאַלן טאָן
פון דער זאַך, נאָר פאַרקערט, ער זאַפּט אים אָן מיט מער
לעבן, מיט אַ שטאַרקערן קלאַנג פון װירקלעכֿקײט. ,װײציקל
אַליין", ,ר' שמאַיע גוט-יום-טוב-בּעטער", ,די אורחים אין דו-
ראַטשעסאָק" און אַנדער ע--דאָס זיינען אַלץ בּאַקאַנטע פּאַרשױגען
פון דער פאַרצייטישער יידישער גאָס. זיי זיינען שוין לאַנג
אױסגעשטאָרגן, אָבּער מיר זעען וורך זײ, װי דורך גומע
ברילן, פאַרשוואומענע דורות און שטיקער לעאנס, האָס וײינען

אויסגעלאָשן געװאָרן אונטער די קילע װינטן פון דער צייט,

דיק האָט געהאַט אַ שאַרף אױיג און אַ שטאַרקן חוֹש פאַר
הומאָר, צװישן די פרומע האָט ער על-פּי-רוב גענומען דעם
שווער-געפּעלצטן צבועאק, צװישן די נגידים--דעם קמצן און
דעם אינגהאַרציקן, צװישן די כּלי-קודש--דעם שנאָרער, חונף
און רמאי און צװוישן די אויפגעקומענע--דעם נאַרישן און פּוסטן
בּעל-גאוה. ער האָט זיי גענומען און אוסגעזונגען זיי אין
פּרײילעכֿע קאָמישע קלאַנגען, |

חייציקל און שמאַיע גוט-יום-טוב-בעטער זיינען געװאָרן גע-
צײכֿנטע געשטאַלטן אין דער יידישער גאַס. מען האָט זיי געקענט
און מען האָט געטייטלט אויף זיי מיט די פינגער. אױף אַ צו=
פּיעסטעט, שלעכט אױפגעהאָדעװעט קינד האָט מען געואָנט י

--דאָס איז אַ ,חייציקל אַליין",

און אַ שנאָרער, פרעסער און טעלערלעקער האָט געהייסן:

--- שמאַיע גוט-יום-טוב-בּעטער,

מען האָט אָבֹּער דיקן, דעם מחבּר פון דידאָזיקע פּאַרשױ-
נען, איך געקענט נישט װײניקער פון זיינע פּאַרשױנען. עס
איז זיך שווער פאָרצושטעלן אַ שריפטשטעלער, װאָס זאָל זיין
אַזױ פּאָפּולער בּיים פאָלק, װי דיק איז געװען. דאָס איז איגן-
טלעך געווען דער איינציקער שרײיבּער, װאָס איז געלייענט גץ-
װאָרן נישט בּלויזן אין עסצימער און אין שלאָפצימער, נאָר אויך
אין קיך. אייזיק-: -מאיר דיקן האָט געלײיענט די דינסט און דער
משרת,

דער ייד פון יענער צייט האָט זיך אויסערלעך כּלומרשט
בּאַצױגן מיט אַ װידערווילן צום ,זשאַרגאָן". פון אױבּן אַראָפּ
האָט ער געקוקט אויף דיקס ביכעלעך, און עס איז דערגאַנגען
אַזױ ווייט, אַז די ווענדונג פון מִחבּר צום לעזער, לױט דעם
אַלטן נוסח, האָט זיך בּיי דיקן בּאַצױגן צו דער לעזערין. דיק
האָט געמיינט נישט דעם ,לעזער', נאָר די ,לעזערין". דאָס
האָט געשאַפט אַ געװיסן קאָנטאַקט צװישן דיקן און דער יידי-

שער פרוי, װאָס האָט געזוכט און געקויפט זיינע פּיכֿעלעך אַזי
פינקטלעך און רעגולער, װי זי האָט געקיפט פיש איף שבֹּתו
די דירעקטע ווענדונג צו איר האָט אויסגעװװועצט צאַרטע פעדעם
צווישן דעם מחגר און איר,

דער פּאָפּולערסטער שרייבער בּיי אונז,--פאַרצײיכנט פּא=-
פירנע אין זיינע זכֿרונות,.--האָט מיר אַמאָל געזאָגט ש. י. פין,
איז דיק, א ווילנער באַלעבּאָסטע, אַרױסגײענדיק פרייטיק מיטן
קויש אויפן מאַרק, איינצוקויפן אויף שבת גרינװאַרג, לעקעך
און ד. גל,, װעט נישט קומען אַהײם אָן דיקס עפּעס אַ דער"
ציילונג, װאָס זי האַנדלט איין פאַר עטלעכֿע קאָפּיקעס, װי די
ליבּסטע נאַשערײי לכּבוך שבּת",

אָבּער דיקן האָבּן אויך געלײענט דִי מאַנטלײט נישט װיי-
ניקער װי די װײבּער. אױיפערלעך האָט מען נאָר געמאַכֿט אַן
אָנשטעל, אַז מען האָט צו טאָן מיט אַ ,זשאַרגאָן-בּיכֿעלע", אָבּער
אייגנטלעך האָט מען ממש געבּרענט פון התפעלות, און דאָס
הֹאֶבֹּן זיי צוטראָגן און צוקלונגען זיין נאָמען איבּער אַלע ידי-
שע ישׁובּים פון ליטע. נישט לייענען דיקן האָט אין יענער צייט ‏
געהײסן--נישט קענען זיך און נישט קענען דאָס פאָלק, נישט
װויסן די אייגענע מעלות און די אייגענע הסרונות,

יצ

דיק װאָט זײיער ליב געהאַט וילנע, װאָס האָט בי אים
על-פּי-רוב געהייסן פאַרשטעלט--לינאָװע אָדער לינװע. וי
יעדער עפֿטער הומאָריסט, האָט ער דוקא ליב געהאַט יענע
סביבה און יענט וינקל, װאָס ער האָט אַזױ גערן אױסגעלאַכֿט.
אָכּער דיקס ליצע צו װילנע איז געווען אַן אויסטערלישע, אַ
קיגדישע. אַלץ, װאָס ער װאָט אָנגעשריפן, אַלע זיינע בּיכֿע-

{1צ

לעך שמע קן מיט וילנע. זיין פּאַריז, דאַנציג, האַמבּורג און
פּראָג זיינען שטיקער וילנע. דידאָזיקע שטאָט אָטעמט אַרױס
פון אַלע זיינע שורות. אין זיינע הערות, בּאַמערקונגען און
אָפּװײכֿונגען בּריינגט ער דאָס רוב בּיישפּילן פון ווילנע. װען
מען װאָלט געקאָנט מאַכֿן אַ פאַרגלייך צװישן דיקן און,.. מאָפאַ-
סאַנען, װאָלט זיך געלאָזט זאָגן, אַז וילנע איז אַזױ איינגע-
װעבּט אין דיקן, װי פּאַריז אין מאָפּאַסאַנען.

דיק איז געווען א װיצלער, און עֶר האָט געשאָטן זיי.
- נע ויצן איבּער וילנע, װי טראָפּנס פון אַ ים. מען דער-
ציילט, אַז יעדער שמועס מיט דיקן האָט זיך געמוזט ענדיקן
מיט וויצן, עד-היום שפּאַצירן זיי אַרום איבּער ווילנע. אויך זי-
נע וויצן האָבּן געשמעקט מיט וילנע, מיטן וילנער לעבּן, מיט
ווילנער באַלעבּאַטים און פאַרשידענע שטאָטגעשעענישן,

אַ ששיק לעבּן האָט דיק פאַרבּראַכֿט אין דערדאָזיקער
| שטאָט און ער האָט געקוקט איף איר, וי אױיף א יידישער
מלוכֿה, װאָס דאַרף אָבּער געהערן רוסלאַנד און דאַרף געהאָרכֿן
רוסלאַנד,. אין רוסלאַנד אין געזעסן אַ האַרבּער מלך און פאַר
דעמדאָזיקן מלך האָט ער זיך שטאַרק געשראָקן

אַ סך לעגענדעט און סתּם ויכֿטיקע היסטאָרישע געשעע-
נישן, װאָס זיינען פאַרבּונדן מיט וילנע, האָט ער באַאַרבעט
און פון זיי איז בּאַזונדערס װערט צו דערמאָנען זיין ,יהודית
די צווייטע*, א דערציילונג, װאָס אַנטפּלעקט אונז בּולט די אֵל-
טע ווילנע מיט איר פאַרצײטיקן לעבן, מיט אַמאָליקע גזלנים,
מיט אַמאָליקע יידישע שיינקערס, נאַטשאַלסטװע, רעװייעס,
תּליות און דעסגלײכֿן, װאַרפט מען אֶָפּ די פאַבּולע, װאָס קלינגט
װי אַ לעגענדע, לייענט זיך דידאָזיקע דערציילונג, װי א שטיק
געשיפֿטע פון וילנע. |

עס איז גאָרנישט שװער זיך פאָרצושטעלן, װי אַזױ דיק
האָט געלעבּט אין װילנע. דער טאָג האָט זיך אָנגעהױבן אין
שול, װאו עס האָט זיך נישט אַװי געדאַװנט, װי געשמועסט,

111צ

מען האָט געקאָנט כֿאַפּן אַ שמועס מיט אַ באַלעבּאָס אָדער אַזױ
מיט אַ יידן פון א גאַנץ יאַר און דערבּיי אַרײנװאַרפן עטלעכֿע
נייע ויצן, אויסערדעם, האָט מען געקאָנט קוקן און זעטיקן
דאָס אויג מיט פאַרשידענע געשטאַלטן, אין שול האָבּן זיך
דורפֿגעװאָרפן עקזעמפּלאַרן פון אַלע קרייזן אין דער ידישער
קזילה, אָנגעהױבּן פון די זאַטע כּלי-קודש און געענדיקט מיט
די שנאָרער, װאָס זיינען נאָר-װאָס אָנגעקומען פון א פרעמדער +
שטאָט און זייגען געשטאַנען הינטער דער בּימה,

גייט מען פון שול אַהײם, מאַכֿן זיך װידער באַקאַנטעי
קאָן מען װױידעראַמאָל אויסגריינגען די נײע װיצן און בֹּעת
מעשה קוקן אויף ווילנע, אויף די ליבּע גוט-בּאַקאַנטע גאָסן און
געטלעך מיט די שאַרפע ריחות, װאָס ריידן אפשר פון אַן
אָרעמען, דערפאַר אָבּער אײבּיקן יידישן לעבּן, װאָס װעט זיכער
קיינמאָל נישט אונטערגיין.

נאָכדעם איז אפילו די הײים און דאָס װײבּ, און דאָרט
לאָזט זיך טיילמאָל הערן אַ בּייז װאָרט. אָבּער עס שאַדט נישט,
דיק איז בּטבע אַ שטילער מענטש און ער קאָן פאַרשװײיגן. ער
קאָן אפילו שרייבּן אונטער א בּייז װאָרט און אונטער אַ שװערן
בּרום.., און נאָכֿדעם לאָזט מען זיך װידער אין גאַט אַרין.
מען כֿאַפּט זיך אַרײין צו אַ בּאַקאַנטן, וואו מען קריגט אַ גלעזל
װאַרעמס און עס הױיבּט זיך אָן א גייע סדרה מיט ויצן אַך,
די ויצן, זיי זיינען פּשוט מחיה נפשות,

נאָר אָט פאַלט צו דער אָװנט, און מען קאָן זיך ערשט
נעמען רעכט צו דער אַרבּעט. ער נעמט די פּען אין דער
האַנט, װי מען נעמט אַ געצייג, און אין דעם שטילן חדר, ואו
אַלע שלאָפּן און פֿראָפּען לײפֿט צו, בּויגט ער זיך צו מיט זיין
שאָטן צום טיש, מיטן געצייג אין דער האַנט..

א1

1צ

אין דער ערשטער צייט האָט דיק געקאָנט שרייבן דאָס,
װאָס ער האָט געװאָלט. ער האָט געקאָנט פאַרקלערן א זאַך,
אַרײנקוקן אין איר מיט זיין שאַרפן אױג, איבּערמעסטן און
איבּערוועגן זי, און בּיים שרייגן אָנפילן זי מיט הייסן בלוט,
זיין פּען איז נאָך דעמאָלט נישט געװען קיין מלאכֿה-געציג,

דידאָזיקע גוטע יאָרן האָבּן זיך אָבּער זײיער שנעל גע-
ענדיקט, דאָס שרייבּן איז געװאָרן זיין קװאַל פון חיונה, און
מען האָט יעדע װאָך געמט אָנפּאַקן אַ בּיכֿעלע. דעמאָלט האָט
ער על-פּי-רוב געשריבן איבּערגעניצעוועטע זאַכֿן, פון פרעמדס
האָט ער געמאַכֿט אייגנס. ער איז אַרױף אויפן װעג פון שמ"רן
און זיין גלײכֿן און האָטס געשריבּן פאַרשידענע מעשיות מיט אַ
שלעכטן אָנהױבּ, מיט אַ מוראדיקן מיטן, אָבּער מיט אַ גוֹטן סוף.
אַ דערציילונג האָט שוין נישט געדאַרפט זיין קיין פּראָדוקט פון
אויג, קיין זאַך פון פאַרבּ און האַנדלונג, נאָר אַ מיטל צו קיצ-
לען די נערוון פון לעזער. אַ דערציילונג האָט געדאַרפט זיין אַ
פּלאָנטער, װאָס האָט אומבּאָדינגט געדאַרפט שרעקן מיט איר
אָנהױב, צעטרויסלען מיט דעם מיטן און דערפרייען מיט דעם
אומגעריבֿטן סוף. | | |

אָבּער אויך דאָ, אין דערדאָזיקער מלאכֿה, האָט זיך ער-
טערווייז דורכֿגעריסן דיקס פאַרשטיקטער הומאָר צואַמען מיט
אַ גוטן פיינעם זאַץ, װאָס איז אָבּער באַלד צעשעדיקט געװאָרן
אין גרויס איילעניש, |

שמ"ר האָט פאַרגויעשט דאָס יידישע. פיי שמירן קױלעט
מען זיך און מעָן שיסט זיך און מען וערגט זיך. מען טוט אֶפֹּ
כּל דבר אסור אין אַ גױעשן מאַשטאַבּ. אַלץ, װאָס ער האָט גע-

5

נומען פון פרעמדע קװאַלן, האָט אין זיין װערקשטאַט נישט
פֿאַרלאָרן דאָס פרעמדע. ער אין געוען אַ שלעכֿטער איבּערני"
צעווער. אפילו די יידישע נעמען האָבּן בּיי אים נישט גע-
טויגט. דיק אָבּער האָט פאַריידישט דאָס גויעשע. ער האָט אוים"
געהויבּען דעם יידישן בּאָדן איבּער דער גויעשער ערד. דער
פּלאָנטער, װאָס בּאַשטײט בּיי שמ"רן פון קוילן, גיפט און
שװוערד, קנוילט זיך בּיי דיקן פון. כֿיטרע ריין-יידישע שפּיצלעך
און פאַרדרייענישן,. נישט אומזיסט הייסט בּיי אים די מעשה
מיט ר' שמואל נונצער , דאָס פאַרדרייעניש". אַ פאַרדרײעניש,
אַ כֿיטרע שפּיצל, אַן אונטערגעשטעלט פיסל, אַ פאַרלויפן דעם
וועג, --דאָס אַלץ איז יידישלעכֿער, וי קלעפּ און רציחה.

דיק האָט אַרײנגעבּלאָון א יידישן אָטעם אין די פרעמדע
איבּערגעניצעוועטע זאַכֿן, ער װאָט תמיד צוגעגעבּן עפּעס פון
דער יידישער סביבה, עפּעס רעאַלעס, ממשותדיקס: איידישן
שדכֿן, אַ יידישן בּעל-טובה, אַ וואויללערנער אָדער אַ רבּל, אַזוֹי,
אַז אפילו אַ גױ זעט בּיי אים אויס װ. אַ ייך,

בּײַ דיקן איז אַלץ דורן און דורך יידישלעך, און וען
נישט דאָס לשון מיט די געשעדיקטע--נישט שלעכטע, נאָר ג צ-
שע ד יק טע--זאַצן, מיט דער דייטשמערישקייט, װאָלטן אַ סך
בּיכֿלעך זיינע געקאַנט דינען פאַר אַ מוסטער, וי אַזױי איבּער-
צוגיסן אַ פרעמדע ליטעראַרישע אַרבּעט אין אַן אייגעגע,

וצ

װאָס איז דאָך געשען מיט דיקן? פּאַרװאָס האָט מען אים
אויפגעהערט צו לייענען? פאַרװאָס איז געפאַלן זיין נאָמען
פאַרװאָס האָט מען אים פאַרגסען און, דערעיקרשט, פאַרװאָס
האָט ער נישט זוכה געװען צו זיין יענער שליח פון וילנע,

1

פון דער סאַמע יידישער שטאָט, צו לייגן. דעם פונדאַמענט פון
דער יידישער ליטעראַטור? ‏
: מיט דיקן איז געשען דאָס גרעסטע אומגליק, װאָס קאָן נאָר
/געשען מיט אַ שרײבּער: ער האָט פאַרלאָרן דאָס לשון
ד, ה. ער האָט פאַרלאָרן דאָס בּאַװואוסטזיין פון זיין טאַלענט.

ער האָט זיך נישט געלייטערט אין זיין שרייגן, ער האָט
נישט געשטיגן, נישט גערוקט זיך העפֿער, װי עס טרעפט על-
פּי-רוב מיט אַ טאַלענט, נאָר ער איז פאַרפּסולתט געװאָרן און
האָט זיך אַראָפּגעלאָזט. ער האָט זיך פאַרלאָרן, ער איז געװאָרן
דער שעפער פון דעם אַזױ-גערופענעם דײטשמערישן אַץ.
זיין זאַץ איז בּאַשטאַנען פון געשעדיקטע דייטשע װערטער, גע-
מישט מיט סלאַװיאַניזמען, א קאַשע, װאָס קיין שום געשמאַק
קאָן עס נישט פאַרדייען. 0

דידאָזיקע ירידה לאָזט זיך דערקלערן דורך פאַרשידענע
סיבּות, די פּאַסיװוע נאַטור, די צוריקגעהאַלטנקײט און די נויט-
. דאָס זיינען, נאַטירלעך, די הױיפּטסיבּוח,

דיק איז געװען אַ מענטש פון ג דר און אַ מענטש פון
בּאַלעגאַטישן שניט. נישט געקוקט דערויף, װאָס ער איו גע-
שטאַנען מיט אַ קאָפּ העכֿער פון זיין סביבה, װאָס ער האָט
אױפגעפֿאַפּט מיטן אויג אירע שװאַכֿע זייטן און האָט אַ סך גע-
לערנט און אַ סך געקענט, איו ער דאָך פאַרבליגן, אַזוי צו
זאָגן, אַ סביבת-מענטש, אַ ייד פון אַ גאַנץ יאָר. זיין טאַלענט
האָט אים נישט אונטערגעזאָגט, װאָס ער האָט צו טאָן, און זיין
בּאַוואוסטזײין, אַז מען בּאַדאַרף שריבּן ידיש, האָט אים אויך
נישט אַרױסגעהאָלפן, און אַז די שװײיספאַבּריק פון די בּיכֿעלעך
איז אַװעק אויף אַלע רעדער, האָט ער געפועלט בי זיך צר
לערנען דאָס פאָלק דייטש דורך זיינע בּיכֿעלעך. פאָרם, שפּראַך
און סטיל זיינען געװאָרן נעבּנזאַכֿן, קלײניקייטן, און אויפן
ערשטן פּלאַן זיינען געשטאַנען די למודים פון דייטש. עֶר האָט
געשריבן: ,דיזע טרייסט װאָרטע װאַרען בּאַלזאַס אין איר װאוג-.

411

דעס הערץ,, אָדער: ,צום אומגליק װאַר די מאַרגרעטע נישט
בּיי דיזעס איבערפאַל" אָדער: ,עס איז אַ גרויסער מאַרטער פאַר
דיזע עריזענדע צו פאַרשמאַכטן פאַר דורשט" און אַז. װ,,
און אַז. װ. דאָס איז געוען אַ שטריקל, אויף װעלכן דיק האָט
בּידים אױיפגעהאָנגען זיין אייגענעם טאַלענט,

דורך דידאָזיקע למודים האָט זיך דאָס פאָלק קיין דייטש
נישט אויסגעלערנט, און אָנשטאָט צו לייענען דיקט פּיכֿעלעך,
ואר מען האָט געדאַרפט בּרעכֿן דעם קאָפּ איבּער פאַרשידענע
משונהדיקע אויסדרוקן, זאַצן און גאַנצע זייטלעך, האָט מען זיך
בּעסער אַ װאָרף געטאָן צו שמ'רן, װאו מען האָט אױך געפו-
נען אַ רעכֿטע פּאָרגיץ ,דייטש", אָבּער עס איז דאָך געװען
מעגלעך צו פאַרדייען. : |

דיק האָט אַזֹי װי אינגעדרעמלט אין זיינע דייטשע
למודים, װאָס וייטער, איז אַלץ ערגער געװאָרן. אין יענער
צײט האָט זיך שוין באַװיזן דער זײידע, װאָס האָט געמאַכט
אַזונע געװאַלטיקע שפּראַך-אָנשטרײנגונגען. מענדעלי איז געווען
די ערשטע און האַרבּסטע התראה, אַז מען טאָר נישט שרייגן
קיין דייטשמערישן ידיש און קיין סלאַװישן יידיש, נאָר א
יידישן יידיש און אַז דער תּכֿלית פון אַ װערק ליגט גישט
בּלויז אינם אינהאַלט, נאָר אויך און אפשר דערעיקרשט--אינט
לשון, | יי
עס מאַכט דעם אײנדרוק, װי דיק װאָלט מענדעלין גישט
געלייענט און דידאָזיקע התראה נישט באַמערקט. ער איז גע-
גאַנגען זיין וועג און זיך נישט געענדערט אפילו בּיז נאָך מעג-
דעליס התחלה, אפילו בּיז שלום-עליכֿמען און פּרצן,

ער האָט זיך שוין נישט געקאָנט ענדער דאָס טאַלענט
איז אויסגעטריקנט געװאָרן, |

1זןא

1ע1ץ

אױבּ דיק קאָן נישט אינגאַנצן צוגערעפֿנט ווערן צו די-יעניקע,
װאָס האָבּן געגויט דעם פונדאַמענט פון דער ידישער ליטעראַ-
טור (און דאָס בּויען ליגט נאָר אין דעם לשון), האָט ער דאָך
גרויסע פאַרדינסטן פאַר איר, ;חייציקל אַלין", ,ר' שמאַיע
גוט-יום-טובּ-בּעטער", , יהודית די צווייטע", ,דער רענרל", גדי
אורחים אין דוראַטשעסאָק", ,אַ פאַרדרײעניש" און אַנדערע
זיינע בּלי שום ספק קערנדיקע זאַכֿן, מאַנפֿע לױטן לשון און
אַנדערע לויטן הומאָר. אויסערדעם, האָבּן זיי אויך אַ היסטאָרישן .
ווערט. אַ פאַרגאַנגענער דור קלינגט אין זיי, און װער עס װיל
זיך בּאַקענען מיט אַ שטיק פאַרשוואומענעם לעבּן, מוז אויך אָג-
קומען צו דיקן,

בִּיז היינט איז נאָך נישט פעסטגעשטעלט געװאָרן, וויפיל
דיק האָט אָנגעשריבּן. מען ווייזט אָן אַ ציפער: בּיז דרייהונדערט
בּיכֿעלעך. איך מיין אָבּער, אַז מער. דיק האָט לאַנג געלעבּט .
און לאַנג געשריבּן, אַ סך צּיכֿעלעך האָט ער אַרױסגעלאָזט אוג-
טער זיין פולן נאָמען, מאַנכֿע האָט ער בּלױו באַצײכֿנט מיט
זיינע איניציאַלן א. מ. ד,. און מאַנכֿע האָט ער אַרױסגעלאָזט
גאָר אָן א נאָמען. פאַראַן װידער פאַלסיפיצירטע בּיכֿעלעך, װאָס
טראָגן כּלומרשט דיקס פירמע און זיינען נישט זיינע. פעסטצו-
שטעלן דעם גאַנצן סכֿום, װאָס דיק האָט אָנגעשריבּן און אַרױס.
געלאָזט, איז בֹּלּי שום ספק א װיכֿטיקע אַרבּעט. אַ פולשטענדיקע
בּיאָגראַפּיע פון דיקן איז װידער אַ װיכֿטיקע אַרבּעט. אוזער
דיינקמאָל פאַר אַ געזעלשאַפּטלעכֿן טוער, א קינסטלער, אַ שריי-
בּער איז נישט מער װי--אַ גוטע בּיאָגראַפיע,

אַ גרינדלעכֿע גענויע ביאָגואַפיע פון דיקן--דאָס איז אַ
חוב-אַרבּעט פאַר ווילנע.

ןג

אין ווילנע זיינען נאָך איצט פאַראַן אַ סך מעגטשן, װאָס
האָבּן געקענט דיקן און האָבּן נישט אינמאָל געלאַכֿט פון זיינע
וויצן. יעדער איידער פון זיי ווייס צו דערציילן פון דיקס לעבּן.
און זײי װאָלטן בּלי שום ספק געקאַנט שטאַרק מיטהעלפן צו
דער אַרבּעט פון דיקס בּיאָגראַפיעי ‏ /

דידאָזיקע װיכֿטיקע אַרבּעט דאַרף דעריבּער געמאַכט װערן
װאָס שנעלער. | :

פוּן דיקן איז פאַרבּליגן זייער אַ גוט בילד. דער פאָטאָ-
גראַפּישער אַפּאַראַט האָט נישט געגרייזט. מיר זעען: א שוייגג-
דיק פּנים מיט צויי שאַרפע אוגן. אַ טיפער צער ליגט אין
דידאָזיקע אױגן,. אפשר איזן עס דער צער פן אַ קינסטלער,
װאָס צייט, נויט און סבּיבה האָבּן אים געצװאונגען נישט צו
געגן דאָס, װאָס ער װאָלט געקאָנט און באַדאַרפט געגן!

ווער װײיסק!

ק--על.

שא

באַמערקונג: אין ,חייציקל אַלין*, ,ר' שמאַיע גוט-
יום:טוב-בעטער", , דער רענדל" און טײילװײיז ,יהודית די צװיי-
טע" איז װײניק געענדערט געװאָרן. אויסער אייניקע װערטער,
װאָס זיינען געטוישט געװאָרן, איז דאָ אַלץ פאַרבּליבּן װי בי"
דיקן,

מאַנכֿע ענדערונגען זיינען נאָר געמאַכֿט געװאָרן אין , פאַר-
דרייעניש", ,ר' שמואל נונצער" און ,די אורחים אין דוראַטשע-
סאָק", ואו דיק איז אַלץ מער און מער פאַרזונקען אין זיין
דײַטשמערישן זאַץ.

אַמשטאַרקסטן איז געענדערט געװאָרן ,די שיינע מיגקע", .
אַ דערציילונג, װאָס האָט אַ היסטאָרישן װערט און װאָס דעקט
אונז אויף אַ שטיקל פאַרצייטיש לעבּן פון אַ יידישער שטאָט,
דידאָזיקע דערציילונג איז אָבּער אָנגעשריבּן געװאָרן, אוב מען
קאָן זיך אַזױ אויסדריקן, כּמעט גאָר אָן אַ לשון. |

אויסערדעם, זיינען בּאַזײטיקט געװאָרן מאַנכֿע לאַנגע אָפַּ-.
װײכֿונגען, אויסגעפילט מיט מוסר, שטיקער מליצה און בּאַמער-
|קונגען, װאָס שטערן נאָר דעם הן פון די דערציילונגען.

471

חייציקל אליין

םס 8 +ּ

למ ען הראות לך קוראה נעימה מה גרלוה דברי המשל
הקדמוני, אום צו ווייזן דיר, מיין טייערע לעזערין, װי װיכטיק
און אמת עס זיינען די רייד פון דעם אַלטן שפּריכװאָרט: ,עס
איז די גרעסטע קונץ צו זיין אַ פאָטער אוֹן אַ מוטער', דאָס
הייסט צו דערציען קינדער, און דאָך נעמען זיך דאָס אַלע אָן
מוז איך דיר בּאַשרײבּן אַ קליינע געשיכטע פון אַ געװיסן
ר' שמערל שיפער, װי ער האָט דערצויגן זיינעם אַ בן:יחיד,
װאָס מען האָט אים גערופן חייציקל, ער האָט געמיינט, אים און
זיך גליקלעך צו מאַכן, און האָט דורך זיין נאַרישער דערציונג
און אויפפירונג געמאַכט אומגליקלעך זיך און אים, און נאָכמער--
זיין ווייבּ, װייל זי אין דורכדעם אַװעק פֿאַר דער שיט פון
דער וועלט און האָט געלאָזן דורך איר אומגליק אַ בּיישפּיל פאַר
פֿאַר אַנדערע פרויען, אַז עס זאָל זיך זײי נישט גלוסטן צַו
גלאַנצן צװוישן גרויסע מענטשן און מען זאָל זיך נישט װייזן
פאַר אַנדערע, אַז יענע זאָלן גלױיבּן, אַז מען איז זייער געהייבן.

לפנל עשרים וחמש שנה, פאַר א יאָר פינפֿאינצװאַנציק האָט
געוואוינט אין דער שטאָט אֵילון א געװיסער גגיד ר' שמערל
שיפער. דאָך אָבּער, מיין טייערע לעזערין, אוב דו פאַרשטײיסט
- לשון הקודש פילייכט, זאָלסטו נישט מיינען, אַז ער איו בּאמ?
געווען אַ פירשט, הי דאָס װאָרט נגיד באַטײיט אויף לשון הקידש.
גיין, בּיי אונז איז אונטער דעמדאָזיקן װאָרט נגיד געמייגט גאָר
אַ פּראָסטער מענטש, וס קאָן זיין אויך פון אַ געמיינער פאַ:
מיליע, נאָר ער איז רייך און האָט געלט. אָדער ער קאָן מאַכן
!אן אָנשטעל, אַז ער איז רייך און האָט געלט.

8" הי א

א מ. דיק

אַזױאַרום איז אינזער ר' שמערל אױיך געװוען א נגיד
ער איז אָבּער געװען אַ יודע ספר און פון ערלעכע עלטערן,
װאָס זיינען געװען קליינע פאַבּריקאַנטן, זיי האָגּן געהאַט אַ
פּאַבּריקל פון װאָלענע קאַפּעליושן, מיצקעס, זאָקן אן הענטשקעס;
דערצו האָבּן זיי גוט פאַרשטאַנען פאַרבּעריי,

אַז זי זיינען געשטאָרבּן האָט ר' שמערל איבּערגענומען
דאָס פאַבּריקל, האָט עס גוט אַװעקגעשטעלט און האָט זיך גע=
לֶעבּט זייער רואיק און צעפרידן.

ער האָט געהאַט דערפון ויפיל ער האָט געבּרױכט אויף
זיין פּרנסה און ער האָט װייניק געדאַרפט. וייל דידאָזיקע
מלאָכה איז געווען זייער פאַרבּונדן מיטן האַנדל פון װאָל, און
װאָל פלענט זיך אַמאָל הױבּן, בּשעת ער פלעגט שטענדיק האָבּן
אַ היבּשן זאַפּאַס, פלעגט ער אַזױאַרום עסטער פאַרדינען אַ צוויי=
דריי הונדערט רענדלעך און איז זיך אַזױ מיט דער צייט בִּיס:
לעכווייס געװאָרן גוט אין שטאַנד, בּיז מען האָט אָנגעהױגּן צו
זאָגן אויף איט אַז ער איז אַ נגיד. בּיי זיך האָט ער געוואוסט װײ
ווייט עס פעלט נאָך אים צו זיין אַ נגיד, אָבּער ער האָט נע=
האַלטן זיין פאַבּריקל און איז זיך אַזױ, פון יאָר צו יאָר, גע=
אָרן רייכער און רייכער אין פאַרמעגן.

ער האָט ביי זֹיך בּאַשלאָסן צו בּלייבּן אַ פאַבּריקאַנט
כלזמן ער װעט לעבן. ער האָט געװאָלט מקיים זיין דעם פּסוק
פון אונזערע חכמים: אהוב את המלאכה ושנא את הרבּנות,
דאָס הייסט האָבּ ליב די אַרבּעט און האָבּ פיינט די גרויסקייט.

אך אִשתּו לא כן דמתה, אָבֹּער זיין ווייבּ, קונע, האָט
נישט אַזױ געמיינט, װי ער. בַּיים ערשטן שטיקל פאַרדינסט האָט
זי זיך געקויפט אַ בּינטל פערל, בּיי דעם צוייטן האָט זי אַרײן?
געכאַפּט גוטע דימענטענע אוירינגלעך, פינגערלעך אין האָט זיך
אָנגעהױבּן מיט דער צייט צו סטראָיען אויף דעם נגידישן אופן
און האָט זיך אָנגעהױבּן בּיי זיך גרויס צו הצלטן, צו גיין רייף
אָנגעטאָן. | |

הייציקל

פים דער צייט האָט זי זיך אָנגעהױבּן צו שעמען מיט
איר פרנסה. עס אין איר נישט אָנגעשטאַנען, אַן מען זאָל איר
רופן קונע די פאַרבערקע, קונע די קאַפּעליושניצע, קונע די
הענטשקע-מאַכערין,

;ניין, -- האָט זי אַמאָל געזאָגט צו איר מאַן נאָך אַ פרייי
לעכן בריוו, װאָס עס איז געקומען פוֹן פּרײטן, - גענוג, מיר
זאָלן זיך שמירן אַרום קעסל און גיין מיט שװאַרצע הענט, וען
מיר קאָנען שיין גיין מיט ווייסע הענט. נישט צוֹ פֿאַרױיגדיקן,
מיר זיינען שיין לייטן גלייך, מיר קאָנען שוין אונזער שטעטל
פּאַשטײן אָן דער זיסער פּרנסה. ר' שמשון דעמבּיצער אי
כלעבּן, נישט רייכער פאַר אונז און פונדעסטוועגן װעט ער גישט
וועלן טאָן א שידוך מיט אונז, און דאָס אין בּלוין צוליבּ אונזער
פּאַרשאָלטענעם קעסל. אַזױ אין מיין עצה, אַז מיר זאָלן אונוער
פאַבּריקל צושליסן און מיר זאָלן אונזער װאָלגעשעפט פֿאַרגרע*
סערן, מיר ועלן האַנדלען אין פּרייסן, מיר וװעלן קריגן א שם
וי אַלע סוחרים, דאָס שטייט אונז מער אָן װי אַנדערע סוחרים,
װאָס זיינען פריער געווען משרתים און דינסטן".

כּדברים האלה, אַזעלכע רייד האָט זי אים שטענדיק אַרײג.
|גערעדט אין די אויערן, בּיז זי האָט עס בּײי אים געפּועלט. ער
האָט צוגעמאַכט דאָס פאַבּריקל און האָט אָנגעהױבּן צו האַנדלען
זייער גרויס, תּחילת מיט װאָל אַליין און נאָכדעם מיט טוך, און
עס איז אים זייער גוט געגאַנגען, |

= װאָס א יאָר איז ער געװאָרן אַלץ רײכער און רײיכער.
ער האָט זיך אָנגעהױיבּן בּרייט צו פירן און האָט מיט דער צײט
געקראגן א נאָמען פון אַ גרויסן נגיד מיט גרויס כּבוֹד בּיי לייטן,

אין אַ נשך פון אַ יאָר אַכט האָט מען שון אינגאַנצן
אַרגעסן, אַן ער איז אַמאָל געווען אַ בעל:מלאכה. 7' שמערל
האָט זיך שוין געלאָזט געפינען צװישן לייטן, װי עס פּאַסט פאַר
אַ נכבּד. ער האָט אױסגעהאָלפן געפאַלענע פּאַלעפּאַטים און
פלעגט געבן שיינע נדבות דעם חון און דעם שמש. דאָס אי

2 8 =

א. מ, דיק

שוין גאַנץ גענוג געווען מפייס צו זיין דעם עולם פאַר דעף
קלייגער עולה, װאָס ער איז אַמאָל געווען אַ פאַרבער,

לבד זה האָט זיך אים געמאַכט אַ גוטע געלעגנהייט צו
האָבּן בּיי זיך אין שטובּ די גרעסטע לייט פון שטאָט. װען זיין
װײב, קונע, האָט אים געבּוירן אַ יינגל, האָט ער געמאַכט אַ
רייכן בּרית מיט אַ גרויסן מזל=טוב. אין װער גייט עס נישט צוּ
יאַזאַ רייכן מאַן? װען מען שטעלט אַװעק דאָס טעצל מין איינ:
געמאַכץ אויף דעם שפּיץ פון א זעגלבּוים אין דעם גרעסטן
שטורם, װאָלטן אויך די איידלסטע וו"בער, װאָס אַז זיי גייען
איבּער אַ בּריק, נעמט זי אָן אַ שרעק און אַ גרויל, ג:ר אָן א
לייטער אַרױױפגעקראָכן, װי אַ קאַץ נאָכן טעצל. און אַ פּשיטא
שוין יי אים, וואו עס זיינען געשטאַנען טישן געדעקט מיט די
שענסטע טאָרטן, דאָרט, פיי זיך אין גאָרטן, אין אַלטאַנע. מען

איז געגאַנגען גאָר אָן געפאַר - יעדע דאַמע און איר
האַר און בּיים בּרית האָט נישט געפעלט דער גרעסטער מאַן פון
עיטז.

קורץ דערפון, אונזער ר' שמערל איז פאַררעכנט געװאָרן
אונטער דעם צאָל נגידים, און זיין נאָמען האָט זיך אָנגעהױבּן
צו פאַרשפּרײטן װייט און בּריט. עס װאָבּן זיך געצויגן צו
אים אָרעמע קרובים -- זיינע און אירע. ער האָט בּיז אַהער
גאָר נישט געװאוסט, װאָס פאַר אַ משפּחה ער מיט זיין װייב
פּאַרמאָגן. צו דעם פדיון הבּן פון זיין חײיציקל אַליין האָגן
זיך פינף נגידים אויסגעשמועסט, אַזּ זיי זיינען נישט פרעמף
מיט אים, און ער האָט זיי אָנגענומען פאַר קרובים,

בי שלש סעודות האָט בּיי אים אויסגעזען װי בי אַ גוטן
ייד, אַ גרויסער עולם איז געװען אין שטוב,

זיין שטילע ואוינונג איז פון יענער צייט אָן, װי ער
איז געװאָרן אַ נגיד, פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ בּערזע. און
װער רעדט שוין, אַז חייציקל איז שוין געװוצָרן אַלט אַכט יאָר,
פלעגט בִּין:הומנים בּיי אים קאָכן, װי אין א קעסל פון
ילמדים,

אייציקל.

אַ היגן מלמד האָט ער צישט געװאָלט. עס האָט נישט
געפּאַסט. ער האָט אַמאָל געקנשלט בודאי מיט ‏ 'שניידערשע
קיגדער ‏ אדער טיט אַ פאַרבערס, חלילה. און דאָס קאָן דאָך
עפעט דערמאָנען אָן זיין פריערדיקן שטאַנד, און אים קאָסט
דאָך אָפּ אַזויפ'ל געלט, אַבִּי צו פאַרגעסן עס.

פלעגט ער אַלעמאָל נעמען אַ נישט-היגן מלמד און פלעגט
אִים געבּו קעסט מיט אַלע װיגאָדעס,

װואָס דער יינגל פלעגט אונטערװאַקטן, פלעגט ער אַלץ
צובעמען אַ גרעסערן מלמד, דאָס הײסט, פון אַ װייטערער
שטאט, |

דער מלמד פלעגט אים מוזן אויסלערנען אויף אַלע שבּת
אַן אַנדער פשטל מיט מפטיר,. צוֹ שלש כעודות פלעגט דער
יינגל זאָגן זיין שטיקל גמרא מיט אַ קשיא און די מוטער פלעגט
זיך פּרעגלען הערנדיק.. דער פאָטער האָט געקװאָלן און דער
עולם האָט זיך צעריסן לױנדיק. אויך דער מלמד פלעגט זיך
בּשעת מעשה גלעטן דאָס בערדל און פּאַטשן דאָס בייכל, און
פלעגט יי זִיך טראַכטן:

יעצט זעען אַלע, גאָט און לייט, אַז איך בּין אַבּריה..."

און דער אָרעמער למדן, װאָס פלעגט דאָרטן עסן שבּתים,
לעגט זאָגן: | |

,עס איז פּשוט, דער יינגל איז אַ וואוילער, און װען ער
יװאָלט האָבּן אַ גרעסערן מלמד, װאָלט ער נאָך געהאַט אַ גרע=
סערע פּעולה..," |

ער מיטן מלמד זיינען געװען, װי צװיי קעץ אין אין
זאַק,

דאַדורך פלעגט מען אַלע זמן טוישן אײן מלמד אייפן
אַנדערן,. דערוויילע האָט חייציקל בּאַקָומען אַ נאָמען פאַר אַ:
גרויסן עילוי,

בּאמת איז חייציקל געװ:ן אַ נאַריש קינד, אָן תּורה, צֶ
חכמה; און אָן דרך:ארץ, ער איז געוען שופיל פאַרצױגן די

=== 6 ==

א. מ. דיק.

ליפן איינגעריכט אין קאַװע און אַנטשלאָפן פּלעגט ער ווערן פאַר
דער וויעטשערע, |

ער איז שוין געווען אַ בּחורל פון אַ יאָר צוועלף און שווער
אויף דער עברי. און דאָס איז דערפאַר,' וייל ער ואָט גאָר
קיין עברי נישט געלערנט. וייל קױם האָס ער אָנגעהױבּן צו
מאַכן מיט די ליפּן, האָט מען שו | מיט אים אָנגעהױיבּן חומע
מיט רש"י און בּאַלד נאָכדעם, לֹקח טוב, דאָס הייסט, שטיק:
לעך גמרא, : |

דער מלמד פלעגט צו זאָגן די עברי אוֹן פלעגט דערגאָך
;מיט אים אויסריידן דעם פאַלשן פשט. מען קאָן שוין אַלין
פאַרשטיין, אַז ער האָט נישט געװאוסט קיין איין פּסוק, קיין
שטיקל דקדוק, און האָט נישט געקאָנט אָנשרײבּן קיין אוֹת.
נאָךְ פיל זאַכן האָט ער נישט געוואוסט, און מען קאָן זיי אַלע
נישט אויסרעכענען. דאָך האָט ער געהאַט אַ נאָמען פאַר אַן
עילוי, אַזױ אַז צו צוועלף יאָר איז ער אַרומגעגאַנגען מיט גע:
שװאָלענע בּעקלעך, װאָס מען פלעגט אים אַלץ קנייפּן בּיי יעדער
ישלש סעודות, בּשעת מען פלעגט אים פאַרהערן. מען פלעגט אים
דעמאָלט זאָגן : | |

,דו בּיזט שוין װערט אַ שיינע פלה* /

אונזער חיציקל איו שוין בּײי זיך געװען זייער גע:
הױיבּן און האָט זיך בּאמת דורכדעם אויפגעפירט פיל שענער,
וי אַנדערע קינדער, װאָס זיינען געווען אין זיינע יאָרן, אַזױ
אַז אַלע טאַטעס און מאַמעס האָבּן זיך געבּענטשט מיט אים, און
חייציקל האָט זיך אָנגעהױבן צו הערן אין דער גאַנצער שטאָט,
וי אויך אין די פאָרשטעט בּיז אונטער די קוימענס און נאָך
ווייטער, |

ויהי, און עס איז געװען װען הײציקל איז געװאָרן
בר:מצוה, האָבּן די עלטערן געמאַכט אַ גרױסן מאָלצײט. אַלע.
גכבּדים, אַלע גרויסע לומדים זיינען אינגעלאַדן געװאָרן און
הײציקל האָט געואָגט אַ חילוק. אַ פּאָר לומדים, דעם ר.ינס
גוטע פריינט, האָבּן זיך געװאָלט אַרײנמישן און אים פרעגן אַ

יב

ל

יט

ח יי + י

ג

|

פְּצַר גוטע קשיות. האָט ער זי אָבּער פאַרענטצערט, איידער
מען האָט אים נאָך געפרעגט. דער עולם האָט זיך זייער פאַר:
וואונדערט. דעריבּער און דער מלמד איז רויט געװאָרן, וייל
חייציקל האָט זיך מיט די אָפּגעמאַכטע תּירוצים אויף די בּאַ:
שטעלטע קשיות צו גיך אַרױסגעכאַפּט און האָט אויסגעזען,
װוי איינער, װאָס זאָגט אויס דעט פּתרון פאַר דעם רעטעגיש.

דאָך אָבּער האָט עס קיינער נישט געשפּירט, אָדער נישט
געװאָלט שפּירן, װייל מען האָט געװאָלט, ער זאָל שוין וֹאָב
צום גיכסטן ענדיקן און מען זאָל שוין בּעסער נעמען עפּעס אין
מויל אַריין, איידער אין די אויערן. מען האָט דאָך געדעקט אַ טיש
מיט אַלעם גוטן. און אגב, װער ויל דאָס פאַרשאַפן קריינקונג
דעם בעל:שמחה און אויפוייזן, אַז דער יינגל איז גאָר אַן
עם:הארץ, און װידער, אַז מען איז מיט איין כּוס מתּרץ פיר
קשיות?), היינט אַ פּשיטא שוין מיט פיל כּוסוֹת! איין װיכטיקע
קשיא איז אָבּער דאָך געווען :

צו װאָס האָט מען גאָר געדאַרפט, ער זאָל זאָגן א חילוק, --
האָט איינער געפרעגט. -- איער יינגל דאַרף זיין אין רעכטע
הענט, װאָלט מען געקאָנט פון אים מאַכן א רעכטע כּלי. איך האָבּ -
פאַר אייך אַ מלמד גאָר אַ וואונדער: דער מויציטער. זײינע
תּלמידים זייגען געװאָרן חתנים אין די גרעסטע היזער. פאַר:
צייטן האָט מען אים גערופן דעם מויציטער עילױ. פֿאַר אים
איז קיין מהרט"א און קיין מהרם:שיף נישט געװוען צוֹ האַרב.
איר זאָלט אים אַװעקגעבן צו אים. ער איז איצט דאָ הי. ער
פאָרט פון לאַהישע, וואו ער האָט פאַרהערט אַ חתן. דער גביר
כעמע עטקעס טוט אַ שידוך מיט דעם קאזלקאװער רבל. מען
זאָגט, אַז ער האָט אַ יאַרענאַצקע גאָר אַ צאַצקע. פאָלגט מיך,

פאט

)+‏ דאָס הײסט, מען גיט? דעריבּער אָן דעם צװײטן כּוֹם בּאַלד נאָך די
פיר קשיות, װאָט מען טרינקט אים ערשט נאָך דער הגדה פֿאַרן עסן, וײ? מען
האָט טורא, אַז דער ינגל װעט אפשר נישט װעלן אָננעמען דעם עבדים פאַר אַ
תירוץ, ‏ אָבֹּער װי ער דערזעט דעם כּוס, נעמט ער שון אָן אַלץ פאַר גוש און
שוט שוין אַלץ, װאָס מען הײסט אים.

7
2

א. מ. דיק,

װאָרום איער רבּי איז מער נישט װי אָנגעלערנט, און אייער
חייציקלען מון מען שאַרפן דעם מוח."

ומה נקל, און װאָס איז נאָך גרינגער, וי שאָדן צו טאָן
אַ מלמד בּיי אַזעלכע עלטערן, װאָס זיינען פאַרנאַרט אין זייער
קינד! ר' שמערל האָט קוים דעם זמן דערצויגן מיט אים און
מען האָט געקראָגן דער מויציטער. מען האָט אים גערופן מיט
דעמדאָזיקן נאָמען. אַנטװעדער ער איז געװען פון מויציטע אַ
געבּאָרענער, אָדער ווייל עס זיינען שוין געווען עטלעכע עילוים
פון מויציטע, האָט מען אים אויך גערופן דער מויציטער,

אָבּער אין דידאָזיקע זאַכן דאַרפן מיר זיך גאַנץ װײניק
בּאַשעפטיקן, מיר דאַרפן נישט מער ויסן, אַז ער האָט געהייסן
דער מויציטער. אלט איז ער געװוען בערך אַ יאָר פערציק. אַ
גרעבּלעכער מיט אַ גוטן אױסנעפּאַשעטן בייכל פון פרעמדע
טישן. ריידן פלעגט ער אַ בּיסל אויף אַ זייטל, װי בּערטשע
דער בּאַס, שיטקע דער פאָלעטרוניצעס מאַן, װאָס מען פלעגט אים
צודינגען פאַר אַ משורר ביי די קצבים, /

אַ פּנים האָט דער מלמד געהאַט אַ ליינגלעכן און עטװאָס
געפּאָקט און זומער געשפּרײנקלט, אַ געלע בּאָרר מיט צװײ
שפּיצן, אַ גרויסן שטערן מיט לאַנגע קאַרבּן און בּלאָע אױגן
מיט גאַנץ לאַנגע בּרעמען. מען קאָן נישט זאָגן, ער האָט נישט
אויסגעזען העסלעך, װאָט געהאַט אַ געזונטן קאָפּ און איז אַמאָל
געווען אַן עילוי. ‏ לערנען אָבּער האָט ער פאָרט נישט געקאָנט
אויף. זיין לעבּנס:טאָג נישט, וייל פון זיין קיבדהיי:אָן האָט
ער זיך אַרײנגעלאָזן אין חריפות אין פּשטלעך און דעם אמתן
פּשט האָט ער קיינמאָל. נישט געװאוסט. בִּין פינפאונצװאַנציק
יאָר האָט ער געגעבּן גט װיפֿיל וייבּער. וי אַ גילטיקע מטבּע,
װאָס גייט פון האַנט אין האַנט, אזי האָט מען אים צוגעכאַפּט
פון איין שער און שוויגער צו די אַנדערע שער און שוויגער.
ער האָט געהאַט קינדער אין אַלע שטעכלעך. דערנאָך איז ער

| געבליבן אַ קצבס איין איידעם.
א יי 2

הייציק 2

פון זיין האָפּנונג, צו װערן אַ רב, איז גאָרנישט געװאָרן,
ער איז געווען אָן תּורה, אָן הכמה. ער האָט נישט פאַרשטאַנען
קיין שום זאך שבּעולם, װי חײיציקל אַלײן. אָבּער ער איז געווען
בּיי זיך זײיער געהױבן, און האָט פון קיינעם נישט געהאַלטן,
ער האָט געהאַט אַ פרייט מויל און פלעגט אין לערגען אַלעמען
איבּערשרייען און פאַרטומלען, פלעגט ריידן אויף אלע לומדים
או' האָט געזאָגט מבינות אויף אַלע גאונים. דעם האָט ער גע:
לויבּט, יענעם האָט ער געשעגדט, און האָט געשפּילט אַ ראָליע
בּיי אַלע פאַלעבּאָטים, װאו ער האָט נאָר געקנעלט, איבּער.:
הופּט בּיי ד? באַלעבּאָסטעס,

ער האָט אין יעדן הויז געשפּילט אַן אַנדערע ראָליע. אין
צאַסק, למשל, אין ער געװען אַ פרוש, אין יאַנציץ איזן ער גע.
ווען אַ קדוש, אין כומעץ פלעגט ער אוֹיף װײבּער גישט קוקן
נאָר בּשעת אַנדערע האָבּן אויף זיי נישט געקוקט, אין פודראן
איז ער געװען א חסיד, אין הײידעשאָק - אַ בּעל-שם און האָט
אַרױסגעגעבּן קמיעות און אין כאַסלאַװיטש האָט ער מקאות
געגרויכט,

און נּאמת איז ער קיײנמאָל נישט פרום געװען, װאָרום
אמתע יראת שמים מו זיין פאַרבּונדן מיט תּורה, חכמה און
גרויסע מדות:טובות. און ער האָט אין זיך נישט געהאַט קיין
תורה, קיין חכמה, קיין מדה-טובה,

ער איז געווען אַ גרויסער עזות פּנים. מען האָט אים אַמאָל
געפרעגט, פאַרװאָס ער שטעלט זיך דאַװנען אַזױ שפּעט, דען ער
לייגט טלית און תּפילין ערשט בּשעת דער עולם האַלט פַי
קריאת שמע. האָט ער געענטפערט;

, איך בּין נישט גלייך צו אַלעמען. איך פיר מיר אויף מיט
דעם אויבערשטן אין שול, אַזױ וי אייגענע מענטשן אױף אַ
שמחה, װאָס זיי גייען ערשט עסן, װען דער גאַנצער עולם האָט
שוין אָפּגעגעסן? און אַזױ האָט ער צוגעבראַכט היפיל יאָרף
אַמאָל א מלד, אַמאָל אַ שדכן, אַמאָל אַ פּרוש, אַמאֲל א פאף:
הערער, |

ער האָט געוואוסט אַלע ערטער אין גמרא, װאָס מען ווייוט
זי אָן און מען פּרובט מיט זיי אַ יינגל, דערויף איז ער גע:
ווען אַ גרויסער בּריה, וייל ער האָט דערויף זיין גאַנצן לעבּן
פאַרבּראַכט. ער האָט אַזױ ווייט פּאַרקרימט און פאַרדרײט זיין ק יפ
דוֹרכדעם, אַז ער האָט געזאָגט אויף יעדער זאַך אַ פּשטל מיט אַ
שטיקל הריפות, װאָס אַ מענטש מיט אַ געזונטן פאַרשטאַנד
פלעגט אָננעמען אַן עקל צו הערן.

דאָך איז ער געווען אין זיין צייט אַ גילטיקע מטבּע
און האָט זיך מיט זיינע נאַרישקײטן צוגעשלאָגן צו אַ גוטן קאַרק
און צו אַ גראָבּן בּייכל,

מען האָט אים פון אַלע זייטן געקעכלט. דערצו נאָך האָט
ער געהאַט אַ גוטע נאַטור: עס האָט אים נישט געטשעפּעט, װאָס
ווייבּ און קיגדער שטאַרבּן פאַר הונגער, דאָס איז גאָרנישט גע:
ווען זיין זאַך.

פון אייבּיק ער פלעגט צו זאָגן:

,מיינע שווער און שוויגערס האָבּן פריער געוואוסט, בּשעת
איך פלעג װערן בי זי אַן איידעם, אַז זיי פאַרזאָרגן זייערע
טעכטער נאָר מיט יענער װעלט, אָבּער נישט מיט דערדאָזיקער
פאַלשער װעלט. אויף דעם עולם זאָלן זיי פּאַרדרײיען דעם קאָפּ
זייערע טעכטער און אייניקלעך, אָבּער גישט מיר".

נו, האָט זיך שוין זיין פאַרדרײיטער קאָפּ נישט געדרייט
פאַר זיי,

ער פאַרשטײיט דאָס נישט אליין, אַז אַזאַ מין חברה?מאַן, אַזאַ מִין
פּיסקל איז אָנגעמאָסטן געװען פאַר אונזער ר' שמערלס הז
ער האָט זיך דאָ געפונען אַזױ ואויל, װי אַ פיש אין װאַסער.
קוים איז ער דאָרט געווען עטלעכע טעג, איז ער שוין געװאָרן
זייער תּקיף פיי ר' שמערלען און זיין ווייב קונען. ער האָט זײ
מפליא געווען דעם חייציקל גאָר אָן אַ שיעור,

ער האָט אַ קאָּ פון אַ מחל, -- האָט ער זי געזאָגט. -
די תפיסה אי גרהט. ג' הבנה שפילט. אַ שאָד װאָס די פריער.

0 =

ה יי צי ק *י

דיקע מלמדים האָבּן אים שטאַרק פאַרלאָץ. אַזעלכן מוז מען
שאַרפן דעם שכל און דאָס וועל איך טאַקע טאָן,"

דידאָזיקע װערטער זיינען שוין געװען גענוג פאַר זיי, אַז
זיי זאָלן איס האַלטן טייער וי זייער לעבּן,. אויף זיי קוקנדיק, האָט
אים די דינסט (װאָס ער האָט אוֹיף איר געקוקט, גשעת אַנדערע
האָבּן נישט געקוקט) שטאַרק צונעזען, און זיין בּייכל האָט נעַ=
שטיגן פון טאָג צו טאָג וי בי אַ טראָגעדיקע. מען האָט אים
מיט חייציקלען אָפּנעגעבּן א בּאַזונדער חדר מיט אַלע וינָאַ=
דעס און ער האָט דעם יינגל מדריך געװען װי אַ. קאָנאָװאַל
דאָס פערד, װאָס דארף מאָרגן אַרױיסגעפירט וערן אויפן מאַרק
צום פאַרקויפן, דאָס הייסט, וי אַ יינגל, װאָס האַלט שוין אויף
דער מדרגה, מען זאָל מיט אים טאָן אַ שידוך.

און דאָס איז געווען די ערשטע מדרגה פון די פיר
נ דרגות, װאָס אַ נאַרישער יונג דאַרף דורכגיין עטלעכע מאָל
אין זיין לעבּן, און אַמאָל דאַרף ער דאָס איבּערחזרן אויף דער
שלטער, די ערשטע מדרגה איז שטיין, די צווייטע איז גיין, די דױי:
טע איז זיך דרייען, די פערטע איז זיצן. און אַמאָל טרעפט נאָך
אַ פינפטע מדרגה - זיך אַװעקלאָזן. שטיין הייסט -- שטיין אין
שידוכים, גיין -- גיין חתנווייז, ‏ זיך דרייען -- דרייען זיך מיט
דער ווייבּ, דאָס הייסט, אַמאָל ואוינען מיט דער וייב און אַמאָל
נישט. זיצן -- זיצן אָן אַ װיבּ. און אָפּט זיך נאָר אַװעקלאָזן אין
דער וועלט.

אזנזער חייציקל האָט ערשט געהאַלטן בי דער ערשטער
מדרגה: ער איז געשטאַנען אין שידוכים. דער מויציטער האָט
געהייסן, מען זאָל אים מאַכן אַ זשופּיצע מיט אַ פּאַשעמאַן, מיט
געשפּילעװעטע אַרבּל. ער האָט אים אָנגעטאָן אין אַ טלית:קטן,
האָט אים אױסגעטאָן דעם האַלזטוך און אָנגעטאָן א דעליטשקע
מיט לאַנגע אַרבּל מיט טאַשמעס.

ער האָט אים אַ ביסל אוױסגעקרימט דעם רוקן, די פּאות
אויסגעצויגן, דאָס היטל אױיפן האַלבּן קעפּל. ער האָט שון

= יו א

הייציקל

געוואוסט די הלבשה פון אַ צחורל, װאָס איו געװען אַ קאֲנדי.
דאַט אויף א שידוך. ער האָט שוין כּמה מאָל געקנעלט מיט
חתנים, לערנען האָט ער אים געהייסן - אַ ציטל זאָל ער שרייען
און אַ בּיסל זאָל ער קוויטעען, האַלבפזינגענדיק, האַלבּ-װײנענדיק
אין אַ בּיסל זיך צוקרימען און אַ בּיסל ריידן מיט זיך אלין
פּאָטער צון מוכער האָבּן גאָר געקװאָלן, צוזעענדיק זייער צרה.

און וער קען אױיסשרײבּן די גרויסע שמחה פון זי,
גשעת דער מויציטער פלעגט זאָגן אָפט יי אַ גלעול משקה צו
- שלש סעודות אויף לשון הקודש. דאָרט פלעגט ער נישט ריידן
קיין דברי חול,

,איער זון, חייציקל, - פלעגט ער זאָגן, -- װעט געויס
זיין אַ מורה הוראה בּיי יידן ער זאָל נאָר אָנקומען צו גוטע
שווער און שוויגער, דאָס הייסט, װאָס זייער אויסקוק איז טאַקע
בּאמת, אַז דער איידעם זאָל בּלייבּן עפּעס בּיי אַ תּכלית אין לער?
נען, וי מיין שוויגער איז געווען, עליה השלום. איך האָבּ נאָר
איר צו דאַנקען, װאָס איך בּין אַזױ ווייט דערגאַנגען?,

פאָטער און מוטער האָבּן זיך געפּרעגלט, הערנדיק עס, און
זיינען געווען בּיי זיך שטאַרק געהויבּן,

ויהי, און עס איז געווען, אַז חײציקל איז געװאָרן מיט
אַ האַלבּ יאָר עלטער, דאָס הייסט אַז ער אין אַלט געװאָרן
פּערצעטהאַלבן יאָר, האָט שוין די טיר נישט גערוט פון שדכבים,
זיי זיינען אָן אויפהער געקראָבן אין שטובּ און מען האָט גערעדט
שידוכים פון אַלע שטעט. דער - פוֹן מינסק, יענער -- פון פּינסק,
אָבּער נישט איינער פון לינאָווע, וי דער שטייגער אין פון אַלע
גרויסע גבירים, װאָס זיי טוען נישט קיין שידוך פון דער אייגע:
נער שטאָט, אֲפילו אַ מלמך נעמען זײי נישט פון דער איגענער
שטאָט, |
מען האָט גערעדט מיט געלט, מיט יחוס, מיט קעסט, מיט
אַ שיין מיידל,. דאָס רוב שדכנים זיינען אויך געוען
היגש. זיינען זיי איינגעשטאַנען בּיי ר' שמערלען און געגעטן בּײ
אים. בּיי זֶעדן מאָלצײט זיינען געזעסן עטלעכע שדכנים. און

6, 85 זִ ש 7

שבּת. פלעגט דאָרט אויסזען װי אין אַ גאַסטהױו. עס פלעגן
אײינגעלאַדן װוערן די מחותּנימס מענטשן. דער מויציטער פלענט
כרינקען מיט פיל חריפות און פלעגט זאָגן פיל חריפות. און דאָס?
גלייכן פלעגט חייציקל אַלין אויך זאָגן חריפות. אַלע נאַכט
פלעגן. זיין בּיי ר' שמעדלען גרויסע זיצונגען איפּער רי שידוכים,
װאָס זיינען גערעדט געװאָרן,. דער מױציטער איז געװען דער
פאָרזיצער דערבּיי. |

זי האָבּן אים געהאַלטן פאַר אַ וועלט:קלוגן מאַן, ער האָט
דאָך געקנעלט כּמה יאָרן אין גרויסע הייזער און האָט שוין פאַר?
הערט וויפיל חתנים, איז אַלײן אויך געװען וויפיל מאָל אַ חתן
און האָט יעדעס מאָל אויסגענומען. מען האָט געשיקט רשימות
אין דער גאַנצער מדינה, אין אַלע גרויסע שטעט: אין שקלאָױ
און אין מאָהילעװ, און מען האָט זיך געריכט, עס זאָלן קומען
טאַרהערערס פון פּמה מקומות,

דאָס אַלץ האָט זייער שטאַרק געשטערט אונזער ר' שמערלען
אין זיינע געשעפטן,. דער מױציטער האָט אים נישט געלאָזט
אַװעקפאָרן, בּיי יעדן שידוך האָט ער געטענהט, אַו ר' שמערל
טאָר נישט אַװעק פון דערהיים. װער װייסט, טאָמער איז דער
איצטיקער שידוך דוקא 8 בּאַשערטע זאַך.

יעדעס מאָל, אַן עס אי געקומען א פּאַרהערער און
הייציק? פלעגט אָנהױבּן צו זאָגן, פלעגט זיך שוין דער מויצֵי-
טער אַרײנמישן װי אַ בּריטאַן מיט זיינע פּאַלשע חריפות און
װייציקל אַליין פלעגט אויך אַרײנפאַלן אין זײינע ריד און עס
פלעגט ווערן א געשריי און אַ טומל, אָבֹּער חיײיציקל האָט אַלע
מאָל אויסגענומען, | |

דער פאַרהערער פלעגט אַװעקפאָרן מיט אַ שיינער מֿתּנה
און דאָסגלײכן איז דער מויציטער אויך בּאַשײנקט געװאָרן מיט
אַ בּנד צון מען האָט אים נאָך צוגעזאָגט, אַז מען װעט אים
זייער רייך צאַשיינקען, װען עס װעט זיך אוױספירן אַ שידו

אַזוי זיינען גערעט געװאָרן זייער פיל שידוכים, און יעדער
שידוך האָט געקאָסט גענוג צייט און גענוג געלט. דערװילע

כן --

חייציק5

האָט חייציקל נישט געלערנט און האָט כּסדר געהאַט אין זינען
אַ כּלה עס האָט אַזֹי געדױערט. אַ שידוך אַרײן, אַ שידוך
אַרױס. אַ פאַרהערער נײַך אַ פאַרהערער. און עס האָט אַלץ קיין
האַפט נישט געהאַט, בּיז מען האָט גערעדט פון שכיז מיט
ר' שלומקען דעם גביר, די שדכנים האָבּן אַװי לאַנג געאַרבּעט,
בּיז יענער האָט געשילט אַ בּעל:כוח. דער אײגענער איז אױך
געווען אַ פאַרהערער. מען האָט אים גערופן ר' שעפּסל דער
מגידיכעס, ווייל זי איז געווען זיין שויגער. דאָס איז געװען
אַ ייד אַ למדן און אַ װעלטמאַן, צו אים האָט געהערט דאָס
רבּני:שטיבל פון זיין שווערס קבר,
ער איז אַפילו געווען אַ מענטש אַ דרײקאָפּ, אָבּער נישט
װי דער מויציטער. דער מויציטער האָט מיט זיין פאַלשער תּורה
פאַרדרײיט דעם קאָפּ זיך אַליין און אַמאָל איך דעם אַנדערן
אָצּער ר' שעפּסל האָט נאָר פאַרדרייט דעם קאָפּ דעם אַנדערן,
אָבּער זיך גאָרנישט. און װי ער האָט געהאַט אַן אָפּענעם קאָפּ,
אַזױ האָט ער געהאַט אָפּענע מערידן און אַן אָפּענע האַנט צו נע:
מען לאַפּקע, |
דערדאָזיקער גרויסער פאַרהערער האָט זיך נישט געלאָזט.
אַזױ לייכט פּאַרשװינדלען פון דעם מויציטער. ער האָט זיך מיט
אים געהאַקט בּיז שפּעט אין דער נאַכט אַרײן און חייציקל פּלעגט
זיך אַרײנמישן אַלע וויילע, װי אַ זינגערל מאַכט בּאַם נישט יואו
עס פּאַסט. זיין גליק אָבּער איז געװען, װאָס ר' שעפּסל דער
מגידיכעס איז געווען אַזױ פאַרבּרענט מיט דעם מויציטער אין
דעם שטיקל גמרא, אַז ער האָט גאָר פאַרגעסן אין חייציקלען
דאָס װאָלט זיך געצויגן אָן אַן אויפהער, װען קונע, זאָל געזונט
זיין, װאָלט נישט דערלאַנגט צום טיש ויין און ליקער, קאָנפי+
| טורן און נאָך גוטע זאַכן, דאָס האָט איינגעלאָשן זייער היציקייט '
און בּיידע זיינען געװאָרן צווישן זיך גוטע פריינט. |
הייציקל האָט בּיי אים אויך אויסגענומען, װייל ער האָט
גוט געוואוסט, אַז ער װעט אויך גוט אויסנעמען (די שדכנים
האָבּן אים עס פריער געזאָגט) /

= 18 =

א. מ. דיק.

,מען קען אַנדערש נישט זאָגן, - האָט ער זיך אָנגערופן
צו דער מוטער, - אייער הײציקל אין א װאונדערלעכע כַּלי.
יי ר' שלומטשען װעט ער אַרױסװאַקסן אַ גאון עולם",

חייציקל איז געווען אַ בּיסל פאַרשװיצט, אַ בּיסל צעשראָקן,
דאָך אָבּער פריילעך,

,אַבּי איבּערגעקומען, -- האָט דער מויציטער נאָכדעם אַ
זאָג געטאָן צו חייציקלס מוטער, - עס איז אַ גוט שטיקל סחורה.
איך האָבּ מיינע כוחות אָנגעװאָרן בּיז איך האָבּ אים איבער+ ‏
גערעדט, ער שטאַרבּט גאָר ממש פאַר דעם יינגל. יעצט װעט שין
זיין -למזל תּנאָים,*

וכן היה, און אַזױ איז געװאָרן, צומאָרגנס האָט ר' שמערל
געמאַכט אַ שאַרפע תּנאים. עס זענען געװען געלאַדן די גרעסטע
לייט. פאַר גוטע פריינט האָט מען געמאַכט אַ געװאַלדיקן מאָל:
צייט. דער בּעליכּוח האָט בּאַקומען צען דוקאַטן חוץ קליינע
מתּנות, די שדכנים האָבּן געכאַפּט פופציק רענדלעך. דער מוֹי:
ציטער האָט אויך גענוג גענומען. אויף איבּערמאָרגן איז דער
בּעל:כּוח אַװעקגעפאָרן און האָט אַװעקגעפירט מתּנות דער
כּלה פאַר כּמה הונדערט רובּל. אין אַ חודש אַרום האָט מען
איינגעלייגט דאָס געלט מער װי צװיי טױזנט רוגּל. חײיציקל
האָט בּאַקומען אַ גאָלדענעם זייגערל, זילבּערנע בּתּים. ר' שמערל
מיט זיין װייב זיינען געװען זײיער פריילעך, װייל זיי האָבֹּן
גוט בּאַזאָרגט זייער קינד,

בי דעם מוציטער איו שוין דער עק געװען שטאַרק
פארריסן. ‏ עס אִיז מיט אים גאָרגישט געװען צו ריידן. ער
פלעגט דערציילן פון זיין נצחון, וי אַזױ ער האָט אויסגעפירט
געגן ר' שעפּטלען, װי איינער דעױציילט פון גבורות און נפלאות,

אָבּער דידאָזיקע שמחה האָט נישט לאַנג געדױערט. דער
שכיזער מחותן איז אין 8 פּאָר חדשים אַרום געװאָר געװאָרן,
אַז ר' שמערל איז גאָר אַ זון פון אַ בּעל-מלאכה און ער אַלין
איז א יִךְ געװען אַ פאַרבּער. דאָס איז אים נישט אָנגעשטאַנען,
האָט ער אָפּגעלאָזט דעם שידוך. האָט דאָס ר' שמערלען מיט זיין

- 14

װייציק.

זוייב זייער געקריינקט. דערצו האָט זײי געקאָסט גענוג מי און
געלט בִּיז זיי האָבּן אָפּגענומען די מתּנות און די שלישית. דער
מויציטער האָט געמוזט פאָרן קיין שכיז און האָט געהאַט דין?
תורות און לויפעניש, בּיז ער האָט אַלץ מוציא געווען.

דער מויציטער איז אָבּער תּקיף געװאָרן בי זיינע
בּאַלעבאַטים. זיי האָבּן אים אָרנטלעך בּאַלױנט דערפאַר בֹאַ-
זונדער, זיי האָבּן אים שוין נישט געװאָלט פון זיך אַװעק=
לאָזן בּיז חייציקל װעט חתונה האָבּן אין אַ גוטן אופן. /

לא ארכו הימים, עס האָט נישט לאַנג געדיערט און מען
האָט אָנגעהױבּן גאָר אױף סניי חייציקלען צו ריידן שידוכים,
ער איז װידער געװאָרן אַ חתן, װי פריער, אָבּער דאָסמאָל איו
שוין דער שידוך לייכטער אָפּנעלאָזט געװאָרן װי פריער, און
אַזױ איז עס געשען א מאָל זעקס.

יעדער שידוך האָט אַלץ געקאָסט שדכנות און הוצאות?
התּנאים און אָפט אויך קנס. אָן דעם מויציטער האָט זיך קיין
שידוך נישט אָנגעהױבּן און נישט אױסגעלאָזט, און אַלץ נישט
אומזיסט,. בי עס איז געקומען אַ גרויסער לאַנד:שדכן פון
װאָלין און האָט געמאַכט אַ סוף פון די צרות.

ער האָט פאָרגעשלאָגן ר' שמערלען אַ שידוך פון בּראָד
מיט אַ געוויסן נגיד און יחסן ר' שמשון סאַנדעגורער, ער האָט
געהאַט אַ מיידל, די יונגסטע, אַ מוינקע, זײיער אַ שיינע און
אַ געלערנטע, האָט זיך אים געװאָלט איר געבּן פאַר אַ מאַן אַ
ליטווישן יינגל, װאָס זאָל זיין אַ וואוילער אוּן פון רייכע עלטערן
ער מעג זיין אין יחוס נישט אַזױ געהױבּן, אָבּער פון אַ פרום
הויז און דער חתן זאָל זיין א מתמיד. די בּראָדער יינגלעך
זיינען שוין אין יענער צייט געוען האַלבּע דייטשן און האַלבּע
-פ ראַנצױיזן, לוט דער היינטיקער מאָדע. אָבּער ער האָט געװאָלט
אַן אַלטמאָדישן יינגל.

דער שדכן האָט חייציקלען פאָרגעשטעלט פּאַר ר' שמשונען
אלס חתן, װי ער ווינשט זיך אליין, מיט אַלע מעלות, אויסערדעם,
:גיט דער פאָטער נדן טויזנט דוקאַטן

- 15 --

א. מ. דיק

צוויי חדשים האָט געדױערט, איידער מען האָט זיך צִוי
זאַמענגערעדט דורך בריוו. דערוויילע איז דער שדכן געזעסן בּיי
ר' שמערלען אין שטוב אױף אַלעם גוטן. קורץ דערפון, דער
שידוך איז אויסגעפירט געװאָרן, עס אין געקומען אַ בּעל-כּוח
פון בּראָד און האָט פאַרהערט דעם חתן און עס האָט געגליקט.
ער האָט גראָד מיט אים גערעדט װעגן אַן ענין, װאָס יענער
האָט עס שוין אַמאָל געלערנט. דער בּעל:כוח האָט גענומען עפּעס
אין מויל אַרין, איז ער געװאָרן גאַנץ ווייך. האָט מען איער
אַנײס געמאַכט גרויסע תּנאים, אַז די שטאָט ואָט געקלונגען, עס
האָבּן אים פיל נגידים מקנא געווען מִיטן שידוך.

אויף דידאָזיקע תּנאים פִּין איך, דער שריבּער פון דער:
דאָזיקער געשיכטע, אויך געװען איינגעלאַדן, וייל צוליב גע:
שעפט:זאַכן בּין איך פון עטלעכע חדשים געװאָרן אַן איינגייער
דאָרט אין שטובּ, האָבּ איך דאַן געהאַט אַ געלעגנהייט צו זען
דאָרט אויפן טיש אַ שיינעם זילבּערנעם לייכטער. איך האָבּ אים
זייער שטאַרק בּאַוװואונדערט. און וייל ער האָט אויסגעזען גאָר
ניי, האָבּ איך געמיינט, אַז מען האָט אים ערשט געקויפט צו די
תּנאים. האָבּ איך געפרעגט קונען, בּיי װעמען זי האָט אים גע
לאָזט מאַכן,

,דער לייכטער איז שוין א צייט בּיי מיר', -- האָט זי מיר
געענטפערט, -- מיין מאַן האָט אים געבּראַכט פון פּרײסן, אָבּער

איך ניץ אים מער נישט, וען ביי מיין חייציקלען איז תּנֹאים,

און ווייטער קיינמאָל נישט. איך היט אים, וייל איך האַלט אים
אויף דרשה=געשאנק פֿאר מיין חייציקלען,*

איך האָבּ מיך קוים איינגעהאַלטן פון לאַכן

ויהי, און עס איז געװען, אַז דער עולם האָט אָנגעהויבּן
צו גיין אַהיים, איז צו מיר צוגעגאַנגען דער מויציטער און האָט
מיך געבּעטן אין ר' שמערלס נאָמען, אַז איך זאָל נאָך אַ קליינע
וויילע פאַרגּלײבּן, האָבּ איך געמיינט, אפשר יל מען דאָ מיך
אויפהאַלטן אויף אַ גוט גלעזעלע משקה. האָבּ איך געװאַרט. וען
אַלע זיינען שוין אַװעקגעגאַנגען, איז צו פיר צוגעגאַנגע

= 16

חייציקל.

ר' שמערל מיט דעם מויציטער און האָבּן מיך געבּעטן אַז איף
זאָל אָנשרייבּן צו דעם מחותּן אַ בּריוו אין לשון:קודש אין דעם
חתנס נאָמען. |

איך, װאָס איך האָבּ גוט געוואוסט, װאָס פאַר אַ טויגעניכטס
ער איז, דער תּלמיד, מיט דעם רבּין צוזאַמען, האָבּ מיך געמאַכט
גאָר נישט וויסנדיק און האָבּ געזאָגט צו דעם מויציטער:

, אין איר אַליין זייט קליין אָנצושרײבּן אַ בּריוו *

,פּאַרשטײט איר מיך, -- האָט יענער אָפּגעענטפערט, רויט:
ווערנדיק, -- איך בּין דאָך פון די ליטווישע עילוים, װאָס פאַר=
נעמען זיך נאָר מיט לערנען אַלין, בּיי אונז איז חריפות אַ באַ:
זונדער זאַך, און שרייבּעכץ איז אַ בּאַזונדער זאַך. איך װאָלט
אויך מער נישט האָבֹּן װאָס צו טאָן, צו פאַרנעמען זיך, וי אַ
קליין יינגל, מיט טינטלעריי... אַ שיינער משא וּמתּן װאָלט עס
געווען פאָר מיר, איך װאָלט טאַקע אַרױסגעװאָקטן אַ רעכטער
מענטש."

נו, - האָבּ איך געזאָגט, -- איך ווייס נאָך אַצינד אויך
נישט, כאָטשבּי איר קאָנט נישט שרייבּן, אין װאָס עס פּאַשטײט
איער רעכטע מענטשלעכקייט. איך מיין, אַז איר קאָנט אויף
נישט לגרנען. איר וייסט נישט קיין פּסוק, קיין דקדוק, קיין
מדרש.*

דאָ איז דער מויציטער אין כּעס געװאָרן און האָט ויך
יאָפּגערופן ;

;אָט הױבּט זיך אָן מיט אַ היינטװעלטיקן. אַ שיינער
למוד. בֹּשעת מען לערנט גמרא, און עס װערט דערמאָנט אַ פּסוק,
קוקט מען זיך איין אין חומש אָדער אין עשרים וארבּע. אויך
מיר אַ זאַך. און װאָס האַקט א"י מיר אָן אַ קאָפּ מיט דקדוק.
איך האַלט מיט די, װאָס זאָגן, אַז דקדוק בּרענגט נאָר צו מדת.
ניאוף. און װאָס איר זאָגט מיר עפּעס פון מדרש, איז דאָס גלאַט
צו לאַכן פון אייך, איר ווילט מאַכן פון מיר אַ בּעל:דרשן, אָט
זייט אַ בּריה און פאַרהערט אייך מיט מיר אין האַרבּע שטיקלעף
גמרא, װוצט איר נישט וויסן, וואו אייער געבּיין װעט אַהינקומען!+

אר מ. דיק

האָבּ איך צו אים געזאָנט:

;אָבּער דער תּכלית פון נמרא לערגען איו דאָך אום אַ די!
צו. וויסן. צי ווייסט איר דערפון, װאָס אַ האָר איו װערט? אײ
בּאַװיז האָג איך שוין דעדפון אַלײן, װאָס איר װוילט נעמען אַ
יונגן יינגל און פּאַרדרײיען אים מיט אַ װײבּ. אַ ייננל, װאָס איו
אָן תּורה, אָן חכמה, אָן מלאכה און װייס נישט, מיט װאָס אַ
ווייבּ מפרנס צו זיין, װאָס דאָס איז דערװידער אַ בּפירושן דין
אין רמבּ"ם. ער זאָגט דאָך אין ס' יד החזקה, אַז אַזױ טוען נאָר
טפּשים;! זיי נעמען פריער אַ ווייב, איידער מען וייס נאָך מיט
װאָס אַ ווייב מפרנט צו זיין.?

אויף אַזעלכע זייטיקע דינ'ם, -- האָט דער מויציטער באַ.
מערקט, - קוקן נישט אַזעלכע ליט, װי מיר זיינען. און נייע
חוקים װעט איר בּיי אונז נישט מאַכן"

קורץ דערפון, איך האָבּ נישט געװאָלט מיט אים אַרײנגײן
אין ווייטע ויכּוחים. איך האָבּ אים אָנגעשריבן דעם בּריוו און
האָבּ אים איבּערגע'ייענט פאַר זי עס האָט אים אָבּער נישט
פאָרשטאַנען - נישט דער מויציטער, נישט חייציקל און נישט
דער פאָטער. נאָכדעם האָט מען די גאנצע נאַכט געהוליעט.

חייציקל איז דעמאָלט אַלט געװען זעכצן יאָר, אָבּער ער
איז געווען אָן שכל, אָן געזונט און יראת שמים, אָן דרך ארץ,
אָן תּורה, אָן מוסר און אָן אַ פעדער. ער האָט געהאַט אַ בּלאַס
פנימל, ‏ ווייל פון עלפטן יאָר אָן האָט ער שוין אַלץ געטראַכט
פון אַ װייבּ. און דאָס שאָדט זייער צום געזונט, װי אונזער גמרא
זאָגט ,הרהורי עבירה קשה מעבירה גופא." דאָס טראַכטן און
קלערן פון דעמדאָזיקן ענין שאדט פיל מער, וי די עבירה גופא,

אָ, איר טאַטע און מאַמעס, היט אייערע יונגע קינדער, אַז
זיי זאָלן פון דעמדאָזיקן ענין נישט געװאָר וערן, װאָס איז
זייער געפערלעך צום גוף און צום נפש, װאָס פאַרצערט דעם
קערפּער און פאַרשמוצט די נשמה, אַזױ גיך, װי אַ פונק פייער
פּאַרצערט אַ גאַנצן קאַסטן מיט פּולװער. דעריבער צו שרײבן

- 18 --

הייציק2

זיינען הונדערט בויגן פּאַפּיר אויך װײניק. אָבּער פאַר דעם
קלוגן איז גענוג אַ ואונק. |

לאָמיר אָבּער ווייטער פאַרציילן אונזער געשיכטע.

ובין כה וכה, און דערוייל, װי אונזער ר' שמערל האָט
זיך אַלץ דאָ געמחותּנט און מקבּל נחת געוען פון זיין הויקער
און פון דעם מויציטער, האָט די צייט אַ בּיסל אומגעדרייט דאָס
רעדל אין די געשעפטן פון אונזער ר' שמערלען. ער האָט געהאַט
צוויי ‏ שלעכטע יאָרן. די שידוכים האָבּן בּיי אים צעשלעפּט אַ
האַלבּן קאַפּיטאַל און דאָך איז ער נאָך געװען פאַובּלענדט און
האָט געזען מיט אַלּע מענלעכקײטן צו טאָן דוקא דעם פעלער
און האָט זיך בּדלות געשטעלט מיט דער חתונה. ער האָט געמוזט
פאָרן קיין בּראָד. ‏ דער זמן-חתונה איז אױסגעפאַלן אין חשון,
דעמאָלט, ווען דער װעג איז זייער שלעכט. האָט ער געדונגען
צוויי בּריטשקעס, צו פיר פערד,

מען האָט אָנגעבּאַקן און אָנגעפּרעגלט גאַנצע קאַסטנס,
מען האָט געמאַכט גרויסע מאָלצײטן, איידער מען איז אַװעקגע=
פאָרן, ‏ מען האָט אַרײנגעלײגט אין בּויד אַריין בעטצייג מימ
קליידער פאַרן חתן, װאָס האָבן געקאָסט טויזנט רובּל.

געפאָרן איז ר' שמערל מיט זיין ווייבּ, מיט צוויי מיידלעך,
טעכטער, און דער חתן מיטן מויציטער, אַ בּאַהעלפער, אַ קעכין,
אַ דינסט, אַ יונג, און אַ פּאֶר נגידישע יונגעלייט מיט זייערע
ווייבּער, |
דער וועג איז געװען שלעכט. דער יקרות גרויס און די
נסיעה פון העכער הונדערט און צװאַנציק מייל האָט געדויערט
גאַנצע דריי װאָכן. אין וועג האָט דער מויציטער געחורט מײט
חייציקלען די דרשות און די פּשטלעך,

הייציקל האָט דאָרט געדאַרפט בּלייבּן אויף קעסט, אוך
דער מויציטער האָט זיך געריכט צו פאַרבּלייבּן זיינער אַ רבֿי,
האָט ער פאַר זיך אַליין אויך אָנגעגרײיט אַ סך פּשטלעך. |

די נסיעה האָט געקאָסט פיל געלט און געזונט. קומענדיק
אַהין, האָט חײציקל אויסגעזען װי אַ מױז אין סמעטענע אוך

- 19 --

א. מ, דיק,

ערשט דאָרט האָבּן אנגעהייבן צו פליען רענדלעך, װי שפּענדלעך,
דאָרטן, גּיי דעם מחותּן, האָבּן זי געפונען אַ ריין הויז און זייעך
איידעלע מענטשן. זיי זיינען בּיי זיך זייער אַראָפּגעפאַלן, וען
זי האָבּן דערזען װאָס פאַר אַ פיינע זין און איידעמס, גרויסע
מופלגים אין מושלמים און חכמים ר' שמשון האָט געהאַט. די
כּלה איז געװען זייער שיין און קלוג און זייער געבּילדעט, און
דערצו הויך געװיקסיק. חייציקל האָט אויסגעזען קעגן איר װי אַ'
קליין מאַלפּעלע קעגן אַ מענטשן. סהאָט אים מער געפּאַסט צו
עסן דאָרטן טעג, איידער אַן איידעם צו זיין,

עס פאַרשטײיט זיך, אַז ער איז דאָרט בּאַלד נישט געפעלן
ר' שמשון אָבּער איז געווען אַ פרומער ייד אין אַגרױסער צדיק,
האָט ער אָנגעהױבּן איינצוריידן די טאָכטער, אַז זי זאָל אים
דאָך ליבּן.

,ער איז אַפילו אַ שטשופּלער, -- האָט ער געזאָגט, -- און
אַ בּלאַמער. אָבּער ער איז אַן עילוי. זיין תּורה װועט דיך בּאַקרײי.
נען און באַשײנען. נישקשה, בּיי אונז אין שטובּ װעט ער װערן
אַ מענטש. זיין אויסגעװייקטער פּנים ווייזט אויס, אַז ער מוז זיין
אַ גרויסער מתמיד, און תּורה איז דאָך די בּעסטע סחורה."

די כּלה איז געוען אַ גאַנץ פרומע טאָכטער. האָט זי גע=
פּאָלגט דעם פאָטער און האָט פאַר ליב אָנגענאָמען דאָס, װאָס איד
נישט געוען ליבּ. די זין, די איידעמס, די טעכטער, די שניר
האָבּן געװאָלט דעם אַלטן אויפעסן. דאָך אָבּער איז דער אַלּטער
געבּליבּן בּיי דאָס זייניקע. ער האָט פּשׁוט קיין מוט נישט גע:
האַט אָפּצעלאָזן דעם שידוך און מבייש צו זיין ר' שמערלען מיט
זיין פּאַמיליע, װאָס זיי זיינען געפאָרן אַזאַ ווייטן עג און האָבּן
זיך מרבּה הוצאה געװען, דערצו האָט ר' שמערל בּאַשאָטן די
דינערשאַפט מיט געלט, און יעדער האָט דערציילט פון חייציקלען
אַן אַנדער חכמה. אױך האָט ער אין בּראָד געקויפט זייער פיל
פּערל און האָט דערמיט פּאַהאָנגען דעם האַלו פון דער כּלה.

ר' שמערל האָט גאַנץ גוט פאַרשטאַנען, אַז, ער האָט מיט
חייציקלען אַ צוגרויסן טריט געמאַכט, דאָס הייסט ער האָט אָנגע=

= 90 --

הייציקל

ויענדט אַלע מעגלעכקייטן, צו מאַכן אומגליקלעך זיך און זיין
ווייב און זיין זון. דורך די גרויסע מתּנות און גרויסע נדבות,
װאָס ער האָט דאָרט געגעבּן, האָט ער זיך געמאַכט אַ שם אין
בּראָד פאַר אַ גרויסן גביר און האָט אויסגעמירט זיין פארלאַנג,

אין עטלעכע טעג אָרום איז געווען די התונה. דער חתן
האָט געזאָגט א פֹּצָר דרשות. עס איז האַלב געפנלן, האַלבּ נישט
געפעלן, נאָר בּלייבּט נאַר, מקח בּלײבּט מקח. האַלט זיך מיט
דער דודע, דען עס איז שוין נאָך דער סעודה.

אַ טאָג צען נאָך דער התונה איז ר' שנערל געבּליבּן אין
בּראָד, בּיז חייציקל זאָל צוגעװויינט װערן צו דער כּלה און צי
די הויזלייט,

דערווייל האָט דער מויציטער געהאַט אַ גוטע געליגנהײט
פאַקאַנט צו װערן מיט ר' שמשונען אין לערנען. ר' שמשון
האָט איינגעזען, אַז דער מױיציטער קאָן גאָרנישט לערנען. אין
יקאָפּ דרייט זיך עפּעס, כּלומרשט א חריץ, אָבּער אינגאַנצן איז ער
פּוטט און ווייס נישט קיין פּסוק, קיין רמ"בּם, קאָן נישט קיין אייב"
ציקע מסכתּ, און װער רעדט שוין פון אַזייטיקן למוד--פון אַ מדרש,
פון אַ פּסוק, פון דקדוק אֲודאי און אודאי נישט. און, װידער,
פאַרקערט האָט דער מויציטער געזען, אִו ר' שמשון איז אַ מופלג
גדול מיט א גרויסן קאָפּ אין לערנען, און דעוצו נאָך א גרויסער
הכם אין אַנדערע חכמות און אַ ‏ מענטש מיט גוטע מדות. איז
:דער מויציטער בּיי זיך זייער אַראָפּגעפאַלן.

| ער האָט זײיער גוט פאַרשטאַנען װי ער זעט אויס בי

דעם מחותּן און אַ פּשיטה שוין פּיי די איידעמס, װאָס זיינען
געװען גרויסע לומדים און גרויסע מושלמים. זיי האָבּן אים
געהאַלטן פאַר אַן אַלטן יינגל, װאָס זיצט בּיים טיש און הערט זיך
צו װי מען לערנט, דער מויציטער האָט זיך אָבּער אָנגעהױבּן מיט
זיי צו האַקן אין לערנען מיט פּוסטע דבּורים אין מיט גרויסע
געשרייען,

האָט אים איינער פון זיי געפרעגט:

7 א

א. מ. דיק.

,האָט איר נישט געקענט פּאַקומען פּאַד זיך אַ רבין אין
מויציט, װאָס איר ייט ואָר געװאָרן א מלמד אין לינאָװע /*

דידאָזיקע װערטער האָבּן געשטאָכן וי א שפּיז ר' שמערלס
הארץ. ער האָט שוין דאָרטן גוט פאַרשטאַנען, װיאַזױ חייציקל
אַליין װעט האָבּן אַ פַּנים בּיי זיי, אַז זיי וועלן זיך פאַנאַנדער*
רייזן מיט אים אין לערנען

קורץ דערפֿון, דער מױציטער איזן דאָרט אויך קלאָר
געװאָרן, וו אָ ס מען רופט אַ למדן און װער עס ווערט גערופן
אַ רעכטער מענטש. ער האָט דאָרט אויסגעזען, װי אַ שװאַרץ
יאָר. ער האָט שוין נישט געטראַכט מער דאָרט צו בּלײיבּן. ניין.
עס האָט זיך אים דאָרט געצויגן אַ טאָג - אַ יאָר. ער האָט
געזען, װי מען שטעלט אים גאָר אַרױס פון הינטן אַ צובלי
אַזױיצַרום האָט ער שוין אויך נישט בעסער או'סנעזען בּײ ר'
שמערלען אַלין, װאָס ביי אים האָט געציטערט דער פּופּיק ועגן
זיין חייציקל אַלײן.

אחר ימים עשרה, אין צען טעג נאָך דער חתונה האָט
זיך ר' שמערל צעזעגנט מיט װייציקלען, מיט דער כֹּלה, מיט די
-מחותּנים און האָט געלאָזט איבּעראַנײיעס גרױטסע מתּנות דער
שנור און יעדערן בּאַזוֹנדער, און בּאַפּרידיק? די דינערשאַפט.
דער מויציטער האָט מוסר געווען חייציקלען נאָך עטלעכע פּשטלעך
און האָט זיי אים אויסגעלערנט אויף אַזאַ אופן, אַז יענער זאָל
זי זאָגן מיט אַזאַ אָנשטעל, פּונקט װי יעדער פּשטל איז אים
אין דער -רגע אינגעפאַלן. ער װאָט אים אױך איבּערגעגעבן
געוויסע כּללים, ויאזוי ער זאָל זיך מיט זי אַמפּערן אין לער:
נען. איבערהויפט זאָל ער זי אַלעמאָל זאָגן: גניין! איך מיין
פאַרקערט! מען קען גאָר אַנדערש זאָגן". װייל מיט דידאָזיקע
ווערטער איז זייעד לייכט יענעם צו פאַרטומלען, חייציקל אָבּער
איז נישט געווען אַזױ פיפיק, װי ער, און האָט דעמדאָזיק' כּלל
אַלעמאָל זייער שלעכט אָגגעװענדעט, װי מיר װעלן עס בּאַלך
דערציילן,

= 54 -

חייציקל.

ויהי, און עס איז געווען, װי זיי האָבּן זיך צעזעגנט, און
ר' שמערל, װעלכן עס האָט זיך דאָך געװאָלט, אַז דער מוי.
ציטער זאָל דאָ פאַרבּלײבּן מיט חייציקלען כאָטש אויף איין
זמן, האָט געפּרובט ריידן מיט ר' שמשנען װעגן דעם, האָט
אִים יענער געענטפערט:
: ,ניין, מיר האָבּן אין בּראָד פיל בּעסערע מלמדים, װאָס
זיינען אמתע לומדים, חכמים און שרייבּערס. זאָל ער פאָרן מיט
אייך געזונטערהייט. און דאָ האָט ער זיין דרשה:געלט"

ער האָט אים געשענקט צװאָנציק טאָלער, און האָט ר'
שמערלען דערבּיי פאַרזיכערט, אַז ווען חייציקל װעט קיין עקשן
נישט זיין און װעט פאָלגן, קען װערן מיט דער צייט אַ מענטשש
פון אים, |
מיט דידאָזיקע ווערטער האָט ער ר' שמערלען ממש מחיה
געווען. זי האָבּן זיך צעקושט, און ר' שמערל מיט זיינע מענטשן
זענען אַװעקגעפאָרן לשלום אַהיים. דער מױציטער איז אָבּער
געווען זייער אומצטיק, װי אַ נאַסער האָן, דעם גאַנצן װעג אי
ער געווען בּיי ר' שמערלען מיט זיין ווייבּ צו לאַסט, וי אַן
אומצופרידענער גאַסט. זײי האָבּן געזען לייז צו װערן פון אים
בי דער ערשטער פבּעסטער געלעגנהייט. אַז זיי זײינען גע
קומען אַרום לאָהישע, האָבּן זיי אים אַרונטערגעלאָזט. דאָרטן
האָט זיך אים געמאַכט אַ פאַרהערעניש. אַזױאַרום זיינען זיי פון
אים פּטור געװאָרן.

ר' שמערל מיט זיין וייבּ זיינען געפאָרן אַהיים האַלב
פריילעך האַלבּ:פאַרזאָרגט. אַ ויילע האָט זיך זיי געדאַכט'
אַז זי האָבּן זייער קינד פאַרזאָרגט און עס װעט אים דאָרט
זיין גוט און אַ וויילע האָבּן זיי, פאַרקערט, געטראַכט, אַז ער
װעט דאָרט קיין קיום נישט האָבּן, אַזױ האָבּן זיי זיך אַ גאַנצן
וועג אַלץ געשלאָגן מיט די געדאַנקען, און זיינען שיער שוגע
געװאָרן פון די רעיונות. דאָך, פאַר מענטשן האָט מען גע
וויזן אַ פריילעך פּנים. מען איז דאָך אַראָפּגעפאָרן פון ועג,
שו זען זיך מיט װייטע רייכע קרובים, צו דערציילן מיט װעמען

- 93 --

א. מ. דיק.

זיי האָבּן געטאָן אַ שידוך, דאָרטן האָט מען אױף דאָסנײ גע=
הוליעט, און די רענדלעך זענען געפלויגן װי שפענדלעך. דער
וועג איז אַלץ געווען אַ שלעכטער. זיי האָבּן זיך געשלעפּט צו
פיר, פינף מייל אַ טאָג, זי זיינען געפאָרן זייער שער מיט
גרויסע שווערע קאַסטנס און זאַלבּעצענט. די נסיעה האָט גע=
דויערט צוריק אַ וואָך זיבּן, אַכט.

קורץ דערפון, זיי זענען געקומען אויסגעמוטשעטע קײן
לינאָװע צוועלף אַזײגער בּיינאַכט. בי די ראָנאַטקעס האָבּן זי
סטראַזשניקעס זיי אָפּגעגעבּן מזל-טוב און זיי האָבּן זיי געטיילט
לעקעך און פּראָנפן און האָבּן זיי פאַרצײילט די גרויסקייט פון
דעם שידוך, די סטראַזשניקעס האָבּן זיך קוים איינגעװאַלטן פאַר
לאַכן, עס איז געווען פוֹן װאָס צו לאַכן, װי דו װעסט עס בֹּאַלֹד
אַליין זען.

ר' שמערל איז מיט זיינע לייט אַרוױפּגעפאָרן צו זיך אויפן
הויף, און האָבּן געדאַנקט און געלױבּט דעם אױיבּערשטן, װאָי
זיי האָבּן זייערע בּיינער געבּראַכט אַהײם,

וימצאו, האָבּן זיי אָבּער געפונען די טירן מיט די לאָדן
אינגאַנצן פאַרהאַקט. האָט ר' שמערל אַליןְ אָנגעקלאַפּט אין טיר
איינמאָל, צװײימאָל, בּיז עס האָט זיך אָפּגערופן עפּעס אַ קינדער:
שער בּאַקאַנטער קול:

,װער קלאַפּט דאָס אין האַלבּע נאַכט?".

,מיר זענען שוין געקומען פון דער חתונה', - האָט קונע
געענטפערט מיט אַ דערשראָקענער שטימע.

,א שיינע זאַך! -- האָט זיך אָפּגערופן יענער קינדערשער
קול. - מיר האָבּן געמיינט, אַז איר זייט שוין אַלע אויסגע.
שכאָרבּן. מען זאָל זיך דאָס אַזױ לאַנג זאָמען "

,װער איז דאָס עפּעס דאָרט פאַר אַזאַ איינער, װאָס חכמעט
זיך דאָ מיט אונון" -- האָט זיך אָפּגערופן ר' שמערל װי אַ צע:
מישטער,

= 54 --

גי

הייציקל

,פּטור, גאָר אַ נייס, זיי דערקענען מיך שוין גאָרנישט! -
האָט זיך יענער אָפּגערופן פון שטובּ. -- צען יאָר װאָט חוזק גע
וואונט מיט זיין װייבּ און האָט איר דערנאָך נישט דערקענט.*.

דאָ איו שמערל אין כּעס געװאָרן און האָט אַ קלאַפּ גע*
טאָן מיטן פוס אין טיר, און זאָגט: |

,װעסטו מיר נישט זאָגן אויף דער שטעל, װער דו בּיסט
און עפענען גלייך די טיר, הייס איך אויפבּרעכן די טיר און
דיך װעל איך לאָזן בּינדן. עס מון דאָ עפּעס זיין נישט קיין
גוטע זאַך. װי קומט צו מיר אין שטובּ עפּעס אַ יונגאַטש. דאָס
יינגל מוז אַודאי זיין פון די נאַכט:גנבים. ער האָט זיך דאָ בּודאי
אַריינְגעלאָזט דורך דעם קוימען. װי קומט אַהער אַ יינגלני

,אָך, אָך! -- אָט זיך יענער אָפּגערופן פון שטובּ. -- דאָס
איז שוין אַזױ גיך פאַרגעסן געװאָרן! נו, זאָל זיך אייך דאַכטן,
אַז איך בּין חייציקל אַלין. דאָס איו זיך אַ בּיסל געזאָמט.*
|/,אַ צרה מיר נישט געשען, אוֹי, אַ גזרה, אַ חורבּן!-האָט
די מוטער אָנגעהױבּן צו שרייען. -- איך װעל עס נישט אויס:
האַלטן. איך בּלייבּ! סכייטש, ערשט אַכט װאָכן נאָך דער חתונה
און שוין אַנטלאָפֿן !* |

,גאָר אַ נייט אַנטלאָפּן !--האָט חייציקל געענטפערט, עפענענ:
דיק די טיר. -- איך בּין נישט אַנטלאָפּ:. זיי אַליין האָבן געדוג.
גען אַ בּריטשקע מיט דריי פערד און האַבּן מיר געהייסן פאָרן
אַהים צו אייך,*

;אָבּער אַזױ גיך ?* -- האָט זיך אָפּגערופן די מוטער, בּרעכג:
דיק די הענט, |

,נו, וי דען װילסטו? -- האָט ער איר געענטפערט.--שלעפּן
זיך בעסער מיט משא אַכט װאָכן װי איר, מיט דאַרדעװאַסע
פערך ? דו װאָלסט זען מיין פורמאַנקע -- אַ פּאָר קאַטעס מיט אַ
ליידיקער בּריטשקע. מיר זיינען געפלויגן כּמעט אין דער לופטן,*

וואו זיינען דיינע זאַכן? -- האָט זי אים געפרעגט. -י עס
האָט דאָך אונז געקאָסט בּלוט, אַז איך בלייבּ פאַר צרות!*

2 =

א מ. דיק.

װאָס דאַרף איך די זאַלן? אֲבַּי איך בּין דאָ אַלין, --האָט
ער געענטפערט און האָט זיך פאַנאַנדערגעװיינט, -- װאָס צאַפּט
איר מיר די דמיםן נישקשה, די זאַכך זיינען דאָרט דאָ אינגאַנצן,

ועתה, "עצט לאָמיר דאָ לאָון שטיין חייציקלען מיט זיינע
| געקריינקטע עלטערן, װאָס האָבּן זיך געואונטשן דעם טוט און
אים אויך, ווייל חוצדעם, װאָס זיי זיינען דורך אים בדלות גע:
װאָרן, איז די חרפה געווען גרויס אָן אַ שיעור. גוטע פריינט
וועלן האָבּן צער, שונאים װעלן זיך פרייען. לאָמיר נישט שטיין
דערבּיי און זיך צוקוקן, װיאַזױי זי גריזשען זיך אײינאַנדער, און
מיר וועלן בּעסער זען, וי די זאַך איז צוגעגאַנגען מיט חייציקלען
אַלײן אין בּראָד,

קוים זיינען די עלטערן אַװעקגעפאָרן און ר' שמשון מיט
זיינע קינדער האָבּן זיך אָנגעהױבּן אַרומצוזען אַרום חייציקלען
אַליין, בי דעם ערשטן מאָל ריידן מיט אים אין לערנען, האָבן
זי שוין גוט פאַרשטאַנען, װי דער בּעל-כּוח האָט זי אָפּגענאַרט,
זי האָבּן אין אים דערקענט אַלע זיינע חסרונות אויף איין מאָל,
אַז ער איז אָן כּוֹה און אָן מוח און איז דערצו אַ גרויסער נאַר
און אַן עקשן. אַלע :שטלעך, װאָס דער מױציטער האָט אים
אויסגעלערנט, האָט ער פאַרניצט אין איין טאָג. ער האָט זי
אױסגעפּלוידערט איינעם נאָכן אַנדערן, אַװי אַז מען האָט גלייך
פאַרשטאַנען, אַז דאָס זיינען נאָר אויסגעשטעלטע פּשטלעך.

אין אַ פּאָר טג אַרום, האָט זיך אַ שװאָגער מיט אים גע2
אַמפּערט אין אַ שטיקל גמרא. חײייציקל האָט אֲפילו געהאַט דעם
כּלל, װאָס דער מויציטער האָט אים איבּערגעלאָזט, אַן ער זאָל
אַלץ זאָג ניין, עס איז נישט אַזױ, אדרבה, פאַרקערט האָט
אים דער שװאָגער געזאָגט דעם מהר"שאי"

;אָבֶּער עס מאַכט דאָך אַזױ, וי איך זאָג,? - האָט אים
יעגער בּצמערקט.

,ניין, אדרבּה, דער מהר"שא מאַכט גאָר פאַרקערט",--האָט
חייציקל געטענהט דאָס זייגיקע,

- 98 -

מייציקל

האָט זיך דער שװאָגער אָפּגערופן:
;נו לאָמיר אָקאָרשט אַראָפּנעמען דעט מהר"שא און לאָמיר
וזען* /

האָט חייציקל געענטפערט :

;אַדרבּה, לאָמיר דעם מהר"שא נישט אַראָפּנעמען און נישט
זען.*
איז געװאָרן אַ גרויס געלעכטער, און ער האָט געמיינט,
אַז ער האָט געזאָגט אַ גרויסע חכמה און דאַדורך לאַכט מען.
| אין אַכט טעג אַרום האָט ער געדארפט שרײבן אַ בריה
צו דעם פאָטער, האָט ער געבּעטן דעם נייעם רבּין, ער זאָל אים
שרייבן אַ בּריוו האָט מען אים געװאָלט לאָזן לערנען שרייבּן,
האָט ער נישט געװאָלט. ער האָט געזאָגט:
| ;דער מויציטער האָט אויך נישט געקענט שרײבּן און
האָט קיין זייטיקע זאַך נישט געוואוסט. פונדעסטוועגן איז ער
געווען אַ גרויסער מענטש.*

ער האָט אויך נישט געקענט לײדן, װאָס מען רעדט
ד אָרט האַלבּ דייטש און פאַרגויאישט. אין אַ געזעלשאַפּט פלעגט
ער זיצן װי אַ גולם, ווייל ער האָט נישט פאַרשטאַנען קיין איין
װאָרט, װאָס מען האָט גערעדט. אױסערדעם, האָט ער נישט
געוואוסט צו גיין ריין אַרום זיך, די האָר שטענדיק פול מיט
פעדערן, נישט אויסגעקעמט. און ווען ער האָט גערערט, האָט
ער זיך געשאָקלט און געקראַצט. פאַר א קריסט פלעגט ער זיך
דערשרעקן און בּאַהאַלטן. בּיים טיש פלעגט ער אײנשלאָפּן, װי
א קליין יינגל, 1

דאָך האָט ר' שמשון געװאָלט נאָך מאַכן פון אים אַ מענטש.
ער האָט אים געדונגען אַ גוטן מלמד, אַ גוטן לערער, און
פלענט אים אַלײן מדריך זיין. ער האָט אָבּער אין די ערשטע
צוויי װאָכן שוין פאַרשטאַנען, אַז עס איז אומזיסט די מי און די
אַרבּעט. דערצו האָט אים דאָס װײיבּל פיינט געהאַט װי דעם
טויט,

= 97 --

א. מ. ך לֹ ק.

אין גאַנץ בּראָדר האָט מען אים גערופן ,די פיינע פריה
פין ליגאָווע", ,ר' שמשונס עילוי? און נאָך אַזעלכע שפּאַסנעמען
אַזױ אַז דאָס יבל האָט זיך געשעמט צו שטיין אין זייגע פיר
איילן, די איידעמס מיט די זין האָבּן אָנגעהױבּן אַרײנצורײידן אין
דעם אַלטן, ער זאָל רחמנות האָבּן אויף זיין טאָכטער און זאָל
פון דעמדאָזיקן יינגל נעמען גט, איידער זי װעט װערן מעוברת.
דער אַלטער האָט אַפילו נישט געװאָלט. עס זיינען אָבּער צו:
געשטאַנען צו אים גוטע פריינט און אָנגעועענע מענטשן און
האָבן אים איבּערגערעדט. און בּיי חיציקלען האָט מען דאָס
זייער לייכט געפּועלט. די שװאָגערס האָבּן אים געוויון אַ בּריטש:
קע מיט צוויי שיינע פערדלעך און האָּן אים געפרעגט:

,חייציקל, װילסט פאָרן אַהיים. ‏ עס אין דאָ אַ וואוילע
פור, װאָס פאָרט ליידיק און ליין קיין לינאָװע."

האָט ער געענפערט אַ דערפרייטער:

, גוט,*

האָבּן זי געפרעגט:

,טאָמער װעסטו שוין נישט קומען צוריש*

אין ער האָט געזאָגט:

נאַט אייך אַ האַנט, אַז איך װעל יאָ קומען צוריק.*

מיר גלױגן דיר אָבּער נישט, - האָבן זיי געזאָגט. -
מיר ווילן דיך האָבּן אין דער האַנט. דו זאָלסט דיין װייבּ געבן
גט. און װען דו װעסט נישט קומען צוריק אין אַ פּאָר חדשים
אַרום, װעלן מיר זי חתונה מאַכן מיט אַן אַנדערן *

,פטור, -- האָט ער געענטפערט, -- איך װעל נאָך אַפילו
פריער קומען,*

קורץ דערפון, דער פורמאַן האָט צוגעטריבּן און חייציקל
האָט זיין ויבּ געגעבּן גט. ער האָט נישט גענומען קיין שום
זאַך מיט זיך, װיל ער האָט זיך געריכט, אַז ער װעט באַלף.
צוריק קומען. אַזױ איז ער אַװעקגעפאָרן לשלום אהיים, און איו
נאָך געקומען קיין לינאָוע פריער פון זיינע עלטערג

= 98 --

ח ייציק.
אטאנ טטאטאסטאטאאמטאעפפטטאנטאפטשאר

ער האָט זי געעפנט די טיר, װי מיר האָבּן פריער דער
ציילט און האָט זיך נאָך געבּיזערט אױף זיי, פאַרװאָס זי
האָבּן זיך אַזזי לאַנג געזאָמט. פאַר איינוועגס האָט ער זײ דער*
ציילט, אַז ער איז שוין אַ גרוש אויך.

איצט וועלן מיר זיך אומקערן צו חייציקלט עלטערן, װאָס
זיי זיינען געװאָרן אויסער זיך, הערנדיק.

בּיום ההוא, אין דעמזעלבּיקן טאָג, װאָס ער איז געקומען
צו פאָרן פון דער חתונה, האָבּן זיי נאָך געדאַרפט צנטפערן
הונדערט מענטשן : :

, מיט מזל זאָלט איר לעבּן!"

אויף דעם מזל:טוב, װאָס מען האָט זיי אָפּגעגעבּן. מאַנכל
האָט מען נאָך אויך געדאַרפט מכנד זיין. דערצו האָבּן זיי גע*
מוזט שיקן אַ מענטשן קיין בּראָד אָפּצונעמען די קליידער, די
מתּנות און דעם שלישית. עס האָט געקאָסט גענוג מי און הוצאות,
אויסער חרפּות און בּושות,

עס האָט דערמיט גערוישט פון לינאָװע בּיז בּראָד. דעמאָלט
האָט מען דעם יונגנמאַן אַ נאָמען געגעבן חייציקל אַלייף
דאָס האָט ר' שמערלען אינגאַנצן אַרצפּגעזעצט פון טראָפּ. עס
איז אים אַזױ איינג געװאָרן, אַז ער האָט געמווט אָנזעצן. מיס
די טעכטער האָט ער שוין געטאָן שידוכים מיט פּראָסטע און
ערלעכע יונגעלייט, איינער איז געווען אַ שרייבּער, דער צװיי=
טער אַ פוטער-הענדלער. זיי האָבּן זייערע װײבּער ערלעך און
אָרנטלעך אױסגעהאַלטן,. חייציקל אָבּער איז אים געבּליבּן אַן
אײיבּיקער הויקער. ער האָט אים נאָכאַמאָל חתונה געמאַכט מיט
אַן אָרעם מיידל און האָט אים גענומען צו זיך אויף קעסס.

צוויי יאָר נאָך דערדאָזיקער מפלת האָט זיך נאָך ר' שמערל
געראַנגלט אַלץ מיט זיין גליק. ‏ עס האָט זיך אים נאָך אַלץ געי
װאָלט שפּילן די ראָלע פון אַ גביר. ער איז אָבּער געװאָרן אַ
גרויסער יורד, אַז ער האָט שוין די אָרעמקײט גאָרנישט געקענט
בּאַהאַלטן פון דעם עוֹלם. און ערשט האָט ער הרטה געהאַט,
װאָס ער האָט זיין פאַבּריקל אָפּגעלאָזט אוֹן האָט אָנגעהױבן צו

29

א. מ, דיק.

גיין אין גדולות. ‏ דער רעכטער שכל קומט אָבּער אַלע מאָל אל
שפּעט, װי אָפט אַ חתן צו אַ כֹּלה. ער פלעגט תמיד שילטן דעם
מויציטער, די שדכנים. ער פלעגט גריזשען דאָס וייבּ, װאָס זי
האָט אים דערצו צוגערעדט. ער האָט זי געגריזשעט אַזױ לאַנג,
בּיז זי איז, נעבעך, קראַנק געװאָרן און איז אַװעק פון דער
וועלט פאַר דער צייט, :

נאָך איר האָט ער אייך נישט לאַנג געלעבּט און געשטאָרבּן
אִיז ער אין הקדש. און חייציקל, דער עילי, דער בן-גביר,
איז געבּליבּן אַ קבּצן, אַ גאָרנישט, אַ נאַר, אָן תּורה, אָן חכמה,
אָן מלאכה, אַ מטופּל מיט קינדער, פאַר גרויס רחמנות האָט מען
אים געמאַכט פאַר אַ סטראַזשניק. ער האָט אָבּער דערצו אויך
נישט געטויגט. האָט ער געמוזט לעבן פון קצבה. און אַז די
קינדער פון שטאָט האָבּן אים דערזען פלעגן, זיי שרייען:

חייציקל אַליין ! חייציקל אַליין !*

און דערדאָזיקער נאָמען איז אים געבּליבּן בּיז אין זיין
טויט אַרײן.

כּן אחרית, אַזױ איז דער סוף פון נאַראָנים, װאָס וילן
פירן אַ צוגרויסע ראָלע אין דער װעלט, װאָס שעמען זיך מיט
זייער מלאכה און ווילן זיך פירן װי גבירים.

נו, מיין טייערע לעזערין, דו האָסט זיך מסתּמא פון דער=
דאָזיקער געשיכטע גענוג אָנגעלאַכט. דאָך אָצּער זײי ויסן, אַז
נישט דערפאַר אַליין אין עס געמאַכט. מיר מיינען אַז דו
ואָלסט ווערן דורך דעם אַ קלוגע מוטער, אַז עס זאָל פון דיף
אַרויסקומצן אַ זון אַ גוטער, דאָס הייסט אַזעלכער, װאָס זאָל אויף
דער וועלט נישט עסן אומזיסט און זאָל נישט גיין ליידיק און
וויסט. ווייל װער עס טוט זיך ערלעך גענערן, יענעם טוט די
גאַנצע וועלט ערן,

ש אמ צר קוגג:

דאָס איַז זייער אַ שיינע דערציילונג, װאָס אַ
דענדל דערציילט פון זיַך, וי עס האָט פּאַסירט מיט
אֹיִם פון זיין גענוּרטסטאָג אן איִן יאָר טויונט
זיבּנהונדערט אוּן פונצ ג בְּוז דעם יאָר טויזנט אַכט:
הונדערט גלייך, ער דערציילט אַלע זיינע אומגליקן,
װאָס ער איז אויסגעשט;:ען, אַלע נסים, װאָס זיינען
געשען מֿיט איִם, דורך װעלכע הענט ער האָט זיך
דורכגעקייקלט אוּן וואוּ ער שטעקט אַצינד. ער פֿאַר=
זיַכערט גלייכצייטיק צו דערציילן אין א צו וייטן מפר
פֿוּן זיינע איבּריִקע יאָרן, דען ער לעפט נאָך ער-תי

/

צום ערשטן מאָל 24 -ררוקט איך "אָר 1867,

דער רענדל,

אנכי נולדתּי, איך בּין געבאָרן געװאָרן רויט און געזונט
אין יאָר 1780 אין דער הױפּטשטאָט האַג, װאָס ליגט אין נידער?
לאַנד. גלייך צומאָרגנס האָב איך אָנגעהױבּן גיין און די גאַנצע
וועלט איז געווען פריי פאַר מיר, פונקט וי אין די צייטן פונם
דור:הפלגה, בּשעת אַלע מענטען האָבּן גערעדט אויף איין לשון
און האָבּן געהאַט איין גלויבּן אָדער גאָר קיין גלויבן נישט.
יעדערער האָט מיך אויפגענומען פרייגטלעך, װי אַן אַלטן בֹאַ2
קאַנטן, אָדער וי זייער אַ געװוינטשטן גאַסט און איך האָבּ צאמת
געמיינט, אַז די גאַנצע װעלט מענטשן זיינען נאַר קינדער פון מיין
פאַמיליע און לעבּן צוישן זיך װוי טרייע ברידער, און יעדער האָט
מיך צרידערלעך פֿאַהאַנדלט. דערפון האָב איך משער געװען אַו
אויבּ יעדער מענטש איז מיינער א ברודער, זיינען דאָך אַלע
מענטשן ברידער,

אָבּער דערדאָזיקער גליקלעכער טעות האָט נישט לאַנג גע=
דויערט, דאָס הייסט, נישט מער װי אַכט טעג, וייל אויפן אַכטן
טאָג האָט מען מיך געיידישט, דאָס הייסט מל געװען, און עטי
לעכע װאָכן בּין איך דעריבער שטאַרק קראַנק געווען, כ'בִּין גצ2
לעגן צום בּעט און געטראַכט, אַן צוליב דערדאָזיקער פּלוטיקער
אָטּעראַציע וועל איך נאָך אודאי קיין קינדער נישט האָבּן

א. 3 דיק.

אָך, מיין ליבּער לעזערין, דו מוזט זיך אודאי חדושן: װי
קומט אַ רענדל צו קינדלען אָבּער מיין טייערע פריינטין, זאָל עס
דיך נישט וואונדערן, ווייל אין דידאָזיקע זאַכן זיינען מיר גליין
צו מענטשן און צו אַלע אַנדערע בּאַשעפענישן, און איך בּין
נישט קיין אויסנאַם. אַלץ אין דער בריאהת ווערט איינגעטײלט
אין צוויי מינים: אויף זכר און נקבה. פאַראַן צווייערליי מינים
צװישן האַנט-מטבּעות, צװישן דאָלאַרס, רובּלס און דוקאַטן, און
ב'קען דיר געבּן טויזנטער רעיות דערצו. אַ שידוך, װי דו ווייסט,
ווערט נישט געשלאָסן אָן געלט. בַּיי יעדן שידוך זיינען מיר דער
עיקר, דאָס הייסט, ווען אַ שדכן זעט, אַז יי איינעם אין דאָ אַ
פּעקל רובּלס-זכרימלעך, און בּיי דעם אַנדערן איז דאָ אַ זאַק
מיט רובּלס-נקבהלעך, פירט ער אויס דעם שידוך, און דער
יינגל מיטן מיידל, װאָס איר רופט זיי חתן:כּלה, זיינען מער נישט
וי צוויי געלט:שומרים. און דעריבער, אַז מיר פֿאַרלאָזן זיי,
שיידן זיי זיך אויך פון אײינאַנדער, ווייל זיי האָבּן שוין נישט
ואָס צו היטן,

װוי דו זעסט, האָבּ איך געהאַט דאָס אומגליק געבאָרן צו
װערן אַ זכר, און מען האָט מיך מל געװוען, געיידישט און
אַזױ ווייטער. |

איך בּין אַ בּיסל שװאַך געװאָרן אויף די פיס און האָבּ
שוין נישט געקאָנט אַזױ לויפן, װי פריער. אויסערדעם, האָט
מען מיך נישט אומעטום אַרײנגעלאָזט. איך האָבּ מיך נישט גע:
טאָרט ווייזן אין כּמה וכמה ערטער, אַ שטייגער, אין אַ קאַנטאָר,
אין אַן עפנטלעכן אָרט, ווייל מען האָט מיך געיידישט.

ערשט איצט האָבּ איך איינגעזען, אַז אין דער ועַלְט זיי=
נען פאַראַן פאַרשידענע אמנות און פאַרשידענע פעלקער,

איך האָבּ געלעבּט אַ לאַנגװײליק לעבּן. אין גרויסע געשעפטן
האָבּ איך זיך שוין מער נישט אומגעדרייט. איך האָב געװאוינט
פיי מיין מוהל אין שטוּ, װוײיל ער איז געװען אַ גרויסער מכנים
אורה און האָט ליב געהאַט אַ גר. דאָך פין איך געװען דער
ערשטער גר, װאָס האָט זיךְ בּיי אים אַזױ לאַנג אויפגעהאַלטן

= 9 --

דער רעבדלצ

און דערין איז ער אַליין שולדיק געווען, וייל ער האָט איבּערש
געכאַפּט די מאָס און האָט מיך צופיל פאַרשניטן. און דאָך, גישט
צו פאַלן אים צופיל צו לאַסט, פלעג איך אים עפטער אַרױסװײיזן
קליינע געפעליקייטן. איך פלעג אים, אַ שטייגער, וייזן, וואו עס
וואוינט אַן אָרעמער בּעל-חצר, װאָס זיין הויף ווערט נישט אָנגע=
נומען אין משכּון, ווייל ער טויג נישט, אָדער וייל ער איז שוין
סיי:ווי:סיי אַ גרויסער בעל:חוב, דאָך אָבּער קאָן ער אַמאָל געבן
וואוינרעכט דעמיעניקן, װאָס מען האָט אים געכאַפּט מיט אַ קװאָרט
דורכגעשמוגלטן בּראָנטן און דעטנלייכן, טיילמאָל פלעג איך אים
אַרזיסװײיזן אַ חסד אין אַ שיינק פאַר א גלאָז בּיר, פאַר אַ בֹעש
בראָטן גענזל, אַ קאַטשקע וכדומה.

און איך האָב פיינט צו זאָגן, ער האָט קיינמאָל קיינעם נישט
אָנגעפייפט, ווייל ער פלעגט אַלע מאָל גענוי בּאַצאָלן אַזויפַיל,
וויפיל עס האָט אָנגעטראָפן מיין חסד. דאָך אָבּער האָבּ איך
איינגעזען, אַז איך װעל מיך בּיי אים לאַנג נישט עלטערן. הגם
ער אַליין האָט מיך מל געווען, דאָך איז ער געווען אַ דם:שונא
די יידן, און איך קען נאָך עד:היום נישט זאָגן, צו. װאָס פאַר
אַן אמונה ער האָט אָנגעהערט: אין שטובּ האָט מען נישט געזען
נישט קיין צלם און נישט קיין, צען מאָל להבדיל, מחוזה. ‏ /

נו, האָבּ איך מיר געטראַכט, אפשר איז דאָ אַזאַ אמונה,
װאָס בּרויכט בּיידע זאַכן נישט. איז מיר אָבּער װידער קשה נָצַ=
װאָרן. װאָלט מען דאָך געדאַרפט, לפחות, היטן דעם זונטאָג אָדער
דעם שבּת אָדער אַנדערע ימים:טובים? בּיי אים האָט זיך עס
נישט געלאָזט מערקן. אַלע טעג זיינען געווען גלייך. דאָס איזי
קענטיק, געװען אַ מענטש גאָר אָן אמונה, דאָס הייסט װי מען
רופט עס פילאָואָף.

נו, האָבּ איך מיך ווייטער געפרעגט - ביי אַ פילאָזאָף איד
אַלצאײנס אַ ייד, אַ קריסט, אַ מאַכמעדאַנער, און פאַרװאָס האָט
דוקא דער און זיין ווייבּ פיינט אַ יידן! איך מיין אָבּער, אַז מיט
זיין פיינטשאַפט צו יידן האָט ער זיך געװאָלט איינקויפן אין יחוֹם
בּיי דער װעלט, ויי? דאָס איז דעמאַלט געווען אין דער מאָדע...

- 8

אר מ. דיק,

און אָט אין איינמאָל געווען אַ נאַכט, ווען איך האָבּ בּשום
אופן נישט געקאָנט איינשלאָפן, דערדאָזיקער אומשטאַנד האָט מיר
גראַדע געגעבּן אַ מעגלעכקייט אונטערצוהאָרכן אַ קליינעם שמועס
צוישן מיין באַלעבאָס און זיין אשה,

זי האָט זיך אָנגערופן צו אים:

,זאָג מיר, װילאַנג װעסטו האַלטן דעם קאַליקע בּיי זיך
אין שטובּ ! דו האָסט שוין מסתּמא פאַרגעסן, װאָס פאַר אַ צרות
מען האָט אויסצושטיין, ווען מען לאָזט איבּערנעכטיקן אין שטובּ
אַ בּאַשניטענעם רענדל? דו מזט פּטור וערן פון אים. װאָרום
היינט, מאָרגן װעט מען זיכער מאַכן אַ רעויזיע".

דערויף האָט ער איר געענטפערט:

, דו בּיזט אַפּילו גערעכט, אָבּער מען קאָן דאָך נישט נעמען
און אַרױסװאַרפן אים אויף דער גאַס! איך װעל אים שוין מאָרגן
אויסזוכן עפּעס אַ סטאַנציעלע, און נאָכדעם על איך מיר פּאַ.
װאָליע דערלאַנגען א מסירהלע, וואו מען בּאַדאַרף, און עס װעט
שוין זיין חי=געלעבּט! מסתּמא װעל איך אים שוין אײינקװאַרטירן
בּיי אַ יידל, און איך האָבּ מיך ליב אָפּצורעכענען מיט אַזאַ מין
נפש"...
| דערהערט דידאָזיקע װוערטער, האָבּ איך מיך שטאַרק דער?
שראָקן, װוייל איך האָבּ אָנגעהױבּן איבּערצוטראַכטן, װאָס קיין
שונא אין דער װעלט װעט עס קײנמאָל נישט איינפאַלן, ערשטנס,
האָבּ איך מיך געשראָקן, טאָמער פאַל איך אַרין אין דער האַנט
פון אַ מענטשן אַ פּחדן, דאָס הײסט, צו אַן ערלעכן מאן, און
אָט נעמט ער און װאַרפט מיך אַריין אין פייער אָדער אין וֹאַי
סער. און בּאמת : פאַרװאָס זאָל איינער צוליבּ מיר אומגליקלעך
ווערן, און, צווייטנס, האָבּ איך מיך סתֹּם געשראָקן אַ גאַנצע
נאַכט האָבּ איך מיך געשױידערט פון שרעק און ערשט פאַרטאָג
האָבּ איך אינגעשלאָפן. און װען איך האָבּ זיך אױפּגעכאַפּט,
האָבּ איך מיך שוין געזען בּיי מיין בּאַלעבּאָס אין קעשענע.

דאָרט זיינען בּעת:מעשה געלעגן נאָך עטלעכע מטבעות,,
איך האָב אַפילן געװאָלט פאַרפירן מיט זי אַ שטיקל שמועט

= 4

דער רענדל

זיינען זי אָבּער געווען שטום, װי מפּיל-קינדער, ווייל זיי זיינען
נאָך נישט געווען פאַרטיק, דעם האָט געפעלט אַ ראַנד, יענעם
די פּאָליטור, דער דריטער האָט נאָך נישט געהאַט קיין דאַטע...

בּין איך מיר געלעגן שטיל און געװאַרט אויף מיין גורל.
דאָך האָבּ איך מיך אומזיסט געשראָקן. וייל אָנשטאָט צו גין
מיט מיר אין דער יידן-גאַס, וי מיין בּאַלעבּאָס האָט געואָגט
זיין ווייבּ נאָכן פרישטיק, ואו ער האָט געװאָלט קויפן אַ זומער:
בּנד, איו ער גאָר געגאַנגען ערגעץ אַנדערש. עס וייגען געווען
פאַרשײידענע סבּות דערצו. ערשטנס, איז שווער אַריבּערצוטראָגן
איבּער אַ האַגער גאָס א דאַלאַר, אַ רובּל, אָדער אַ רענדל, ווייל
בּיז מען גייט אַריבּער איין האַלבּע גאַס, בּלייבּט שוין אַ העלפט
דערפון, מען בּאַגעגנט זיך, אַ שטייגער, מיט אַ בּאַקאַנטן, מאַכט
מען מיט אים אַ שנאַפּט אָדער מען מוו געבּן אַ גדבה, אָדער
עס מאַכט זיך צו קויפן עפּעס אַ מציאה -- היינט װי קויפט מען
נישט! צװייטנס, איז שװער אַריבּערצוטראָגן איבּער דער גאַס
פון אַ שטאָט דעמזעלבן געדאַנק, מיט וועלכן מען גייט אַרוֹיס פון
שטוב, ווייל ער מוז זיך ענדערן בּּיי יעדן טריט און שריט. מען
בּאַנעגנט זיך מיט פאַרשײידענע ענינים, װאָס דערמאַנען פאַרגע,
סענע זאַכן און פאַריאָגן אינגאַנצן דעם ערשטן געדאַנק. דריטנס,
איז סתּם שווער אַרױסצוגײן פון שטובּ מיט אַ בּאַשטימטער כּנה
ערגעץ צו גיין אין תֵּיכֹּף ומיד טאַקע גיין אֲתִיןְ אָן אַן אָפּהאַלט.
פאַרװאָס! אַלץ די אייגענע מעשה: מען טרעפט אָן בּאַקאַנטע,
מען בּאַגעגנט זיך מיט מענטשן, װאָס פאַרשלעפּן גאָר אַנדערש.
וואו אין בּויבּעריק.

אין מיין בּאַלעבּאָס האָבּן זיך איצט די אַלע דרי זאָכן
פאַרײיניקט, דאָס הייסט, ער האָט געװאָלט גיין אין דער יידן-גאָט
און ער האָט געהאַט געלט פיי זיך און האָט בּאַרעכנט צו קויפן א
זומער-בּנד... דאָס איז געװען אַ צױַגריסע לאַסט פאַר אוא
לייכטן מענטשן, און פּאַלד װי ער איו אַרוס פון שטובּ, הװאָט
איט שוין אָנגצטראָפן א הברה:מאַן אין מען איז אַרײן וין א
שיינק מאַכן אַ שנעפּטל, נאָכדעם האָט יענער אים אַװעקגעשלעפּט

זי

א. בֿל, דיק.

צו זיינעם אַ בּאַקאַנטן, און ווען ער האָט אים גייענדיק געזאָגט,
אַז ער האָט זיך צו קויפן אַ זומער-מאַנטל, דאָס הייסט, אַז ער
װאָט בּיי זיך געלט, האָט אים יענער אָנגערעדט צו נאַפּן
דערווייל אַ קערטל,

גערעדט און געטאָן, מען האָט באַלד איינגעלאַדן נאָך עטב
לעכע מענטשן, און עס האָט נישט לאַנג געדויערט, װי עס האָט
שוין געשמילט אַ מנין מענטשן. אין קאָרטן מאַכט עס נישט אויס.
עס שעמט זיך נישט צו שפּילן מיט גרויס און קליין. מען האָט
אַרױסגעטריבּן דעם טאָג פון שטובּ, דאָס הייסט, מען האָט צונעמאַכט
די פענסטער, אָנגעצונדן ליכט און עס איז אַװעק אַ רעכט שפּיל.
און דעמאָלט האָט מיך מיין בּאַלעבּאָס אַרױסגענומען פון דער
קעשענע צוזאַמען מיט אַן אַסיגנאַציע, װאָס איז אויך מסתּמא גע*
מאַכט געװאָרן אויפן היימישן שטייגער.

עס האָט זיך אָנגעהױבּן אַ שפּיל אויף טוט און אויף לעבּן.
מיין בּאַלעבּאָס האָט מיך געשטעלט אויפן ערשטן פייער און עס
האָט אים געגליקט, וייל ער האָט מיך פאַרשפּילט נאָר אױף א
וויילע. בּאַלר האָב איך מיך אומגעקערט װיױער צו אים. דער"
נאָך בּין איך וייטער אַרױס פון זיין האַנט. קורץ גערעדט,
יעקעלע דער גאָלד:שלענער האָט נישט געהאַט אַזיפיל װײבּער,
זינט ער האָט געלעבּט, וויפיל אַלעבּאַטעם איך האָבּ געהאַט אין
דער קאָרטנשלאַכט, וֹאָס האָט געדױערט גאַנצע פערצן שעה
איך האָבּ מיך בּאַטײליקט אין דערדאָזיקער שלאַכט מער וי אַלע
אַנדערע מטצעות, װאָס זיינען דאָרט געווען, און דאָט נאָר דער+
פאַר, װאָס איך בּין געווען לייכטער און פלינקער פאַר זיי. און
ער רעדט, אַז מען האָט געװאָלט אויסטוישן אַ מטבּע, בּין איך
באַלד געװען די ערשטע כּפּרה. בי דער ציאונג פון אַ פיגור
האָט מען מיך אַרויסגעשטעלט. | |

איך האָבּ מיך, אַלזא, בּאַטײליקט סיי אין דער געלט-שלאַכט
און סיי אין דער צייט:שלאַכט (וייל בּיי קאָרטן שפּילן װערן
ביידע געשעדיקט, סיי דאָס געלט און סיי די צייס). איך בּין גע*
ווען פול אין אַלע ווינקעלעך. איך האָבּ אָנגעגריפן אַלע מינצן=

- 6 --

דער רענדל

| פּאַטאַײעס, און פון זיי געפלויגן צום קאָרטן-מאַרשאַלעק, דאָט
הייסט צו דעם פּאַנקיר, ווייל דאָרט איז געווען מיין הויפט-קװאַרטיר,
אַ מאָל צען בּין איך געפאַנגען געװאָרן און אַ מאָל צען, ווידער,
בּין איך בּאַפּרײיט געװאָרן איך האָבּ שוין געמיינט, אַז איך פִּין
ווידער מותּר געװאָרן לבא בקהל, וי אין מייגע יונגע יאָרן און אויף
מיר האָט זיך אָנגעצויגן גאָר אַן אַנדער הױט. דער סוף דערפון
איז אָבּער געווען, אַז איך האָבּ מיך אָפּנעשטעלט פּיי דעם האן-
קיר צואַמען מיט דער אַסיגנאַציע פון מיין פריערדיקן בְאַלע:
בּאָס און צוזאמען אפילו מיט מיין פריערדיקער וואוינונג, װאָרום
מיין בּאַלעבּאָט האָט פאַרשפילט אויך זיינע לעצטע קליידער מיט
דער קעשענע, וואו איך בּין עפטער געלעגן.
| ער איז, געבּעך, אַװעק האַלף נאַקעט. װי ס'איז אים געגאו*

נען דאָרט מיט זיין װײף, ייס איך נישט. כוױיס נאָר,
אי מיט מיר אי עס צוגענאַנגען. דעם אמת געזאָגט, האָט מיך
שטאַרק געפרייט, װאָס איך בּין אַמאָל פּטור געװאָרן פון אים,

אָבּער דער נייער הער איז, צוֹם פּאַדױערן, אויך גישט גע=
ווען קיין לייט, און 2'האָבּ זייער גוט פאַרשטאַנען, אז איך על
בּיי דעמדאָזיקן פּאַרשױן קיין טון זאַלץ נישט אויפעסן. און אַזוי
האָט זיך טאַקע אױסגעלאָזן אין דעם אייגענעם אהגש האָט ער
מיך איינגעפּאַקט אין בייטל מיט נאָך טױיונט אַנדערע מטבּעות.
ער האָט שוין געװאַלטן דעם שטעקן אין האַנט און פון דער
גאַנצער געזעלשאַפט איז געבליבן נאָר איינער, װאָס האָט זיך
שוין אויך געקליבן אַװעקצוניין. האָט זיך דער איינער גראָד
געדאַרפט דערמאָנען, אַז עס קומט אים פון בּאַנקיר א פאָר דאָ:
לאַר, האָט ער געפעטן דעם חוב, און יענער האָטגעזאָגט:

,גי מיר אַ דאָלאַר מיט אַ גילדן רעשט, װעל איך דיף
= געבּן אַ רענדל".
| יענער האָט דערלאַנגט א דאָלאַר מיט א גילדן, און דער
בּאַנקיר האָט ארויפגענומען דאָס פייטל מיט די הונדערטער
רענדלעך און דאָלאַר, האָט דאָרט לאַנג געחכט און געקוקט.
פיז ער האָט מיך באַקומען און װאָט מיך איבּערגענעבן צו אים.

קיית
2

אס

א. מ. דיק.

דערביי אָבּער האָט ער זיך אַזױ הויך צעלאַכט, אַז עס קלינגט
מיר נאָך איצט אין די אויערן,

איך קאָן דיר גאָרנישט אזוי ווייט דערציילן, מיין שייערע
לעזערין, וויפיל עס האָט מיך געקריינקט. עס איז מיר דאָס,
בּלוט פון די פיס אין פּנים אַרײינגעקומען. דו װאָלסט נאָר ועג,
מיט װאָס פאַר אַ פרייד ער איז פון מיר לוין געװאָרן.

אין מיין גייער דירה האָבּ איך מיך געשעמט װי אַ גנבן
נאָך אַ נס, װאָס בּיי אים דאָרט, אין דער קעשענע, איז געװען
פּוסט און לער און ס'איז נישט געווען פאַר וועמען זיך צו שעמען,
דאָרט איז געווען אַזױ פּוסט, װי אין א מדבּר. עס האָט מיך אפֿילו
געגרוילט דאָרט צונעכטיקן! איך װאָלט דאָרט זיכער ניזק גע:
װאָרן, וען עס װאָלט נישט אַריבּערהײנגען אַ קייטעלע פון אַ
זייגער מיט אַ שליסעלע, װאָס אין אים האָט געשטעקט אַ קליין
מזוזהלע (היינט אין עס אין מאָדע, עלעגאַנטן טראָגן שליסעלעף
מיט מזוזהלעך, װאָס זיינען געמאַכט פון אַ גרויטער פאַטאָגראַפיע.
זי זיינען זייער קליין און שיין. זי טראָגן עס בּיי די קעשע:
נעס, כֹּדי די שדים זאָלן זיך דאָרט נישט פרוכפּערן און מערן,
ווייל דאָרט איז, װי געזאָגט, אַ גרויסער מדבּר), אַהיים איז גע:
קומען מיין נייער בּאַלעבּאָס האַלב שיכּורלעך און האַלב פאַר.
שלאָפּן, און דאָך האָט ער זיך נאָך אָנגעטאָן א כּוח און װאָט
זיך גוט צעזידלט און צעקריגט מיטן ווייבּ. נאָכדעם האָט ער זיך
געלייגט שלאָפן און ערשט אויף מאָרגן אינדערפרי ואָבּן מי"
זיך בּיידע דערקאָנט. דעמאָלט האָט ער זיך אַרומגעוען, אַז ער
האָט זיך מיט מיר אָפּגענאַרט, װייל אין בּין קוים װערט געווען
די רעשט, װאָס ער האָט פּאַר מיר אױיסגעצאָלט, און איך, ווידער,
האָבּ ‏ מיך אַרומגעזען, אַז איך האָב דאָ געמאַכט אַ צרהדיקן
טויש,

איך האָבּ בּאַלד איינגעזען, אַז איך האָבּ דאָ צו טאָן מיט
א קבּצן א פאָדראַטשיקל. עס זיינען געקומען צו אים דרקבּנע
מענטשעלען, װאָס האָבּן מיט אים לאַנג אינגעטענהט מעוח
אָפּטרעט?געלט צו צען, צו צװעלעף דאָלאַר אויף אַ. הלק. עס

א אָך יי

דער רענדל

איז געווצרן קלאָר, אַז דאָס זיינע? אַזױנע מענטשלעך, װאָס קאָנען
נישט מירן קיין גרויכע געצשעפּטן |

עס פאַרשטײט זיך, אַז ער איז געװען אָרעם װי טיטוס,
און האָט אַלץ געאַרבעט מיטן מוח, וי אַזױ פּטור צו װערן פו
מיר. אין גאָס האָט ער מיך מורא געהאַט צו לאָון, יל ער האָט
געוואוסט, אַז איך װע? ווייט נישט גיין און װעל איִם דערצו גאַנץ
גיק אַרײנטראָגן. אויטערדעם, נעמט מען אַלץ אויף באָרג און
וי לאַנג האָט ער סך:הכל גאָר אָנגעזעצט? היינט נעם און ויז
זיך אין גאַס מיט רענדלעך, לייטן אויפצורייסן די אױגן! דאָס
טויג דאָך גאָרנישט. |

און אָט, װי ער שטייט אַזױ פאַרטראַכט, מיט צוגעמאַכטע
אויגן און קלערט אַלץ, װאָסער לאָךְ זאָל ער פריער פאַרשטאָפּן
מיט מיר און װאָסער בּעל:חוב זאָל ער פריער צומאַכן מיט מיר
דעם פּיסק, איז פּלוצלונג אַרײנגעפאַלן צו אים אין שטופ עפּעס
אַן ארימע יידענע מיט אַ קלאָג און מיט אַ יאָמער,

,סטייטש, -- האָט זי געשריען, -- מיינע פיס זיינען מיף
שוין געשװאָלן געװאָרן, לויפנדיק צו אייך. -- אַלע טאָג-- היינט,
מאָרגן, מאָרגן, היינט. מיר האָבּן קיין בּרױט נישט אין שטופּ!
מין מאַן האָט שוין קיין כּוה נישט צו שרייען מיט אייער
יאָמעלען, װייל ער האָט שוין פון דריי טעג נישט געגעסן".

,וויפיל קומט עס אייך ?* -- האָט ער זי געפרעגט.

,וויפיל קומט! - האָט זי געװישט די נאַסע נאָז און
געשריען. -- דאַכט:זיך מיר, איר האָט באַדונגען צען דאָלאַר
אַ זן און איר האָט נאָך דערװייל קיין איין גראָשן נישט
געגעבן",

,נו, יידענע, הערט:אויף צ שרייען, מאַכט גישט קיין
ליאָרם, -- האָט ער זיך אָנגערופן צו איר, -- הייסט אייער מאַן,
ער זאָל בּעסער וערן אַ פּאָדראַטשיק, איידער צו זיין אַ מלמד,
נאַט אייך אַ רענדל און גייט אייך געזונטערהייט.

און ער האָט אַרײינגעשטעקט די האַנט אין ק

ועשענע און
האָט מיך אָפּגעגעפן צו איר,

א

א מ. דיק,

| מיך האָט נאָך קיין שום מענטשלעכע האַנט אַזױ פריינטלעך
נישט געקוועטשט, וי די דאַרע האַנט פון דערדאָזיקער אָרעמער
פרוי, און עס האָט מיך ממש געפרייט, װאָס איך בּין לסוף אַרײני
געפאַלן צו איר. ערשטנס, האָבּ איך איינגעזען, אַז איך בּין דער
ערשטער רענדל, װאָט זי האָט געהאַלטן אין איר האַנט. װעט די
זיך באַלד נישט כאפּן, אַז איך בין, נישט פּאַר אייך געדאַכט,.
בּאַשניטן. צווייטנס, װעט זי דאָך פאָרט קריגן פאַר מיר אַ פּאָר
דאָלער, |

אַהיים האָט זי מיך געבּראַכט מיט אַזאַ ‏ פרייד און מיט
אַואַ שמחה, אַו קיין שׁום גר אין דער װעלט װעט עס געװיס
נישט זוכה זיין צו האָבּן פון מיליאָנען.

די שמחה האָט זיך נאָך בּאַנײט, װען דער מאַן איז גע
קומען פון חדר. ער האָט אָנגעטאָן די בּרילן און דאָס ווייבּ האָט
מיך אויסגעװויקלט פון די צען פּאַפּירעלעך, אין װעלכע זי האָט
מיך איינגעװויקלט, און ער האָט מיך מיט זיין בּלאַס פּנים בּאַי
טראַכט פון אַלע זייטן. |

דאַכט זיך, לאה, האָט ער זיך אָנגערופען צו איר, - אַו
דאָס רענדל איז עפּעס קלענער פון אַלע יענע זעקט רענדלעך, װאָט
מיר האָבּן אַמאָל געהאַט. געדיינקסט! אמת, ס'איז שון אַ צייט
מיט יאָרן אַװעק, זינט מיר האָבּן זי אונזער פערען, עליה השלום,
אַװעקגעגעבּן אין נרן, און וי איך געדיינק איצט, זיינען יענע
געווען װי די קעלבּער, און דער איז עפּעס גאָר אַ קלייניטשקע"".

זאָגט דאָס װייבּ:

,אוי,. מיין מאַן, װאָס רעדסטו אַזױנע גאַרישקײיטן, הלואי
װאָלטן מיר געהאַט כאָטש אַן אַכטל רענדלעך אַזױינע, װאָלט
אונזער צירעלע באַלד' אַ כּלה געװאָרן. און װוידער, װאָס פאַר?
גלייכסטו די רענדלעך פון יענע יאָרן מיט די רענדלעך פון די
היינטיקע יאָרן, די פאַרצייטיקע מענטשן זיינען אויך גאָר אַנדערע
געווען. געדיינקסטו די מעשה פון קאָװמס פּאַנטאָמל, װאָס איז
אײנגעבּונדן מיט דער תחינה פון ראש:חודש בּענטשן ! געלױבּט
און געבּענטשט איז זיין ליבּער נאָמען, װאָס איך האָבּ אים

= 10 --

דער רענדל
אט נסגעפאעססתס פאפסאהס?ססװסװררורורן

אַרױסבּאַלומען פון זײינע הענט. הלואי װאָלט ער אונז דאָס
איבּעריקע שנר:למוד בּאַצאָלט מיט אַזעלכע רענדלעך. איך װאָלט
מי גרויס שמחה פאַרלאָרן אין זי כאָטש צו צוויי גילדן,. וײיל
אַנדערש ועט ער גאָרנישט אײינצאָלן דאָס רבּי:געלט".

מיין טייערע לעזערין, איך מוז דיר זאָגן דעם אמת,
אַז דידאָזיקע ווערטער, וי : מלמד, שכר:למוד, נדן און דאָסגלײכן
האָבּ איך גאַנץ װײניק פאַרשטאַנען, װײל חוֹץ דעם בּאַשנײדן
האָבּ איך נאָך פון יידישקייט גאָרנישט געוואוסט. דאָך האָבּ איך
פּאַרשטאַנען, אַז מיין נייער אייגנטימער איז אַן ערלעכער קבּצן

אַ גאַנצע נאַכט האָט מען זיך מיט מיר געשפּילט און גע*

פרייט און מען האָט זיך אַלך מישב געװען, וי אַװי מען זאָל
מיך אױסגעבּן,. דערדאָזיקער ישוב:חדעת האָט זיי צוגענומען
מער צייט, װי דער ישוב:הדעת, װאָס זיי האָבּן געהאַט בּיי זייער
אויסגעבן אַ טאָכטער און זיי האָבּן טאַקי מער און בּעסער אויס:
געפירט מיט מיר, װי מיט איר, וייל זי האָט זיך אומגעקערט
בּאַלד צוריק און איך -- שוין קיינמאָל נישט...

איך בִּין בּיי זיי געװען זײיער אַן אָנגעלײגטער גאַסט,
אָבּער אויף מאָרגן האָט מיך די אָרעמע לאה אַװעקגעטראָגן צו
אַ בּאַקאַגטן חלפן, זי האָט אים מיך פאָרגעשטעלט און האָט אים
געבּעטן, ער זאָל מיך אויסטוישן אויף קליינגעלט. קוים אָבּער
האָט מיך דער חלפן דערזען, האָט ער געמאַכט אַ זײערע מינע,
אַז עס איז מיר פינסטער געװאָרן אין די אויגן. און די אָרעמע
לאה איז, געבּעך, געפליבּן שטיין װי אַ פאַרמשפּטע,

דער חלפן האָט אָבּער קיין איין װאָרט נישט גערעדט און
האָט מיך אַרױפּגעװאָרפן אויף א װאָג:שאָל. איך בין געווען גוט
אָפּגעצערט. דאָס געװויכט איז אַראָפּ אונטן און איך בּין אױבּן
אַרױף, און אַזױ וי איך בּין געװען בּיי זיך זייער געהױיבּן, אַזױ
איז, נעביך, די אָרימע לאה בּיי זיך געמאַלן און האָט אַלץ גע+
קוקט מיט אירע אױגן, װי דאָס געװיכט האָט מיך איבערי
געוואויגן, |

== 11

עװוער האָט עס אייך נעגעבן אזא קל שבללים ? - האָט ער
זי לסוף אַ פֿרעג געטאָן".

,דאָס האָט מען מיר, בּרוך השם, אַרײנגערוקט רבּיגעלט,.-
האָס זי געזאָגט, - אפרים דער ניער נגיד האָט עס מיר גע=
געבּן",

;פון אים, פון אפרים דעם נייעם נגיד און דעם אַלטן
קאָרטנשפּילער, האָט איר עס בּאַקומען ! פאַרשטיי איך שוין. ער
אַלײן איז אויך אַ קל שבּקלים און אַזעלכע רענדלעך גוט ער אייך,
מיר שיינט, אַז ער האָט גאָר קיינמאָל קיין בּעסערע נישט געהאַט.
מען מוז דאָך האָבן אַ לב אָנצוגעבּן אַזאַ רענדל פאַר דריי דאָי
לאַר אַן אָרעמען מלמד פאַר שכר למוד. הערט, מיין ליבּע לאה
ווען איך זאָל אייך געבּן דאָס, װאָס דערדאָזיקער רענדל איד
בּאמת װערט, קענט איר מער װי צװעלף גילדן נישט בּאַקומען
פאַר אים, מאַך איך מיט אייך אַזאַ געשעפט: צװעלף גילדן
. קריגְט איר שוין און נאָך אַכט גילדן װעל איך אייך דערליגן
אין אַכט טעג אַרום. איינער האָט בּיי מיר בּאַשטעלט, איך זאָל
+ אים פאַרשאַפן צוויי טויזנט דוקאַטן, װאָס יעדער הונדערט פון
זי זאָל װעגן אַ פונט, װייל ער בּרייכט זיי מער אויף גאָלד, װײ
אויף מינצן, איך האָבּ אַפילו גאַנץ אַלטע דוקאַטן, װאָס מאַנכע
גײען מער װי הונדערט אויפן פונט. אייער רענדל קאָן אויך גיין
צװוישן זיי, ‏ איך װעל דערמיט קיין שאָדן נישט מאַכן נישט מיר
און נישט יענעם, ווייל ער װעש מיר דאָך בֹּלאו הכי נישט צאָלן
מער פּאַר די עטלעכע שווערערע דוקאַטן",

די אָרימע פרוי איז געװען העכסט צופרידן, איז אַװעק
מיט די צוועלף גילדן אַ היים און איך האָבּ מיך אָפּגעשטעלט בי
דעם חלפן. ער האָט מיך אַראָפּגענומען פון שאָל און האָט מיך
אַרײנגעװאָרפן אין אַ קעסטעלע, װאו עס זינען געלעגן כּמהי .
הו דערטער דוקאַטן, געזונטע און אָפּגעפרעסענע. איך בּין דאָרט
גענעגן אַ גאַנצע װאָך און האָבּ דידאָזיקע צייט פאַרבּראַכט זײי=
ער פריילעך, יעדערער פון אונז האָט דערציילט זיין לעבנס*

= 12 --

דער רענדל

נעשיכטע, ואו ער האָט אױסגעװאַנדערט און אויסגערייזט און
װאָס ער האָט זיך אָנגעזען און אָנגעהערט.

נאָר איך װעל, נאַטירלעך, נישט גיין איבּערצילן דאָס,
װאָס איך האָבּ מיך אָנגעהערט. איך קאָןְ נאָר איין זאַך זאָגן, אַז
די דאָרטיקע דוקאַטן זיינען אַלע געווען האַלענדער און דעריבּער
האָבּן זיי מיך זייער פריינטלעך אויפגענומען. עס האָט זײ
גאָרנישט געאַרט, װאָס איך בִין געיידישט און האָבּן זיך מים
מיר בּאַגאַנגען װי בּרידער. עס האָט זיי גאָרנישט אויסגעמאַכט,
צי איך ליג אויבּן און זיי אונטן, צי זיי אונטן און איך אױגּן
איך בּין אָבּער אַלעמאָל געלעגן פון אױבּן, ווייל מיין נייער באַ=
לעבּאָס האָט מיר תּמיד געװאָלט האָבּן אין אויג, כּדי פּטור צו
ווערן פון מיר בּיי דער ערשטער בּעסטער געלעגנהייט.

אין אַכט טעג אַרום זיינען מיר הונדערטערוויין איינגע:
פּאַקט געװאָרן אין פּאַפּירן און דאַן האָט מען מיך אַרײנגעזעצט
צװוישן צוויי געזונטע און דיקע קערלען און זי האָבּן מיך געײ
טרייסט און צוגענעבּן מוט,

,שרעק זיך נישט, - האָבּן זי געזאָגט, - מיר ועלן דיף
דורכפירן דורך אַלע סכּנות. טייל זיך נאָר נישט אָפּ פון אונז,
וועסטו גלייך מיט אונז אַדורכמאַשירן די וועלט",

און אַזױ איז אויך געווען. מען האָט אונז דאָרט הונדערײ
טערווייז געוואויגן און בּאַלד ווידער אײנגעפּאַקט אין ראָלן, און
אַ דיקער מאַן האָט אונזערע בּרידער אַװעקגעשלעפּט מיט זיך
גאַנצע צוויד טויזנט שטיק. |

ער האָט אונז געבּראַכט אַהים און פאַרשלאָסן אין אַן
אייזערנעס קאַסטן, מיט פינף רינגען און צען שלענער,

יאָרגלאַנג, זיינען מיר דאָרט געלעגן, און האָבּן פאַר דעף
צייט גישט געוואוסט, װאָס עס טוט זיך אויף דער װײיסער וועלט,
מיר האָבּן נישט געוואוסט, ער איז אונזער בּאַלעבאָס. מיר האָבֹּן
בּלויז געוואוסט, אַז ער איז רייך, און ווייטער גאָרנישט. פון
לאַנגװײליקײיט זיינען מיר שיעור נישט משוגע געװאָרן. טײילמאָפּ

- 124 =

אר מ. דיק

-פלעגט אונז אויסווייזן, אַז אונזער מינצנדור איז שון לאַנג
סקאַסירט געװאָרן, און אַז גאָלד אַליין האָט שוין גאָר קיין װערט
נישט. איז דאָך געווען אַמאָל אַ צייט, װי עס דערציילן אונזערע
זקנים, אַז אַ שטיק בּרויט האָט געהאַט מער װערט פאַר אַ שטיק
גאָלר, |

קורץ גערעדט, מיר האָבּן געלעבּט אין אַזאַ פינסטערניש
:און שטילקייט, אַז מיר האָבּן לחלוטין פאַרלאָרן דעם חשבון פון
דער צייט. אַ סך פון די אונזעריקע האָבּן גערעכנט, אַז מיף
ויצן שוין דאָ אַ יאָר צען, אַ טייל, װידער, האָבּן געמיינט, 44
מיר זיצן נאָכמער. אַנדערע האָבּן געזאָגט, אַז מיר זיצן נישט
מער װי אַ יאָר זעקס. יעדער האָט געבּראַכט זיינע ראיות און
זיינע בּאַװײיזן, און דער דוקאַטן:עולם האָט זיך שטאַרק געאַם?
פּערט איבּער דעם, אױסגעלאָזן האָט זיך אָבּער אַזױ, אַן קיינער
האָט נִישְט געטראָפן, ווייל אין רעכטן מיטן קלערן און שפּאַרן
זיך האָט מען פּלוצים אויפגעמאַכט דעם קאַסטן..

איר קאָנט זיך גאָרנישט פּאָרשטעלן, װי אַזו דער עוֹלם
האָט זיך דערפרייט. מיר האָבּן געמיינט, אַו מיר װוערן שוין פּטור
פון דער תּפיסה און װעלן װידעראַמאָל אַרומשפּאַצירן איבּער
דער ליכטיקער װועלט, ליידער אָבּער אין אונזער תפיסה געעפנט
געװאָרן נישט דערויף, צו בּאַפרײיען אונז, נאָר אַרײינצזעצן נייע
אַרעסטאַנטן, דער דיקער הער האָט אַרײינגעלײגט נאָך צען פּעק:
לעך דוקאַטן און האָט דעם קאַסטן װידער צוגעהאַקט. דאָך האָבּן
| מיר געהאַט גענוג צייט צן בּאַטראַכטן דעם דיקן הער, |

ער האָט זיך שטאַרק געעלטערט פאַר דער, צייט. דעמאָלט,
בּעת ער האָט אונז אַרײנגעפּאַקט אין תּפיסה, האָט ער געהאַט אַ
קליין ‏ שװאַרץ בערדל און אַצינד היינגט אים אַ גרויסע גרויע
בּאָרד אויף דער בּרוסט. ויפיל:זשע זיצן מיר פאָרט! אודאי אַ
יאָר צװאַנציק !

ס'האָט זיך ווידער אָנגעהױיבּן אַ הייטער וכּוח צװישן אונז,
וויפיל צייט בּאַדאַרף אַװעקנעמען, אַז פון א שװאַרצער בּאָרד זאָל
ווערן אַ גרויע בּאָרד. עס זיינען געװען פאַרשידענע מיינונגען.

= 14

דער רענדל

עמעץ האָט זיך אַפּילו אָנגערופן, אַז די פאַרװאַנדלונג פון אַ שװאַר?
צער באָרד אין אַ ווייסער, איז נאָך גאָרנישט קיין ראיה פון צייט,
ערשטנס, קען זיין, האָט דער דיקער מאַן שױן געהאַט אַ
גרויע באָרד צום ערשטן מאָל, נאָר ער האָט זי אָפּגעשװאַרצט,
ווייל היינטיקע צייטן פאַרבּט מען בּערד, וי ווייט עס לאָזט זיך;
צווייטנס, קען אַמאָל אַ שווערע מינוט פאַרװאַנדלען פון יונג אין
אַלט. בּשעת איך בּין געווען אין נאָרװעגיע, איז אַ יונגער פייגל:
כאַפּער, װאָס האָט אַרױיפגעקלעטערט אוֹיף אַ היכן פעלו, ‏
אויפצענעמען אין די נעטטן די טייערע פעדערן, פּלוצלונג אַראָפּ
געפאַלן. אינמיטן פאַלן אָבּער האָט ער זיך פאַרטשעפּעט מיטן בּגד
אָן אַ דאָרן און אין געבליבן היינגען אין דער לופטן. דעמאָלט
האָבּן אים די אַנדערע יעגער מציל געווען דאָס לעבּן דורך דער
הילף פון אַ שטריק מיט אַ קאָרבּ,

פונם פעלן איז אָבּער אַראָפּ נישט קיין יונגער פייגלכאַפּער,
װי ער איז עס געווען, בשעת ער איז אַרױף אויפן פעלו, נאָר
אַן אַלטער מאַן, ווייל ער איז אין דער קליינער, אָבּער העכסט
שרעקלעכער מינוט גרוי געװאָרן. נו, קען געמאָלט זיין אַז
אונזער דיקער הער האָט אפשר אויך איבערגעלעגט א גרויסן פּחד
און איז מיטאַמאָל גרו? געװאָרן, .. די גרויקייט, אַלואָ, קאָן נישט
דינען פאַר א ראיה, אַז עס איז אַװעק אַ סך צייט,

דערהערט אָבּער פון װאָס מיר אַמפּערן זיך דאָ, האָבּן
אונזערע נייע חברים זיך הויך צעלאַכט,

|;װאָס טויגן אייך די וכּוחים, -- האָבּן זיי געואָנט, -
פרעגט אונז, װעלן מיר אייך גלייך קלאָר מאַכן, ואו איר זייט
אין דער וועלט, מיר בּאַדאַרפן מיט אייך גאָרנישט צו ריידן, גיט
נאָר אַ קוק אויף אונזער דאַטע, װעט איר בּאַלד װיסן, מיר
זיינען ערשט היי:יאָר געמינצט געװאָרן".

דער דוקאַטן=עולם האָט באַלד בּאַטאַפּט די ציפער פון
אזנזערע נייע חברים, עס איז געשטאַנען אַ יאָר: 1780, וויפיל צייט
זיצן מיר שוין ? אַך, עס נעמט דורך אַ שרעק! נישט צען און
נישט צוואנציק, װי דער עוֹלם האָט אויפגעויון מיט גרויס

= 15 --

א. מ.. דיק.

בּקיאות, נאָר גאַנצע 30 יאָר ! גאַנצע 30 יאָר! וייל אַרעסטירט
ויינען מיר געװאָרן אין יאָר 1750. די האָר האָבן זיך אונך
אויפגעהױיבּן פון פאַרדרוס און צאָרן. דאָס איז אַ בּיסל אַ רציח
פונם דיקן הער צו האַלטן אונז אײינגעשפּאַרט אַזופיל יאָרן.

בּיי אַ פרייער בּאַהאַנדלונג האָבן מיר דאָך געקאָנט אַ סף
נוצלעך זיין פאַר אים און פאַר דער װעלט. עס קאָן אָבֹּער זיין,
אַז ער האָט זיך געשראָקן צו װייון זיך מיט אונז אין דעף
וועלט וי אַ פּנויה, דאָס הייסט, װי אַ פרוי, װאָס האָט קיינמאָל
נישט חתונה געהאַט, קאָן זיך נישט וייון מיט אַ קינד, װאָס זי
האָט געבּוירן מן הצד. װער וייסט װאָס דאָ אין}

| = אין עטלעכע טעג אַרום, נאָכדעם װי מען האָט אונז גֶע=

בּראַכט די נייע אַרעסטאַנטן, האָבּן מיר פּלוצלונג דערהערט אַ
גרויס גערודער מיט אַ געװיין און בּאֲלד ‏ דערויף האָט זיך ‏
דערהערט אַ שעפּטשערײי אין דעם צימער, ואו מיר זיינעך
געזעסן.

איינער פון די אונזעריקע האָט געזאָגט:

,ברידער, הערט, װאָס איך װעל אייך זאָגן, מיר איז שוין
נישט דאָס ערשטע מאָל צו זיין אַ תּפוס. יאָרנלאַנג בּין איך
געזעסן בּיי פאַרשײידענע מענטשן אין דער ועלט, און האָבּ שוין
די פּראַקטיק, אַז קוים בּרעכט אויס אַזאַ גערודער אין אַ שטובּ,
איז עס אַ סימן, אַז דער בּאַלעבּאָס האָט אויף אייבּיק צוגעמאַכט
די אויגן, . . רבּותי, איר זאָלט וויסן, אַז מיר װעלן לאַנג ניש.
זיצן. מיר װועלן אינגיכן בּאַפרײט װערן".

און אַזױ איז עס טאַקע געװען. אונזער בּאַלעבּאָס איד
געשטאָרבּן און דער מת איז אָפּגעלעגן נאַנצע דריי טעג, װײל
מען האָט נישט געקאָנט דורכקומען מיט די יורשים וועגן קבורה.
געלט, מיט אַ נאַכט פריער פאָר דער קבורה, האָבּן דריי יונגע+
לייט אויפנעעפנט דעם קאַסטן. דאָס זיינען געװען די יורשים!
זי האָבּן געציילט נאָר יענע סומעס און פּאַפּירן, װאָס זיינען
דאָרט געלעגן נאָך פריער פאַר אונז. נאָכדעם האָבֹּן זי אס"

=- 16 =

דער רענדל

געקלויבּן אַלע קראַנקע מטבּעות און קלים, צװאַמען פּיי אַ דרי
טויזנט דאָלאַר אוֹן אַװעקגעגעבּן זיי אויף קבורה:געלט,

עס פאַרשטייט זיך, אַז איך בּין געווען די ערשטע כּפּרה.
! אויף צעמאָרגנס אינדערפרי האָט מען אונז אַװעקגעטראָגן צום
גרויסן נבּאי, און דאָרטן האָט מען אונז בלויז געציילט און נישט
געוואויגן, מען האָט גענומען װי עס גייט, וייל מען האָט נישט
עװאָלט מער איינרייסן מיט די יורשים. זיי האָבּן געהאַט אַן
אַלטע מוטער מיט אַ גרויסער כּתובּה, און אַז מען װאָלט צו
שטאַרק אָנגעצױיגן די סטרונע,, װאָלט זי זיך צעריסן אין אַזאַ
פאַל װאָלטן די יורשׂים זי אַװעקגעשיקט שטאַרבן צו זייערע אַ
שוועסטער, ערגעץ אין א פאַרװאַרפֿן שטעטל,

גיי דעם גרויסן גבּאי האָב איך אֲפילו אויסגעזען זייער
קליין, ווייל ער האָט מיך אַ פּאָר מאָל אַ וועג געטאָן אויף די
פינגער, ער האָט אָבּער מיט מיר נישט געמאַכט קיין סך מחוזקות,
ער האָט מיך בּלויז איינגעװיקלט אין א פּאַפּירל, צו דערקאָנען
מיך שנעלער און נישט מער.

איך בּין בּיי אים אַזױ געלעגן אין ווינקל, װי א מתל אין
מיינע פּרעס:ווייסע תּכריכים, נאָכמער װי מיין געשטאַרבענער
באַלעבּאָס, ווייל יענער אין געלעגן בּלויז דריי טעג און איך בין
געלעגן פינף טעג. אויפן זעקסטן טאָג האָט מען אונו אַלעמען
טראַנספּאָרטירט צו די גבאים פון דער צדקהיגדולה, נאָר איך
מיט עטלעכע װאַזשנע קלים זייגען געלעגן אין אַ באַזונדער
אָפּטײילונג פונם פייטל, , , בּיינאַכט איז אויך געקומען דער גרוי
סער גבּאי און מען האָט אָנגעהױבּן צו שיקן פין אונז פּאָרװײן
און איינציקווייז אין די הייזער פון די געפאַלענע באַלעבּאַטים
אויף קמח:פטח, האָבּן מיר זיך אָנגעהױבּן צו געזעגענען.

מיר האָבּן פאַרגאָסן טייכן טרערן. מען האָט אונן אַרײנ?
געלייגט אין בּאַזונדערע קאַנװערטן צו איינעם, צו צויי, צו
פיר און צוו זעקס אוֹן מען האָט אונן פֿאַנאַנדערגעטראָגן
אין פאַרשײדענע הייזער, וואו מיר זייגען אויפגענומען געװאָרן
שיט דער גרעסטער השיבות און כּבוד. אַבּער איף מיר, װאָס

= 17 +=

;א 2 דיק

2

ּׂ |
איך בּין געווען דער איינציקער בּיי מיין געפאַלענעם בּאַלעבּאָס,
האָט מען זייער קרום אַ קוק געטאָן, הגם איך האָבּ אויך געטאָך
דאָס אייגענע : איך האָבּ אויך אַ קרום געטאָן, וייל איך האָבּ
דערקאָנט דעם בּאַלעאָס און איך האָבּ מיך דערמאָנט, אַז איך
האָבּ אַמאָל בּיי אים איבּערגענעכטיקט אַ נאַכט.. .

דאָס איז געווען דער אייגענער אפרים דער פּאָדראַטשיק,
װאָס האָט מיך אַװעקגעגעבּן צו זיין מלמד פּאַר שכר:למוד און
האָט מיך דאַן אַרײנגערענכט פאַר דריי דאָלאַר מיט צַװיי
גילדן, דאָס הייסט פאַר אַ פולער מטבּע, ער איז נאָך דעמאָלט
געווען אַ יונגערמאַן, קוים דרייסיק יאָר אַלט און דערצו נאָך
אָן אַ חתימת:זקן, ווייל ער איז געווען אַ גלוח. היינט אָבּער אי
ער שוין געװען אַן אַלטער מאַן מיט אַ גרױיער באָרד און
אַרומגעריסן און אַרומגעשליסן, דערצו אַ קבּצן שבּקבּצן! די
גבּאים האָבּן געוואוסט, אַז ער איז נישט גאָר ערלעך און האָבּן
דעריבּער מיך געשיקט צו אים. /

ער האָט זיך אַזױי געענדערט, אַז אַן אַנדערער װאָלט אים
בּשום אויפן נישט דערקאָנט, און איך װאָלט אים אויך נישט
דערקאָנט, ווען איך װאָלט נישט דערהערט אין שטובּ די זעלבּע
קללות און דיזעלבּע זידלערייען און קריגערייען מיטן וייבּ, און
דעם װיבּס ענטפער :

אפרים קאָרטנשפּילער, שכּור, קורעווניק".

איך האָבּ בּעת מעשה געטראַכט: ,גוט אַזױ, גוט אַז,
װאַרף אים אין פּנים אַרײן די ערגסטע ווערטער.."

דער אויסוואורף האָט מיך אָבּער צוויי מאָל געװאָרפן אויף
דער ערד, האָט געשאָלטן די גבּאים, װאָס זיי האָבּן מיך געשִיקט
צו אים. ער האָט זײי גערופן גנבים, רמאים, לאַפּקע:נעמער,
רוצחים, בייטלשניידער, . ,

,צו מיין האַרץ זאָלן זי קומען, - האָט ער געשריען, -
איך בּין אַ מאָל געווען מער לייט פאַר זיי, נישט פאַרדייען זאָלן
זי די דאָלאַרס, װאָס איך פלעג צו צאָלן אַלע יאָר פאַר ;אתּת
הראתה" אין דער גרויסער שול, פֹאַר פּתיחת:ארון צו געילה.

דער רענדל

בּאָקעם זאָל זיי אַרױס מיין ספר-תורה, װאָס איך האָבּ דאָרטן
אַמאָל איינגעגעבּן אין דעם ערשטן יאָר, װען איך האָבּ די
פינפטויזנט דאָלאַר אָפּגענומען פּאַר דער פּרעטענזיע, װאָט איך
האָבּ געהאַט בּיי קאַזנאַ. אָבּער נישקשה, איך בִין נאָך נישט
אינגאַנצן פאַרלאָרן, איך װעל נאָך לערנען מיט זיי בֹּלֶק, זי
וועלן וויסן, אַז אפרים דער נייער נגיד לעבּט נאָך",

אַזױ גייט עס אין דער וועלט, מיין טייערע לעזערין. דער
גרעסטער הולטאי, דער גרעסטער אויסוואורף ויל בּאַהאַנדלט
ווערן פון דעם אַנדערן מיט כּבוד, ווען מען כאַפּט אַ גנב און מען
גיט אים אַ פּאַטש, שרייט ער, אַז מען טאָר אים נישט שלאָגן,
אַז מען זאל זיך מיט אים בּאַגײן פּאָ זאַקאָנו, הייסט דען אָבּער
דאָס געזעץ, מען זאָל אויפברעכן אַ פרעמדע טיר?

צוויי מאָל האָט ער מיך געװאָרפן אויף דער ערד, צויי
מאָל אָבּער אויפגעהויבּן און האָט נאָך געזאָגט :

,נישט דערלעבן זאָלן זיי, אַז איך זאָל דערפון מאַכן פּסח.
איך װעל אים בּעסער פאַרשפּילן אין קאָרטן . .

נאָכדעם האָט ער מיך גענומען אין דער האַנט אַרין און
איז אַװעק מיט מיר אין אַן אומבּאַקאַנטער שטובּ. איך האָבּ
דאָרטן געפונען א פּאַנדע קאָרטנשפּילער, יידן און קריסטן. אַלע
זיינען געווען בּלאַס און אויפגערענט און פאַרקומערט, אייניקע
פון זיי האָבּן שוין געהאַט רויטע נעזער פון צופיל טרינקען, און
האָבּן אויסגעזען אינם רויך פון די ציגאַרן, װי די נאַכט:רוחות.
אַ גאַנצע נאַכט האָט מען זיך געמוטשעט בּיי די קאָרטן,

איצט איז געווען פרייטיק נאָך האַלבּן טאָג, קוים בּין איך
אַרײין מיט מיין בּאַלעבּאָס אין שטובּ, איז די געזעלשאַפט גאָר
אויפגעלעבט געװאָרן, ‏ ווייל װי אָרעם אפרים איז נישט געווען,
האָבֹן זיי אים געקאָנט פאַר אַ גוטן קונד, און מען האָט זיך
געזעצ: פון דאָסנײ שפּילן אין קאָרטן װי עס געהער צו זיין.

מיין בּאַלעבּאָס האָט מיך װוידער אַרױסגעשטעלט אויף דעם
ערשטן פייער און היינט איז אים גראָד געגאַנגען, ער האָט בי
זיי אָפּגעדאַצעט אַ דאָלאַר דרייטיק און איינער פון זיי, װאָס?

= יי -

א. מ, דיק.

איז געװען קורץ אין געלט, האָט אים פאַרשפּילט אויך אַ
לאָטערײ:צעטל, דאָס שפּיל האָט זיך פאַרצױיגן איבּער ליכט:
בּענטשן, און אַרום צוועלף בּיינאַכט האָט מען זיך שוין אָנגעהױבּן
פּאַנאַנדערצוגיין.

איך האָבּ זיך שוין געפונען בּיי אַן אַנדערן אין די הענט,
אָבּער יענער האָט נישט אָפּגעלאָזט מיין בּאַלעבּאָס, ער זאָל אים
בּאַצאָלן פאַר מיר צוואנציק גילדן און זאָל מיך צונעמען צוריק.
-מיין בּאַלעבּאָס האָט זיך נישט געלאָזט לאַנג בעטן און האָט
:מיך גענומען,

געקומען אַ היים, האָט ער שוין געפונען די ליכט אויס:
געלאָשן,. עס האָט מער נישט געבּרענט װי אַ גאַכטליכט, הייל
זיין װײיבּ איז געווען אַ גרויסע חולנית, אַ בּתמות. האָט ער
שטילערהייט אָפּגעדאַװנט, קדוש געמאַכט, אָפּגעגעסן און האָט
דער ווייבּ קיין מעשיות נישט דערציילט. אויף מאָרגן האָט מען
:אים אָנגעזאָגט נישט מער און נישט װייניקער, אַז זיין צעטל
האָט געוואונען צוויי טויזנט דאָלאַר. נו, איז זיין פרייד. געווען
זייער גרויס. נאָך שבּת האָט ער ערשט אָפּגענומען דאָס געלט:
זעקס הונדערט דוקאַטן אין גאָלד,. איצט איז מיר שוין נישט
געווען אַזױ טרויעריק בּיי אים אין שטובּ. כ'האָבּ שוין געהאַט
אַ פיינע געזעלשאַפט, בּפרט אַז צוישן זיי האָבּן זיך געפונען אַ
צען שטיקלעך כּמעט מיין גלייכן, | |

מיר האָבּן געהאַלטן בּיי אים יום=טוב, און בּאַלד נאָך פסח
האָט ער אונז סאָרטירט און האָט אונזערע עלף קלים אָדער גע:
מלטע חברה:לייט אָפּגעלײגט בּאַװנדער,

;גענוג, -- האָט ער געזאָגט, -- איך וויל שוין גאָט נאָב
אַמאָל נישט פּרובן, איך שפּיל שוין נישט מער אין קאָרטן. מיט
די פונפהונדערט:ניינציק גוטע דוקאַטן װעל איך גיין אויף טאָר:
געס און די איבּריקע עלף זאָלן ליגן, איך װעל זי מסתּמא
אינגיכן געבּרויכן, איך מיין, אַז מיין שטיק צרה, די וייבּ, װעט
שוין לאַנג נישט אָנהאַלטן, זי װעט מסתּמא אינגיכן אויסהױכן
די נשמה, די גבּאים װעל איך צאָלן מיט דערזעלגער מנבּצָה,

דער רענדל

מיט וועלכער זיי הנכּן מי געצאָלט. איך װעל זיי אַװעקגעבּן די
צען רענדלעף קלים, און זייער רענדל, װאָס זיי האָבּן מיר גע:
שיקט, מוז געציילט ווערן צום ערשטן".

אָבּער אַ מענטש טראַכט און גאָט לאַכט; דער פּסוק זאָגט:
,רבּות מחשבות בלב איש ועצת ה' היא תקום', עס הײיסט, דער
מענטש, װאָס האָט אַ קראַנקע פרוי, האָט זיכער טויזנטער רעיונות
וועגן טוי זנטערליי שידוכים און גאָט מאַכט דוקא, אַז דאָס װייבּ
זאָל גאָר ווערן געזונט און אויפשטיין, און אַזױ איז טאַקע גע?
ווען, טאָג אויף טאָג האָט ער זיך געריכט, אַז אָט:אָט װעט זי
צומאַכן די אויגן, אָבּער זי װערט גאָר בעסער: זי װערט גע
זונט, עס איז בּכלל אַ נאַרישקײט צו רעכענען אױיף אַ וייבּס
קראַנקהײט, אויף איר טויט. דערדאָזיקער שוטה האָט גאָר פאַר.
געסן, אַז אַ יידענע האָט טױזנט נשמות, און לעבּט ביו דער
לעצטער מינוט, װאָס זי שטאַרט. אַ שפּריכװאָרט זאָגט: ,דרי
זאַכן מעג מען אַ יידענע גלױבּן, אַז זי זאָגט אמת. ערשטנס,
ווען דער מאַן רופט זי עסן און זי זאָגט, אַן זי האָט שוין גע*
געסן, ווייל זי שטייט דאָך טאַקע בּיים טעפּל און בּיים שיסל;
צווייטנס, ווען זי רופט איר אייגן קינד ממזר, מעג מען עס אויך
גלייבּן, און, דריטנס, װען זי זאָגט בּיי יציאת נשמה, אַז זי איז
נישט געזונט אָדער זי האָט זיך געקלאָגט אוֹן שטאַרבּט טאַקע
בּאַלד דערויף".

קורץ דערפון, אַ גאַנץ זומער איז זי אַלץ געװען קרוב
למקח. אַמאָל האָט זי זיך פּלוצלונג פאַרבּעסערט, אַמאָל פלעגט
זי זאָגן, אט זי שטאַרבּט, און אַמאָל, װידער, האָט זי זיך אַזֹי
גוט געפילט, אַז זי האָט אַפּילו געשמועסט פון מאָדע:זאַכן. מען
האָט אָבּער כּשום אויפן נישט געקאַנט װיסן, צי זי װעט לעבּן
די זי װעט שטאַרבּן. |

אין דעם טאָג, װאָס זי האָט געאַרבּעט מיט די זייטן אן
מיטן האַרץ, פלעגט ער שוין אויסגרייזלען די פּיאות און דאָס
היטל איז אים געזעסן אויפן האַלבּן קאָפּ, און אין דעם טאָג, ווען
זי האָט אויסגעוויזן בעטער, איז ער געגאַנגען, װי אַ בּאַגראָבּע:.

= 1

א. מ. דיק,

נער, דעם קאָפּ אַראָפּגעלאָזן, דאָס היטל איבּער די אויגן, דער.
דאָזיקער פּראָצעס האָט זיך אַזױ געציגן אַ גאַנץ זומער, הגם
ער האָט גוט פאַרדינט דעמדאָזיקן זומער, און אָט איז שוין דער
חודש אֹלול. מיין בּאַלעבּאָס איז אַװעק אין דער גרויסער שול און
האָט געדונגען אַ שיינע שטאָט. ראש=השנה האָט ער געקויפט אַ
שאַרפע עליה, נישט פון פרומקייט און נישט פון גאוה, נאָר
פּשוט צוליבּ דעם, ער זאָל האָבּן אַ געלעגנהייט אַרײנצורוקן מיך
װידעראַמאָל אין די הענט פון צדקה גדולה.
| ערב יום:כּפור האָט ער מיך מיט נאָך עטלעכע גלאַטע
גילדנס איינגעוויקלט אין אַ פּאַפּירל, אויף וועלכן ער האָט אוים:
.געשריבּן דידאָזיקע װערטער : , קיין בּעסערן בּיסן זאָלט איר אין
איער גאַנצן לעבּן נישט האָבּן", און װאָט אונז אַזױ אַריפגע:
לייגט צו מנחה אויף אַ טעלער.

די גבּאים האָבּן אונז בּאַלד אױסגעטאָן, איבּערגעלייענט
די אויפשריפט און האָבּן מיך תּיכֹּף דערקאָנט, עס איז געװאָרן
אַ גאַנצער טאַראַראַס, און די זאַך האָט זיי זײיער פאַרדראָסן
זי האָבּן מיך געויזן יעדן איינעם בּאַזונדער, און דער:
בּיי ‏ די אויפשריפט. יעדערער האָט איבּער מיר געשאָקלט
מיטן קאָפּ, געצויגן איבּער מיר מיט די ליפּן, געקרימט דאָס גע=
זיכט און זיך שטאַרקײשטאַרק געחדושט. איך בּין אַזױ פאַרשעמע
געװאָרן, אַז איך האָבּ מיך פאַררויטלט בּיז איבּער די אוער
אָט איז צוגעגאַנגען צום טעלער אַ רייכער שניידער, װאָס האָט
בּאַצאָלט גאָר דאָס געלט פאַר הוצאות מיט הכנטות, נאָכדעם האָט
ער מיך בּאַטראַכט מיט אַ האַסטיקן קוק, בּאַלד דערויף אױיסגעלאָזט
אַ גריילעכן פששש און זיך אָנגערופן: ,אַזאַ יונגאַטש איז ווערט
מען זאָל אים קנסנען", און איז אַװעקגעגאַנגען.

קורץ דערפון, יעדערער האָט דאָרט גערעדט ועגן מיר,
װאָס דאָס האַרץ האָט אים געגלוסט און דערצו נאָך געשפּײט
מיר אין פּנים אַרין, מער וי פון אַלעמען האָבּ איך דאָרט גע:
ליטן פון א גאַנצער בּאַנדע בּאָדייינגען, װאָס זיינען געשטאַנען
אַרום טיש. דאָס איז זייער אַ געשיקטע חברה. עפטער פלעגן זיי

דער רענדל .

בּריינגען די כּלי-קודש, װאָס זיינען געזעסן בּיי די טעלער, בִּיר
און שנאַפּס און פירעשקעט. די פאָז-ייוגען פלעגן מיך אַלע װײ:
לע אויפריען, אױפּגראָבּן פון אונטערן זילבערגעלט, מיט וועלכן
איך בּין פאַרשטעלט. געװאָרן און פלעגן מיך דוקא אַנידערלײגן
פון אױבּן און מיך װייון פֿאַר יעדן איינעם מיט דידאָזיקע
ווערטער : | ,
;אָט דאָס איז דער רענדל, װאָס אפרים, דער נייער נגיד, -
האָט אונטערגעװאָרפן די גבּאים",

װאָס זאָל איך דיר זאָגן, מיין טייערע לעזערין, איך בִּין
שיער נישט אַװעקגעפאַלן פון גרויס בּושה. זאָל זיך שוין אַזאַ
ערב;יום:כּפור מער נישט אומקערן. איך האָבּ קוים דערלעבט,
אַז עס זאָל שוין ווערן שפּעט. י

ווען אַלע זיינען אַװעק און די גכּאים האָבּן איבּערגעציילט
דאָס געלט, האָבּן זיי מיך אָנגעטאָן צוריק אין מיין בּאַשריבּן
העמדעלע און האָבּן מיך אָפּגעגעבּן דעם שמש, ער זאָל פאַר
מיר קויפן אַ קהלישן אתרוג. ,עס מעג שוין זיין װי עס װיל
יך, - האָבּ איך בּיי זיך געטראַכט, -- אַבּי איבּערגעקומען",

בּאַלד נאָך יום-כפור איז דער שמש אַװעק מיט מיר צוּ
אַן אתרוגים-הענדלער, און הגם איך בּין געווען גאַנץ קליין, - דאָך
האָט ער אײנגעהאַנדלט פאַר מיר אַ גרויסן אתרוג, װאָס איז
אָצּער געווען אַזאַ חסור, וי איך, פּאַלד האָבּן אַפילו ביידע צדדים.
איינגעזען, אַז ס'איז מיט אונז עפּעס גאָרנישט גלאַט. דער אתרוג=
הענדלער האָט מיך געטראָגן װייזן דעם חלפן און ד'עם אתרוג
האָט דער שמש געטראָגן װייזן דעם מוראה הוראה, און בּיידע
האָבּן צּאַקומען אַ שלעכטע תּשובה. דאַן האָבּן ביידע צדדים
קיין חרטה נישט געהאַט, יעדער צד בּאַזונדער האָט געטראַכט,
אַז ער האָט דעם צווייטן צד אָפּגענאַרט.

דעם יום:טוב סוכּות האָבּ איך פאַרבּראַכט איינער אַלײן
יי דעם אתרוג:הענדלער, װאָס איז געװען אַ חסיד און אַן אורה
פון װאָלין, ער האָט מיך אָפּגעלײגט בּאַװנדער, װייל ער האָט

= יי א

א. מ, דיק

געהאַט בּדעו! צו פאָרן צום רבּין... דאָרט האָט ער מיך, קענטיק,.
געװאָלט אַלט אַרײנשפּאַרן פאַר פּדיון=געלט,

דאָך איז מיר בּאַשערט געווען צו בּלייבּן אַ היגער. אין
האָבּ מיך אָפּגעשטעלט בּיי אַ זאָנער פון קלייזל, װאָס איז דערצו
יאויך געווען אַ דיין. דאָס אין אַזױי געשען: דער אתרוג:הענדלער
איז געקומען אַהער מיט זיינע אתרוגים פאַר יום-כּפור, און אין
מיט זיי אַרײנגעפאָרן צום גרעסטן בּעל-אכסניא, װאָס האָט גע?
הייסן ר' הערצל נעכעס, דאָס אין געוען אַ פיינער ייד מיט אַ
רבּנישער אויפפירונג, מיט א לאַנגן מלבּוש און אַ לאַנגער
שמונה:עשרה, דאָס איזן געוען אַ מענטש מיט אַ בּויך, מיט אַ
װאָגיקן קול, און אַ ווייבּ האָט ער אויך געהאַט אַ דיקע, אַן
איינגעטיעטע. בּיידע זיינען געווען גרויסע בּריות, װאָס קאָנען
זיך אן עצה געבן אין לעבּן, דער פעל:אכסניא איז אויך געוען
אַ גרויסער בעל:נאמנות אין שטאָט און בּכלל איך דער גאַנצער
אַרומיקער סביבה,

ר' הערצל נעכעס איז געווען אַ שם:דבר, צו אים פלעגט
! מען אַלעמאָל צושיקן די גרעסטע קאָמיסיעס פון נאָענט און פון
ווייט. און אַלע גרעסטטע אורחים פלעגן צו אים פאַרפאָרן, פאַר=
פּוצטע היינטוועלטיקע יונגעלייט, און אַפילו אַזעלכע, װאָס פלעגן
| שוין קאליע מאַכן דעם מאָגן פון אַ כּשרן ביסן.. מיט אין

װאָרט, זיין אכסניא איז געװען די גרעסטע אין שטאָט.

מיין פרומער אתרוגים-סוחרל איז אויך פארפֿאָרן אַהער
און האָט זיך שטאַרק בּאַנאַרישט.. ,

דער געל:אכסניא האָט געזען, אַז דער חסידל װעט דאָ
- מאַכן גוטע געשעפטן מיט זיין סחורה, וייל מיט זיינע אתר גים
איז ער געווען דער איינציקער אויפן מאַרק, האָט ער אַרײנגע=
רופן דעם חסידל צו זיך אין צימער און האָט אים געװיזן אַ .
- בּריוו, װאָס ער האָט דערהאַלטן פון אַן אַנדער אתרוגים:הענדלער,
אין דעמדאָזיקן בּריוו איז אָנגעפּרעגט געװאָרן, צי עס לוינט זיך
אַרײנצופאָרן אַהער אין שטאָט מיט אתרוגים. װאָרום דער סוחר
פון די אתרוגים געפינט זיך נישט ווייט פון דער שטאָט, בּיי *

= 94 -

דער רעידל
מייל דריי, און אויבּ עס לוינט זיך אַרײנצופאָרן, װעט ער טאַקע
בּאַלד קומען מיט דער סחוףה,
הסוחר שמע, דער אתרוגים?הענדלער הערט דידאָזיקע ווערף
טער און עס װערט אים פינסטער אין די אױגן, שווייגט ער א
וויילע און רופט זיך נאָכדעם אָן:
| = שלעכט, איך בּין אומגליקלעף !*
און ר' הערצל זאָגט:
;װאָס העלפט עס, מיין פריינט, איך מון דאָך ענטפערן
און כ'וועל אים בּודאי הייסן קומען, וייל ער װעט פאָרדינען
און איך װעל אויך פאַרדינען",
| = האָט דער חסיד געזאָגט:
,מילא, אוב איר ווילט אויך עפּעס פאַרדינען, ועלן מיר
שוין דורכקומען צווישן זיך... מיר װעלן נישט גיין צום רב".
פרעגט ר' הערצל:
,און װאָס רעכנט איר מיר צו געבּן?"
,כ'ווייס,. אַ דאָלאַר פופציק", - ענטפערט דער חסיד,
הױיבּט ר' הערצל מיט די אַקסלען און זאָגט :
,אי כּדאי, אַז איך זאָל צוליב אַזאַ נישטיקער סומע
מפּסיד זיין אַן אַלטן אורח אַ סוחר, װאָס קומט צו מיר אַלע
יאָר, און גיט מיר אָנשטענדיק צו פאַרדינען? ניין, כ'וויל, פע=
טערשי, אַ שליש פּרנסה. גיט איר דערויף די האַנט, אין גוט,
ווען נישט שרייג איך, אַז יענער זאָל קומען". |
דער חסיד האָט זיך דערשראָקן און האָט אים געגֶעבַּן די
האַנט און ר' הערצל, װידער, האָט געגעבן אַ האַנט, אַז ער װעט.
שרייבּן, אַז יענער זאָל נישט קומען, אַזױ איז געװאָרן דער עסק,
דער חסיר האָט פאַרקויפט די אתרוגים מיט גרויס פאַרדינסט,
און נאָך יום:טוב האָט ער דעם בעל-אכסניא נישט געװאָלט
אַרױסצאָלן זיין חלק, דער חסיד האָט זיך געטראַכט: דער בּעל,
אַכסניא איז אַפילן אַ בּריה אַ ייד, אָבּער ער װעט גאָרנישט קענען
מאַכן מיט מיר. ער װעט מוזן שטומען, אוב דער בריו איו גע.
װצן אַ פאַלשער, הער איך אים סתּם װי די גריע קאַץ, אב

= יי יו

א. מ. דיק.

ווידער, דער בּריוו איז געווען אַן אמת, האָט ער דאָך אויך גע*
האַנדלט נישט ערלעך, וייל װי שרײבּט מען דאָס אַ פאַלשע
תּשובה צו אַן אורח, װאָס האָט דעם גרעסטן צוטרוי צו דיר".
דערצו נאָך איז דער חסיד בֹּאַלְד געוואויר געװאָרן פון די אורחים,
װאָס זיינען געקומען פון יענער געגנט, וואו דער אתרוגים-סוחר
האָט זיך כּלומרשט געפונען, אַז די גאַנצע מעשה איז אַן אויסגע?
טראַכטע, אַז דאָרט איז גאָרנישט געווען קיין אתרויגים:הענדלער.
איז דער בּריוו, אַלזאָ, אַ פאַלשער, און אַז דער בּריוו אין אַ
פאַלשער, איז שוין ממילא דער תּקיעת-כּף בּטל ומבוטל, און דער
חסיד האָט דעם בעל:אכסניא אויסגעשטעלט אַ פייג. װאָס:זשע
טוט דאָ ר' הערצל ? האָט ער פאַרהאַלטן דעם פּאַס און האָט דעם
חסיד מתרה געווען צו בּ"ד, אָבּער נישט אין בּ"ד-שטיבּל, װייל
דערדאָזיקער אָרט װאָלט זיך גאָרגישט געפּאַסט פאַר ר' הערצלען,
האָט ער בּעסער דעם בּית:דין אַװעקגעזעצט בּיי זיך אין צימער.
איינער פון די דיינים, װאָס איז אויך געװען אַ זאָגער אין אַ
קלייזל, אַ ייד - אַ דריי:קאָפּ, אַ חריף, אַן אָפענער מוח און אַ
מענטש, װאָס האָט געקאָנט נעמען לאַפּקע:געלט, האָט איינמאָל
אין אָװנט, בּאַלד נאָך מעריב, געכאַפּט אַ שמועס אין קלייזל מיטן
אתרוגים:הענדלער,

,איר װוייסט, ר' ירוחם,--האָט ער זיך אָנגערופן צו אים, --
איך בּין מאָרגן אייער דיין".

,אַזו, זאָלט איר געזונט זיין, -- האָט זיך דער אתרוגים?
הענדלער דערפרייט, -- איך װיל אייך . טאַקי דערצילן די
גאַנצע מעשה, איר זאָלט בּעסער פאַרשטיין דעם עני.

האָט דער דיין פאַרגלאָצט די אויגן און געזאָגט :

;מיט מיר, ר' ירוחם, דאַרף מען פיל נישט ריירן, איך בין
שוין אין דעם ענין קלאָר. איך ווייס שוין אַפילו אַ פּסק אויך,
אָגּער עס װענדט זיך, װי איר װעט טענהן פאַר מיר. װעל איך
ין איער טענהן פילן אַ גוטן טעם, װי איר פאַרשטײיט אַלײן,
וװועט איר בּודאי אַ גראָשן נישט דאַרפן געבּן, און װען נישט,
פאַרגעסט גישט מיט וועמען איר האָט דאָ צו טאָן, מיט ר' הערצל

= 26 =

דער רענדל

נעכעס, א הינער בּאַלעבּאָס, אַ ייד - אַ בריה, אַ ייך -
אַ בּעל מפורסם. איר װעט דאָ אַרױס אָן אַ העמד, איר פאַר:
שטייט ? און דערמאָנט אייך טאַקע אָן דעם אַלטן גלייכווערטל :
ווען מען יל נישט געבּן יעקבן, גיט מען עשיון". דער אתרו.
גים:הענדלער האָט זייער גוט פאַרשטאַנען די כּונה פון דידאָזיקע
ווערטער און האָט געזאָגט :

,איך ווייס אַפילו פון נאָך אַ גלייכווערטל :‏ ,איין האַנט
װאַשט די אַנדערע". נו, איר האָט בּיי מיר ניין דאָלאַר אַון זייט
מיר אַ גוטער פריינט. און די זכיות פון מיין טענה װעל
איך שוין מאָרגן, דאָרטן, נאָך פאַרן דין:תּורה איבּערגעבן אין
אייערע הענט,

אויף צומאָרגנט פאַרנאַכט זיינען דריי דיינים אַריין צו
דעם בּעל-אכסניא אין צימער, דער אתרוגים:הענדלער האָט דעם
זאָגער תּיכּף ומיד אַרײנגערוקט אין האַנט אַריין ניין דאָלאַר אין
גאָלד, דאָס הייסט צוויי דוקאַטן מיט קליין זילפּערגעלט. ער האָט
עס געמאַכט זייער געשיקט און דער זאָגער האָט עס געמאַכט נאָך
געשיקטער, װי דער נותן, און האָט עס מיט דער פלינקייט פון
אַ קעשענע:גנב אַריינגעשמוגלט אין קעשענע. איך מוז דיר זאָגן,
מיין טייערע לעזערין, אַז איינער פון דידאָזיקע צוויי דוקאַטן בּין
א יך געווען, |

איצט האָבּ איך געהאַט אַ געלעגנהייט אויסצוהערן די
טענות פון פיידע צדדים און דעם פּסק:דין. איך האָבּ מיר פּשוט
צוזעצט די זייטן, לאַכנדיק, אָבּער נישט דאָ איז דער אָרט צו
דערציילן וועגן דעם. ערשט דאָ האָבּ איך פאַרשטאַנען דעם פּטוק,
װאָס דער נביא האָט געזאָגט: ענישט איינער קלאָגט אָן דעם
צווייטן פאַרן געריכט מיט רעכט, און דעריצער װערט מען נישט
געמשפּט מיט רעכט". דער סוף איז געווען, אַז דער בּעל-אכסניא
האָט פאָרט מוציא געווען עטלעכע צענדליק דאָלאַר פון דעם
אתרוג-הענדלער, = ווייל אַנישט װאָלט דאָך גלאַט נישט געפּאַסט.
אין אַזאַ פאַל װאָלט ער דאָך בּאמת אויסגעוען װי אַ פאַלשע-
מענט ש, חלילה. דער אורח האָט דאָ, אַלזאָ, געכאַפּט אַ גוטע

= הק

א. מ. דיק.
טי עשאי יט

פּאָרציע. מען האָט אים אויסגעשניטן די וואונד מיט נאָך אַ גע*
זוגטן. שטיק פלייש דערצו, ווייל צו דעם דין-תּורה האָט זיך בּאַלד
צוגעטשעפּעט אַן אַנדער דין:תורה, דער בּעליאַכסניא, װאָס איז
געווען זֵייער אױיפגעבּראַכט אויפן חסיד, האָט אויפגעװיון מיט
פעסטע ראיות, אַז די אתרוגים זיינען מורכּבים, װאָס זיינען על+
פּי-דין פון אַ יש-אומרים גאָר פּסול, און דער אתרוגהענדלער
-האָט דערפון געוואוסט, דערהערט דאָסדאָזיקע עדות:זאָגן, האָט
מען דעם אורח גוט אַרומגעצופּט, און ער האָט זיך אַרױסגע+
כאַפּט פון דאָרטן קוים מיטן לעבן.

דער זאָגער האָט מיך נאָכדעם אַװעקגעטראָגן אַ היים. איך
האָב שׂוין פריער פאַרשטאַנען, אַז איך דאַרף מיך דאָרט נישט
ריכטן אויף כּבוד און גדולה, און קוים האָט ער מיך אויפגעוויקלט
און האָט מיך דערזען, איז ער טאַקע בּאַלד אַרײנגעפאַלן אין גרויס
גרימצאָרן, און האָט מיך אַ שליידער געטאָן אויפן טיש און גע*
שאָלטן און געװאָגלט דעם אתרוגים:הענדלער, ער האָט אויסגע+
שאָלטן זיין געבּיין.

,דאָס איז אַן אמתער שווינדלער און אויסגעמאַכטער גנב,--
האָט ער געטענהט צו זיךי -- עס טרעפט מיר דאָס ערשטע מאָל
אין לעבּן, מען זאָל מיך אַזױ אָפּנאַרן. אַ שרעקלעכע זאַך, קיין
ערלעכער מאַן איז גאָר נישטאָ אויף דער װעלט. מען טאָר פון
היינט אָן קיינעם נישט גלױבּן. | :

און צומאָרגנס האָט ער שוין מרמז געווען װעגן דעם אין
זיין קלייזל:דרשה און האָט דערציילט, אַז דורך עפּעס אַ מעשה
האָט ער אַנטפּלעקט, וי אַזױ די גאַנצע װועלט איז געװאָרן פאַלש
און שווינדלעריש, אַז מען טאָר איר גאָרנישט גלױבּן.

איך בּין דאַן געלעגן בּיי אים אין קעשענע און האָבּ בּעת
מעשה געמוזט שווייגן, ווייל איך בּין געװען זיער קליין און
שװאַך, און קיינער װאָלט מיך אַודאי נישט געהערט. און דאָך
האָט ער מיך נישט אַרױסגעװאָרפן אין גאַס. און האָט מיך
(פארבּרויכט צו אַ גוט געשעפטל. דאָס איז אַזױ געשען. זײנער
אַן איידעם האָט זיך אויסגעלערנט שחיטה,. ער האָט אָבּער גע+

- 98 --

דער רענדפֿ

דאַרפט נעמען קבּלה, דאָרט אין שטאָט האָט מען זיך אָבּער
נוהג געווען, אַז אַ יונגער שוחט, װאָס דאַרף נעמען קפּלה, מוד
פריער געבּן קבּלה דעם, װאָס גיט קבּלו. נו, האָט מען מיךף
אַװעקגעשיקט אַהין, און יענער האָט בּאַלד, ווען ער האָט מיך
נאָר דערזען, גענומען שוייען און גװאַלדעװען, אָבּער פאַרפֿאַלן
איך בּין אָפּנעלעגן בּיי אים שיינע עטלעכע װאָכן און װער
וויײיסט, וי לאַנג איך װאָלט בּיי אים דאָרטס געפוילט, װען עס
פּאַסירט נישט אַ שרעקלעכע געשיכטע. ער האָט מיך געװעסט
האר צוגעלייגט צו דעם נדן, װאָס ער האָט געװאָלט געבן זייך
יינגטטער טאָכטער, װאָס איז געווען שװאַרץ וי די נאַכט, גרויס
וי דער יידישער גלות און אַזוֹי שטאַרק געפּאָקט, אַז איר פּנים
האָט בּאמת אויסגעזען וי אַ בּית:עולם נאָך תּחית:המתים, ווען
די מתים צעלויפן זיך און די קברים הלײבן אָפן, דערצר
איז זי געווען אַװי אַלט, אַז די פּראָפּעסאָרן האָבּן זי געװאָלט
אָפּקויפן בּיים פאָטער און אַריינשטעלן זי אין אַ מוזיי. עס איז דאָך
קלאָר וי דער טנָג, אַז אַזא איינע האָט שין געקענט בּלײבּן
זיצן, בּיז גאָט ואַלט שוין דארפן איבּערניצעווען די װעלט, אוך
פצר דערדאָזיקער צייט װאָלט איך דאָרט געמוזט פוילן אין א
טוכלע, דומפּיקן פּעקל פון אַ גרויסן קופערט,

האָט זיך אָבּער געמאַכט, אַז דידאָזיקע שװאַרצע מויד האָט
אָנגעהױיבּן װוערן געלער און געלער פון טאָג-צוטאָג, הּין עס
האָט זיך אַרױסגעװיזן אויף קלאָר, אַז זי האָט געלווכט. האָט מען
גערופן העניע די הויכשפּרעכערקע, האָט זי איר אװועקגעפירט אין
מרחץ אריין און געריבּן מיט טאַלקעס און גענאָסן איר בּליי אויפן
קאָפּ. נאָכדעם האָט זי איר געהייסן, זי זאָל שטענדיק האַלטן אין
האַנט אַ רענדל און קוקן אויף אים, נאָר װער פארשטייט נישט,
אַז דערדאָזיקער כּבוד איז מיר איבּערגעגעבן געװאָרן. מעך
האָט מיך ארויסגענומען פון מיין טוכלע תּפיסה, און מען האָט
מיך אַרומגעריבּן און אַרומגעשײערט און אריינגענעבּן דער יפת:
תּואר אין דער האַנט אַרײן. און זי האָט אָנגעװױבּן צו קוקן
אויף מיר זייער קרום (וייל זי איז געווען קאַסאָקע), און האָט

00

א. מ. דיק.

זיך גאָרנישט געקענט אָפּקוקן פון מיר. דאָס איז אייגנטלעך גע:
שען צוליבּ צוויי סיבּוֹת. ערשטנס, פלעגט זי קוקן בּלויז מיט איין
אויג, און, צווייטנס, בּין איך געווען זייער קליין, לוט אַ ריכ:
טיקן חשבּון, האָט זי געדאַרפט קוקן אויף מיר פיר מאָל אַזויפיל,
װי אַ מענטש, װאָס קוקט מיט געזונטע צװיי אױגן אויף אַ
גרויסן רענדל, אַזױ האָט זי פון מיר דאָס אױג נישט אַראָפּנע:
לאָזן גאַנצע צוויי טעג. דאָך אָבּער בּין איך איר. פאַרפאַלן גע:
װאָרן פון די הענט, העניע די הױכשפּרעכערקע, װאָס זי פלעגט
צו איר קומען צוויי מאָל אַ טאָג, - האָט מיך צוגעלקחנט. װאָס
דאָרט איז נאָכדעם געשען אין שטובּ, װיל איך נישט דער.
ציילן, איך קאָן דיר נאָר איין זאַך זאָגן און אַפילו מיט שטאָלץ,
אַז אין יענער שטובּ, האָט מען שטאַרק--שטאַרק געבּיינקט נאָך מיר,

איצט האָבּ איך מיך שוין געפונען אין העניעס קעשענע.
דאָס איז אייגנטלעך געווען אַ פרומע יידענע װאָס פלעגט קומען.
די ערשטע אין שול און אַװעקגײן די לעצטע. זי איז געװען חי
ערשטע אויף אַ לויה און פלעגט דאָס רוב צייט פאַרבּריינגען
אויפן בּית:עולם, וייל זי איז אויך געװען אַ קבּרנטע און
האָט דערפון געלעבּט, על:פּי:רוב מאַכן די קבּרנטעס פעסער,
װוי די קבּרנים. ערשטנס, העלפן זי צו וויינען און, צוייטנס,
האָגן זי אַ מער געשליפן צינגל און קענען פלינקער אױספּרעסן
געלט פון אַ לויה, אויסערדעם, איז העניע געווען אַ הױכשפּרעכער:
קע, מיט סגולות און תּרופות און נאָך אַזעלכע געשעפטן, וי ר' שמאַיע
דעם גוט:יום?טוב-בּעטערס ווייב, אוֹן צו דעם אַלעם האָט זי
געהאַט דינע פלינקע פינגערלעך און פלעגט בּאַלד אַװעקראָמען אַ
זאַך, װאָס איז געלעגן פון אױבּן אין א פרעמדער שטובּ.

,אַ זאַך טאָר זיך נישט אַרומװאַלגערן, - האָט זי גע*
יטענהט, -- זי מוז ליגן אויף אַן אָרט",
איך מוז דיר זאָגן, מיין טייערע לעזערין, אַז בּיי איר
אין קעשענע בּין איך נישט לאַנג געלעגן. דורך איר בּין איך
שיער פאַראזמגליקט געװאָרן,
- 80 --

דער רענדל

אויף צומאָרגנס איז גראָד געשטאָרבן אַן אַלטע פרומע
יידינע, זיינען געקומען אויף איר ליה אַ סך קאַליקעס, און
יעדערער פון זיי האָט געװאָלט אויפן בּית-עולם, נאָך דער טהרה,
זיך אויסשמירן מיט איר האַנט, װײל מען האָט עס געהאַלטן
פאַר אַ סגולה, בּפרט פאַר די-יעניקע, װאָס האָבּן װאָליעס אויף
די העלזער, אָדער די איינגלישע קריינק אין האַנט אָדער אין אַ
פוס, אַזאַ מין בּר-מינן איז, נאַטירלעך, געווען זייער אַ גוט שטיקל
טחורה פאַר די קבּרנטעס, ער טראָגט זיי אַריין מער הכנסה, װי
אַ שניידערשע כּלה דעם בּדהן צום כּשר:טאַנץ, מיין העניע,
זאָל געזונט זיין, איז דערבּיי געווען די קאַסירערין. ס'האָט גע:
מאַכט א שיינע פּאָר גילדן, אַז איך האָבּ מיך ממש דערשטיקט אין
איר קעשענע צװישן די מטבּעות, װאָס זי האָט דאָרטן אָנגעשאָטן,
און פון גרויס שמחה האָט זי מיך גאָר פאַרגעסן.

דער מאַרק איז געווען אַזױ גרויס, אַז די קבורה האָט
זיך פאַרצױגן בּיז שפּעט אין דער נאַכט. דער בּר=מינן אין שוין
געלעגן אין קבר, מען האָט אים שוין געװאָלט בּאַדעקן מיט
פרעטער, בּשעת עס איז אונטערגעלאָפן עפּעט א יידענע, װאָס
האָט דערלאַנגט העניען צװיי גילדן מיט דער בקשה, אַז איין
גילדן זאָל זי נעמען פאַר זיך, דעם צוייטן זאָל זי אַרײנלײגן
דעם מת אין האַנט, און זאָל אים בּעטן אין איר נאָמען, אַז ער
זאָל. זיך דאָרט מיען פֿאַר איר. דעם גילדן בּאַקומט דער מת
פאַר אַ סימן, װאָט זאָל אים דערמאָנען אָן דערדאָזיקער בּקשה,

העניע האָט אַראָפגעלאָון בײוע גילדן אין קעשענע און
האָט געװאָלט אַרױסנעמען אַ גראָשן, צו פאַרשטאָפּן מיט אים די
האַנט פון מת..

צום שלים-מזל האָט זיך געמאַכט דוקא אַזױ, אַז איך האָבּ מיך
אונטערגעדרייט אָנשטאָט דעם גראָשן און העניע האָט מיך אַרײג;
געלייגט אין דער קאַלטער בּייניקער האַנט פונט בּר:מיגן, דערביי
האָט זי גענומען שעפּטשען, דאָט הײסט געבּעטן מחילה ביים
מת און געטענהט, אַז ער זאָל נישט פאַרגעסן יענע יידענע, װאָס
גיט אים איצט דעם גילדן פאַר אַ סימן, בּאַלד דערויף האָט מען

= ר א

אי = זי ף 2,
געט עוואנ

דעם מת צוגעדעקט מיט די בּרעטער און פאַרשאָטן מיט א בּאַ :"
ערך פון הונדערש פוד... |

אָך, מיין טייערע לעזערין, װאו נעם איך װערטער, מיט
וועלכע איך זאָל דיר קענען דערציילן און איבּערגעבּן, װאָס איך
האָבּ אין יענעם מאָמענט איבּערגעלעבּט. קיין שום בּאַשעפעניש
זאָל גישט געפּרובט וערן צו אַזאַ אומגליק, דאָס הייסט בּאַגראָבּן
צו ווערן לעבּעדיקערהייט, איך האָבּ שוין געמיינט, אַז איךף
בלייּ דאָרט ליגן אויף אייבּיק. נאָכמער האָט מיך אָנגעהױבּן
צו שרעקן, ווען די אַלטיטשקע האָט זיך אַ בּיסל אָנגעװאַרעמט
| (אין דער ערד איז זייער װאַרעם), און עס האָט איר אָנגעהױבּן
צו קלאָפּן דער דופק, מען האָט זי, אַפּנים, אויך לעבּעדיקערהייס
בּאַגראָבּן. פון איר מויל האָט זיך אַרױסגעריסן אַ טיפער קרעכץ.

מיין שרעק איז געװען אַװי גרױס, אַז מיר האָט זיף
געדאַכט, זי װיל מיך אַרױסלאָזץ פון האַנט און אַן ר
שצעפטשעט. .

אוי, װאָס האָבּן די רשעים אַרינגעלײגט אַואַ שװערע
זינד אין מיין ריינער האַנט? עס פעלט מיר נישט מער, װי צר
שטיין מיט אַ בּאַשניטענעם רענדל פאַרן גערעכטן משפּט..."

אויסערדעם, האָבּ איך מיך געריכט, אַז דער מלאך הדומה
װעט אַ ליאַדע מינוט קומען צו דער אַלטיטשקער. איך װעל דאָ
אויסזען וי אַ גנב, װאָס האָט זיך בּאַהאַלטן אונטער דער תּליה,
דער מאַרך אין מיינע בּיינער האָט מיר געציטערט, אָבּער דער=
דאָזיקער פּחד איז מיר בּאַלד אַנטרונען געװאָרן, ווייל איך האָבּ
מיך דערמאָנט, אַז היינט איז דער חודש גיסן, און אין דע
דאָזיקן חודש האָט דער מלאך קיין שליטה נישט איבּער די קבריםו

נאָכדעם וי איך בּין געלעגן אַ צען שעה אין קבר, האָבּ
איך געהאָט גענוג צייט צו בּאַרעכענען מיין לאַגע. אַמאָל האָב
איך זיך פּאֲקלאָגט דערויף, װאָס איך בּין געלעגן אויפן טעלער
| ערב יום?כּפור. עס האָט מיך פאַרדראָסן, װואָס אפרים, דער נייער
נגיד, האָט מיך אַ שלײדער געטאָן אויף דער ערד. אָךְ, װי
שיין און העל זיינען געװען יענע צײטן קעגן דערדאָזיקער

,
= ר טי

8
דער רענד/

שיין און העל זיינען געווען יענע צייטן קעגן. דערדאָױקער 8'נ.
סטערער שעה! און וער קאָן מיך אַרױסראַטעװען פּנדאַנען!
סיידן דער שופר של משיח, אָבּער װען װעט עס זיין! איך האָבּ
מורא, אַז די װוערעם וועלן מיך פריער אויפפרעסן. טרויעריקער
און יאָמערלעכער האָט שוין יונה נישט געקענט שרייען צו גאָט,
בשעת ער איןז געלעגן אין דעם בּויך פונם פיש, דאָרטן, אין
דעם טיפן אָפּגרונט פון ים.

שועתי, איך האָבּ געשריען און געשריען, און גאָט האָט
מיין שטימע דערהערט, ווייל אין דערזעלבּער נאַכט האָט זיך העניע
אַרומגעזען װאָס פאַר אַ שרעקלעכן טעות וי האָט געהאַט, און
האָט געשיינקט דעם קבּרן אַ צוויי גילדן, עד זאָל בּײנאַכט אוים=
גראָצּן דעם קבר און אַרויסנעמען מיך. קוים האָבּ איך דערהערט,
אַז מען גראָבט, איז מיך תּיכֹּף געװאָרן לייכטער און העלער
אויף דער נשמה. בי יעדן רירל ערך, װאָס מען האָט אַראָם:
גענומען פון קבר, איז מיר צוגעקומען אַ שטיק לעבֿן און װאָס
דייטלעכער איך האָב דערהערט דעם קלאַפּ פונם קברן, אֲלץ
העכער און העכער בּין איך געשפּרונגען פון גליק. און אט האָט
-מען פאַנאַנדערגערוקט די ברעטער און איך האָבּ דערזען די
וועלט. , ,

ס'איז אַפּילן געווען שטאָקפינסטער אין דרויסן, אַבּער מיר
איז געווען העל און ליכטיק, און כ'האָבּ געקאָנט דייטלעך זען
העניען, װי זי שטייט דערנעבּן מיטן קבּרן און דער קברן צַע=
שפּרײט זיינע פיס אויף ביידע זייטן פונם ארון, בּויגט זיך איין,
עפנט אויף די רעכטע האַנט פונם מת און געפיבט מיך נישט,
ווייל איך בּין, וי כ'האָב שוין פריער געזאָגט, ארױיסגעפאַלן פון
דאָרט, זוכט ער אָבּער ווייטער, װכט, זוכט און געפינט מיך...

ער האָט מיך אַרײנגעלײגט צו זיך אין קעשענע און העניען
האָט ער דערלאַנגט אַ גראָשן, װאָס ער .האָט כּלומרשט געפונען
:אין קבר און װאָס ער האָט, נאַטירלעך, אָנגעגרײט פֿון פריער.

,גאָט אייך, -- האָט ער געזאָגט. - דאָס האָבּ איך געפונען
פַּיים מת אין האַנט".

אי א 2

א. ב, דיק,

העניע, װאָס האָט דאָ גאָרנישט איינגעזען, אַז מען נאַרע
זי אויס, האָט זיך שטאַרק דערפרייט. דעם קבר האָט מען בּאַלד
פאַרקלאַפּט און פאַרשאָטן און בּיידע. זיינען אַװעק אַהיים - דער
קבּרן צו זיך און העניע צו זיך,

װאָס בּיי העניען האָט זיך אָפּגעטאָן אויף מאָרגן אינדערפרי,
קאָן איך מיר נאָר פּאָרשטעלן, אָבּער נישט דערגיילן, העניע איד
-אודאי געקראָכן אויף די װענט פון רציחה. איצט וועל איך דיר,
מיין טייערע לעזערין, דערציילן, װאָס דער קבּרן האָט מיט מיר
געטאָן. קיין גוטס זאָל ער נישט האָבּן, דער יונגאַטש, ער האָט
מיך אַרױסגענומען פון איין אומגליק און האָט מיך אַרײינגעבּראַכט
אין אַ צווייטן אומגליק. די מעשה איז אַזוי געװען: דערדאָזיקער
יונגאַטש האָט נישט געהאַט זיך ואו אַהינצוטאָן מיט מיר, וויילף
ער האָט דאָך פּחד געהאַט פאַר העניען, טאָמער װעט זי געוואויר
װוערן, אַז דער רענדל איז פאָרט בּיי אים, װאָרום װי זי האָט
נישט איינגעריסן די װעלט, האָט זי דאָך טײלמאָל געהאַט אַ
רעיון, אַז דעם רענדל האָט זי פאַרלאָרן און דער אַלטיטשקער
האָט זי אריינגעלייגט אַ גראָשן אין האַנט. װאָס טוט דער קבּרן?
נעמט ער און טראָגט מיך אַװעק אינם הויו פאַר אַנאַטאָמיע..

דאָס איז נישט יענץ הױז, װאו מען פּאַלמעסט טױיטע
מענטשן, ניין, דאָרט װאָלט איך גראָד געװען אַ גוטער גאַסט
און כװאָלט מיך גאָרנישט געקימערט. ער האָט מיך בּעסער
אַװעקגעטראָגן און האָט מיך געבּראַכט צו. זיינעם אַ בּאַקאַנטן
גאָלדשמיד,.. נישט זען זאָל מען עס, װאָס דאָרט האָט זיך אָפַ=
געטאָן, אַן אמתע יאַטקע! עס זיינען געלעגן צעשניטענע דאָלאַרט,
האַלבּ געשמאָלצענע דוקאַטן, צעהאַקטע לאָדאָרס, צעשמאָלצענע
אימפּעריאַלן און פיל זיינען געלעגן אין אַ שאַכטל פּאַרמשפּט,
נעבּעך, צו בּרענען און צו שרפען.
| אַלע מטבעות זיינען געווען שטאַרק פאַרצאָגט און פאַר:
זאָרגט, און האָבּן זיך שוין געריכט אַ ליאַדע מינוט געלייטערט
צו װערן אין פייער. און אָט האָט מען מיך אויך אַנידערגעלײגט
צווישן די פאַרמשפּטע. מיינע אויגן האָבּן אַ גאַנצן טאָג נישט גע-

= 234 -

דער רענדל

טריקנט, ווייל איך האָבּ שוין געוואוסט, אַז מיך װעט בּשום אופן
נישט אויסמיידן דערדאָזיקער בּיטערער גורל.

ויהי לעת ערב, און עס איז געװען קעגן אָװנט, װען אין
שטוב איז געווען שטיל אוֹן רואיק, האָט דער גאָלדשמיד אויפ:
נעמאַכט דאָס שאַכטל און האָט מיך דעם ערשטן אַרױפגעלײגט
אויף אַ װאָגשאָל, אָבּער קוים האָט ער אַרױפּגעװאָרפן דאָס גע+
וויכט אויף דער צווייטער שאָל, װאָבּ איך מיך אַזאַ הױבּ געטאָן
אינדערהויך, אַז איך װאָלט אַודאי פאַרפלויגן אין דעם זיבּעטן
הימ?, ווען דער גאָלדשמיד װאָלט מיך בּאַצייטנס נישט דער?
כאַפּט. און דאָס איז דוקא געווען מיין גליק.

, יוזעף ! -- האָט ער אַ געשריי געטאָן. -- דער טויג נישט
צום שמעלצן, זאָלסט אים אַרײנזעצן אין בּעכער צװישן יענע,
װאָס גייען אַרום ראַנד". |

האָט מיך יענער געכאַפּט און האָט עפעס געאַרבּעט אַרום
מיר בּיי אַ פּאָר שעה. אַװום עלף דעם זייגער פּײנאַכט זיינען
שוין אונזערע זעקס קלים אײינגעפּאַקט געווען אין אַ גרויסן זיל:
בּערנעם בּעכער. צומאָרגנס איז דערדאָזיקער בּעכער אָפּגעטראָגן
געװאָרן צו אַ גרויסן גביר, װאָס האָט אים געלאָזט מאַכן און
װאָס האָט דערצו געגעבּן זעקס שווערע רענדלעך. זעקס רענדלעך
זיינען, נעבּעך, פאַרמשפּט געװאָרן לשרפה.

אַזױאַיום קאָז איך, מיין ליבּע לעזערין, דינען פאַר אַ
בּיישפּיל, אַז מען ווערט אַמאָל אויך נצול דורך אַ חסרון,

צום ערשטן מאָל אין מיין לעבּן פּין איך זוכה געװען
אַרײנצוטרעטן אין אַ גביריש הויז. מען האָט זיך מיט מיר און
מיינע איבּעריקע חברים געשפּילט און געצאַצקעט און געפרייט,
און גראָד יענע, װאָס האָבּן פון מיר געלאַכט, בּשעת איך בין
ערב יום-כּפּור געלעגן אויף אַ טעלער, האָבּן מיך אַצינד באַ=
וואונדערט און האָבּן קוים זוכה געווען, אַז איך זאָל קומען כאָטש
אויף אַ וויילע צו זײַ אין די הענט.

דערווייל בּין איך אויף אַ גאַנץ גוטער שטעלע און כ'האָבּ
מיך נישט, װאָס צו בּאַקלאָגן, װאָס װוייטער װעט זיין, װײיס איך

9ט -

נישט, מען סטראַשעט אונז אַפּילו און מען זאָגט, אַז אונזער בּאַ:
לעבּאָס פאַרזעצט אָפט זיינע קאַסטבאַרע חפצים, אָבּער איך פאַ":
האָף, אַז מען װעט אונז בּיי דעם מלוה אויך נישט אויפעסן אין
קאַשע,. איך האָבּ, אַלזאָ, דורכגעמאַכט אַ שטיקל ועלט און האָבּ
איינגעזען, אַז די ערלעכקייט איז דאָ גאַנץ זעלטן, אַלט בּין איך
בּיי אַ פופציק יאָר, נישט אײבּיק װעל איך, נאַטירלעך, שטעקן
אין דעם בּעכער. איך װעל נאָך ווייטער אַרומװאַנדערן אין דער
וועלט און דאַן װעל איך דיר דאָס איבּעריקע דערציילן. דערווייל
אָדיע, מיין טייערע לעזערין, מעגסט מיט רעכט רעכענען אוֹיף
דעמדאָזיקן קליינעם בּיכעלע, אָבּער האַלט עס בּלױז פאַר אַן
ערשטן טייל פון מיין לעבּנס:געשיכטע, וייל איך האָף נאָך צו
-שרייבּן און צו שרייבּן, װועלכער װאַנדערער קען אַזֹ גרינט?
לעך און גיך דורכנעמען די װעלט, װי איך - איינער און
אַ קליינער.,,

די אורחים אין דוראטשצשצק

צאַ צערקוגגן צום ערשטן מֹשָל גער-וקט אין יאָר 1872

א,
ד ע ר ח זי

אין יאָר טויזנט אַכטהונדערט און דרייסיק איז ערב שבּת
אינדערפרי, פּרשה בּהעלותך, אָנגעקומען אין דער שטאָט דוראַ=
טשעסאָק אַ פּאַסאַזשיר מיט אַ קליין פורל און איז זיך פאַרפאָרן אין
אַ בּאַזונדערן צימער פון דער גײעסטער אַכסניא אין דערדאָזיקער
שטאָט, דער בּעל-אכסניא האָט אים זייער שיין אָנגענומען, האָט
אִים געגעבּן אַ ברייטן שלום-עליכם און האָט אים דערבּײי געי
פרעגט די געוויינלעכע יידישע פּראַגע ;

,פונװואַנען איז אַ ייך 3*

,איך בּין, -- האָט אים יענער געענטפערט, -- שטאָפּערקער
חזן, ר' זונדל קרייעהאָן. איך פאָר אַרום אַצינד איכער דער
מדינה, צו דאַװנען אין גרויסע קחילות. איך רעכן הינטיקן
שבּת צו דאַװנען אין אייער קהילח",

דער פעל:אכסניא, װאָס איז געװען אַ ייד אַ מנגן, איז
גאָר נתפּעל געװאָרן פון דידאָזיקע ווערטער, און האָט זיך אָנגע:
רופן צום חזן :

,אוב אַזױ, טאָ מאַכט טאַקע נישט קיין שהיות און גייט גלייך
אַריבּער צום פּרנט:חדש, ער זאָל אייך דערלױיבּן צו דאַװנען אין
דער גרויסער שול. דאָ ועט איר שוין בּאַפּרידיקט װערן אויפן
שענסטן אופן. אונזערע שטאָט:לײט מוזט איר װיסן, זיינען גרוי:
סע בעלנים אויף נגינה און בּאַצאָלן פון דער ברייטער האַנט

= 1

א. מ. דיק,
עי

יעדן חזן, װאָס וייזט זיך אין שטאָט, און בּפרט אייך, װאָס איר
זייט אַ שם דבר. װאָרום װער האָט עס נישט געהערט פון ר' זונדל
דעם שטאָפּעױקער חזן.*

פאַקומען אַזאַ מין ענטפער פון בעל-אַכטניא, האָט זיך דער
חזן שיין אָנגעטאָן און איז זיך אַװעק צום פּרנט=חדש. קוים אָבּער
איז ער אַרױס פון דער אַכסגיא און האָט זיך אַ ויז געטאָן אין
גאָס, איז געװאָרן אַ קאָך אין שטאָט, אַז עס איז געקומען אַ חון
אָדער אַ בּעל:דרשן, און ער האָט זיך נאָכגעפרעגט בי אַ פּאָר
מענטשן און בּיי אַ שניידער :

;ווְאו וואוינט דאָ איער פּרנט:חדש זי

און דערצו נאָך מיט אַ פאַרצױגענעם לשון,

און װייל קיינעם פון די, שטאָטלײיט האָט זיך נישט גע
װאָלט בלייבּן אַ לאַנגע צייט אָן די טשיקאַװע ידיעות וועגן דעמ?
דאָזיקן אויסטערלישן גאַסט, האָט זיך דער עולם אַ שאָט געטאָן
צו דער אַכטניא?) נאָך ידיעוֹת. אָבּער נאָך איידער דער בּעל:
אַכטניא האָט געוויזן צו ענטפערן דעם נייגיריקן עולם, איז דערווייל
אָנגעפאָרן אַ וועגל מיט אַ צווייטן אורה, װאָס האָט זיך אָפּגע.
שטעלט אויך נעבן דער אייגענער אכטניא. דערדאָזיקער אורה
אָט. אויסגעזען זייער חשוב, הויך און רונד געװאַקסן, דאָס גע:
זיכט פול און רוט װי די זון פאַר איר אונטערגיין, מיט
גרויער, לאַנגער בּאָר, אין אַ מאַנטל מיט גרייטע אַרבּל, אין
קיילעכדיקן היטל, מיט אַ גאַרטל אונטערן נאָפּל און מיט
גרויסן ראָרשטעקן אין דער האַנט.

דערזען אַזאַ אורח, איז דער בּעל:אכטניא אַרױס אים אַקעגן
| און האָט אים אָפּנעשטעקט שלום. האָט דער אורה געבּעטן, אַז

6אן שֵָלר שײן

") דאָסזעלבּע, װאָס אַ בּצרוץ אין אין אַ האַפּנשטאָט, איז אַן אַכסניא
און אַ קליין שטעטל. זי איז שטענדיק פיל און פּאַק פון שטאָטישע לײדיקגײער,
שדכנים, משרתים, שמשים, איבּאָרשטשיקעס, דאָזאָרעס, אַ קאַטפּעטשקע שכּורלעך,
היינט גלאָט קרעמער:יונגען, אָפּצצהיטן אַן אורך אָדער אַ פּריץ, װאָס דאַרף עפעט

קויפן, און אַ מיינגע מעקלער פון פורן, װאָס זיינען אויך נישט גאַנץ ניכטער,

0

די אורחים איך דוראַטשעטאָק,

ער זאָל אים נמגעבּן א באַזונדער צימער, װייל ער װיל דאָ
האַלטן שבּת,

איר ועט עס בּיי מיר בּאַקומען, - האָט אים יענער גֶע*
ענטפערט און האָט געהייסן זיין יונג, ער זאָל אַרײנטראָגן אין
צימער דעם אורחס זאַכן - אַ שװערער סעפּעט און א היבּש
קעסטל מיט גרויסע רויטע אותיות : ,ר' בּרוך בּעל-שם". דער=
זען דידאָזיקע אויפשריפט, איז דער יונג פּאַלד אַרײגנעלאָפן צו
דעם באַלעװאָס און האָט אים אייגגערוימט אין אויער, אַן דעף?
דאָזיקער אורה איו אַ בּעל-שם,

,א כבּעל-שם ?! - האָט אויסגעשריען דער בעל;אַכטניאי
פאַרגייסנדיק די ליפּן, -- אַזױ, זיינען נאָך פאָרט דאַ אויף גאָטס
וועלט מענטשן, װאָס קאַנען ווייזן אַ שטיקל ואונדער. נו, שוט
עס מיר הנאה, װאָס ער איז גראַדע צו אונז פאַרפאָרן. אזויאָרום
װעט שוין מיין ריווטשע נישט בּאַדאַרפן פאָרן אין אַן עק װעלט !*

דידאָזיקע בּשורה האָט ער פּאַלד אָנגעזאָגט זיין פרוי און
יענע איז אַרײנגעפאַלן אין אַזאַ שמחה, פּונקט װי זי װאָלט שוין
געהאַט דעם שליסל פון די עקרות פיי זיך אִין האַנט. זי איז
געווען, לא לנו, אן עקרה, זי האָט דערפאַר געמאַכט אַ ברייטן
שבּת, װי פאַר א חתן, װאָס מען האָט אים אָפּנעװאַרט אויף שבּת
חנוכה,

בּאַלד דערויף האָט זי אַרױפגעשיקט דעם מאַן צו אים
מיט א טאַץ זעמל און קאַװע, כֹּדי זי זאָל שוין האָבּן אַ געלענן=
הייט זיך צן בּאַקענען מיט איה, איידער דער גרויסער עולם
װעט זים אַ שאָט טאָן צו אים,

אין שטאָט זיינען געווען גענוג יידן, װאָס דאָבֹּן געװאָלט
געהאָלפן ווערן. לבד אַ טױיזנט עקרות, זיינען גלאַט געווען אַזוינע
וײבּער, װאָס האָבּן נישט געקיגדלט, װײל זײי זיינען געװען
עגונות און פאַרזעסענע מוידן און אַזוֹי אויך נאָך אַנדערע צרות,
און היינט ווער רעדט שוין פון צרות הכּלל. דאָרט איז געװען א
שלעכטער אטעסאָר, אַ דמים=צאַפּער, און װוידער האָט זיך דאָרט
געלאָזט הערן אַ קלאַנג פון שקאָלעם..,

5:

== 15 ליוה

א. מ. דיק

,זע, ‏ מיין מאַן, - האָט אַ זאָג געטאָן דאָס װייבּ צום
על-אַכטניא, -- זיי דו בּיי אים בּעסער דער ערשטער, איידער
דער לעצטער, אפשר קאָנען מיר שוין פון אים געהאָלפן װערן
מען קאָן אַרױיף צו אים פּרײטאָג צו נאַכט אויך,. איך גע=
דיינק, אַז מיין מוטער, זכרונה לברכה, איז געװאָרן מעבּרת מיט
מיר נאָר דורך דעם ר' פייוול פינטשעוועשער בּעל:שם",

אַרױפּגעטראָגן די זעמל מיט קאַװע, האָט דער אורח גע?
זאָגט : 0
,און צו װאָס האָט איר אייך געדאַרפט נאָך אַליין מטריח
זיין ! איר האָט דאָך א יונג", ‏ / |

= שאָ, רבי, - האָט זיך דער בּעל:אַכסניא אָפּגערופן, -

מיינט נישט, אַז איך ווייס נישט, װער איר זייט, און מיינט נישט.
אַז איך ווייס נישט, וי גרויס איז די מצוה משמש צו זיין אַלין
אַזאַ אורח הנון, װי איער כּבוד איז"

,און װער בּין איך עס אַזאַ. איינער, װאָס איר רופט
מיך רבּי? -- האָט דער אורח געפרעגט,
| ,אָ, - מאַכט דער בּעל:אכסניא, -- גוטער וויין שמעקט שוין
פון ווייטן, איר זייט דער בּעל=שם, ,ר' בּרוך",

;אַ פּלא! -- האָט זיך דער אורח געחדושט. -- עס איז זיך
נישט אױסצובּאַהאַלטן פון דער וועלט ! נאָר בּיי אַלעם דעם האָט
איר אַ גוטן חוש, אַז איר קענט אַזױ ווייט דערשמעקן אַ ריח"

,איך װעל אייך זאָגן דעם אמת, דער הונגעריקער דער=
שמעקט אַ גוטן מאכל גיכער וי דער זאַטער,. נישט פאַר אייך
געדאַכט, מיר זיינען חשוכי בּנים,.,,* |
דערהערט דידאָזיקע ווערטער, האָט זיך דער אורה אָנ"
גערופן : | |
,הייסט עס,, אַז דער בּורא, בּרוך הוא, שיקט צו דעם
שפּינער זיין פּלאַקס און דעם טרינקער זיין וויין, הערט, ר' ייד,
איך זאָג אייך פאָרויס, אַז די מניעה אין נישט פון אייך, נאָר
פון איער ווייב,*.

די אורחים אין דוראַטשעסאָק.

בּיי דידאָזיקע ווערטער, איז דער בּעל:אכסניא געבּליבן
שטיין,. װי פאַרשטײנערט. דער אורח האָט אים דוקא צוגעטראָפן.
נַאָך מיט אַ יאָר פינף צוריק האָט זיינע אַ דינסט דערלעבּט פון
אים א יאַטל, איז ער איצט געװאָרן טױט און רוט און האָט
זיך נישט דערװעגט צו קוקן דעם בעל-שם-טוב אין פּנים
אַרײן, דער בעל שם אָבּער האָט אויסנעפּוצט אויף אים די אױגן
און האָט זיך אַזױ טיף אַרײנגעקוקט אין אים, פּונקט װי ער
װאָלט דאָרט אַנטפּלעקט דאָס אַלץ, װאָס איז געלעגן פאַרבּאָרגן
אין די טיפסטע פאַלבּן פון דעם בּעל:אכסניאס גשמה. -

דער בּעל:אכסניא האָט שוין נישט געקאָנט שטיין אויף
די פיס, און ער װאָלט זיכער אומגעפאַלן, װען דאָס װאָלט גע*
דויערט נאָך אַ פּאָר מינוט. ער װאָלט אומגעפאַלן צו דעם אורחס
פיס און װאָלט זיך פאַר אים מתודה געווען אין זיין גרויסן חטא
און בּעטן בּיי אים אַ תּיקון.

צום גליק אָבּער האָט זיך געעפנט די טיר, און די בּעל*
אכסניאטע איז אַרײן מיט אַ טעצל, אויף וועלכן עס איז געשטאַס
נען אַ פלעשל שנאַפּס מיט צובּייסונג. זי האָט זיך אָנגערופן
צום מאַן: |
;זעסט, לעמל, אַז פון איילעניש קומט קיין גוטס נישט
רוס -- דו האָסט דאָך פאַרגעסן מיטצונעמען שנאַפּט,"

ריווטשע, די בעל:אכסניאטע איז אַלט געווען אַ יאָר רריי:
סיק, זי איז געווען אַ שיינע געזונטע פרוי, מיט פייערדיקע אויגן,
װאָס האָבּן נאָך געקאָנט דערװאַרעמען אַ קאַלט האַרץ.

דער אורח איז אַ ביסל אויפגערודערט געװאָרן .. ער
האָט אפילו געהאַט זייער אַ פרום פּנים, אָבּער דאָס איז געוען
א מענטש אַ בּעל:תּאוה. ער האָט זיך קײנמאָל נישט אָפּגעזאָגט
פון קיין שום תּענוג אין דער װעלט, און אז רירטשע אי
אַרײן, האָט ער שוין געוואוסט צו פאַרװוענדן זיין בּליק אויף
עפעס בּעסערס, איידער צו קוקן אױף דעם נאַרישן פּנים פון
ר' לעמלען. און בּשעת זי האָט געװאָלט אַװעקגײן, האָט ער
איר אַ וואונק געטאָן, אַז זי זאָל נאָך פאַרבּלײיבּן אַ װיילע. מער

א יי יי

א. מ, דיק.

וי דאָס האט זי זיך אייגנטלעך נישט געוואונטשן און ,. איז געי
גּליבֹּן שטיין בּיי דעד טיר מיט גרויסדרך ארץ, װי אַמאָל שונמית
פּאַר אלישען, מיט אַראָפּגעלאָזענע אױגן.

עגוט, װאָס איר זייט אַרויפגעקומען ‏ - האָט ער זיך
; נגערופן צו איר, - אַנישט, װאָלט איך געמוזט שיקן נאָך אייך.
איך האָב אייך װאָס צו פרעגן. מן הֹסתּם מוט איר דאָך שוין
יויסן, װער איך בּין. ווען איך װעל מיך דערוויסן, װאָס ‏ איער
מבוקש איז, װעלן מיר שוין פאַרשטיין אײינאַנדער,"

א, רבּי, זאָלט איר אַװי נחת זע - האָט זי אַרױסגע:
פּלאַצט. -- װאָס רעדט איר ,פאַרשטײן". מען דאַרף גאָרנישט
קיין גרויסע חכמות דערצו, אונזער מבוקש איז בּלױז, אַז איר
זאָלט אונז מזכּה זיין מיט אַ קינד, און פאַרשטיין װעלן מיר
צּודאי אויך, וי אייך צו בּאַפּרידיקן, וייל מיר זיינען ב"ה,
אומשטאַנד עס צו סאָן." |

אלזאָ, זאָגט+זשע מיר, -- האָט זיך דער בּעל:שם אָפּגע=
רופן, -- האָט איר נאָך קיינמאָל קיין קינד נישט געהאַט!"
| ריווטשע האָט געזאָגט . |

,פון דער חתונה אָן קינדל איך נישט".

און זי האָט זיך גענומען װישן די אױיגן.

;וי אַלֶּט זייט איר געװען צו דער חתונה!" - האָט ער 7
ווייטער געפרעגט,

,אַכצן השכדיקע יאָר..." |

אַכצן יאָר ! -- האָט ער זיך אָפּגערופן, ‏ שמאָטשקענדיק
מיט די ליִפּן, - צו אַכצן יאָר װיגט מען שוין בּיי לײטן דאָל
צווייטע קינד. פ {רזעסן, בעונותנו הרבים. אָט דאָס האָט מען
פון דעם צופיל קלויבּן שדוכים". |

מיינע עלטערן האָבּן אַפִילּו נישט פיל געקליבּן, - האָט זי
געזאַנט. -- אָבּער עס האָט געדויערט, ביז מען האָט מיך או'ס*
געקליבּן, ווייל נישט אַלע ווילן נעמען מיידלעך, װאָס האָדעװען
זיך אויס אין אכסניות, און מיינע עלטערן האָבן געהאַלטן א
פריצישע אכסניא. איז מען געווען, װי פאַר אייך זאָגנדיק, גאַנץ

= 8 =

די אורחים אין דוראַטשעסאָק:-

זאַרעדט. אַ װעלט האָט דאָך צינגער".
,נו,/ לאָמיר דאָס אַװעקלײגן, - האָט דער בּעל:שם
איר איבּערגעשלאָגן אין די רײך, -- זאָגט מיר, האָט איה"
עפעס עקרות אין אייער משפּחה (*
| אָ, זאָלט איר טאַקע נחת זען אויף אײיערע קינדער, -
האָט זי זיך אָפּגערופן, - איר טרעפט טאַקע װי אַ מלאך, מיין
מוטער, זכרונה לברכה, איז אַ צייט געווען אַן עקרה און װאָלט
אודאי געגליגן אַן עקרה, װען נישט דער בּעל:שם ר' פייוול
פּינטשעװעטשע?. פריער דער, װאָס איך טאָר אים נישט דערמאַ:
נען, דערנאָך ער, דער פעל:שם, װאָס דורך זיין לאַסקע בּין איף /
געגוירן געװאָרן,. מיינע אַן עלטערנאָבּע אָבּער איז געװען אַךְ
שקרה און געשטאָרבּן (נישט פאַר מיר געדאַכט) אַן עקרח".
דער געל:שם האָט אַ שאַקל געטאָן מיטן קאָפּ ‏ און גע+
= זאָגט ;
, און פונדעסטוועגן מעגט איר זיין זיכער, אַז אין אַ יאָר
אָרום װעט איר ניאַנטשען אַן אייגן קינד. איך װעל אייך געבן 8
אַ קמע און דעראו נאָך װאָס עפּעס צו טאָן. איר װעט האָבּן אַ
יינגל אוּן זאָלט אים אַ נאָמען געבּן שמואל, װי אונזער מוטער
חגה הי געמאָן"
, לאָמיר עס נאָר דערלעבּן!-איז ריווטשע געשפּרונגען
פון ממוה -- ער מעג הייסן, װי איר ווילט",
דערדאָזיקער שמועס צווישן אים און איר װאָלט. אפשר גאָר
קיין סוף נישט גענומען, װען דער יונג װאָלט נישט אַרױיפגץ-
קומען און װאָלט דעם בּעל-אַכסניא נישט זאָגן, אַז דער חזן אידֹ
זייער אַ פריילעכער געקומען צוריק פון פרנס חודש און בּעט
אים, ער זאָל אַזױ גוט זיין אַראָפּקומען צו אים. דער יונג װאָט
אַזױאָרום איבּערגעריסן דעמדאָזיקן װיכטיקן שמועס מיט אַ שיין
ווייםל, :
די בּשורה װעגן דעם חזן, אַז ער האָט אויסגעפירט פייט
פּרנס חודש און אַז ער, פאַרלאַנגט, דער בעל אַכטניא זאָל אֲרוב=
טערקומען צו אים, האָט אַרויפגעפירט דעם אורח אויף אַנדערע

7

א. מ. דיק.

רציונות, און אַז מאַן און ווייבּ האָבּן געװאָלט אַרױסגײן פון דעם
| אורחס צימער, האָט דער אורח פאַרהאַלטן ר' לעמלען בּיי זיך
אויף אַ וויילע. די בּעל-אַכסניאטע איז דערווייל אַרױס פון צימער
:מיט גרויס האָפענונג, אַז זי װעט בּאַלד געהאָלפן װערן, און זי
האָט זיך שוין אַזױ ווייט איינגענלויבּט אין דעם, אַז איר האָט
שוין אויסגעוויזן, אַז זי פילט שוין דאָס קינד...

דער בּעל:שם האָט זיך אָנגערּופן צו ר' לעמלען :

,זאָגט, ר' לעמל, װאָס פאַר אַ חון אין דאָ, װאָס דער
ייונג רופט אייך צו אים (*

,מיר האָבּן אויף היינטיקן שבּת אַ נייעם חזן אין אונזער
שטאָט, -- האָט אים דער בּעל:אַכסניא געענטפערט. -- איר האָט
אפשר געהערט פון אים 1 ער הייסט ר' זונדל קרייעהאָן דער
שטאָפּערקער חזן,*

,אַזױ ? ! -- האָט זיך דער בּעל:שם אָפּגערופן מיט גרויס
חדוש - אַזױ ?! ר' זונדל איז דאָ און װעט בּיי אייך דאַװנען!
דאָס פרייט מיך זייער, עס איז דאָ װועמען צו הערן, ער אי אַ
גרויסער זינגער און אַ גרויסער דאַװנער. זיינע װערטער זיינען
צוקער:זיס און דערקוויקן דאָס האַרץ און די נשמה, דערצו נאָך
איז ער גלאַט א שיינער ייך, אַ למדן, אַ ירא שמים, עס טרעפט
גאַנץ זעלטן, אַז די אַלע מעלות זאָלן זיך בּאַהעפטן אין אַ חזן.
אַזױ, אויבּ דער חזן איז בּאמת זונדל קרייעהאָן, ‏ װיל איך אייך
מער נישט אויפהאַלטן דאָ. עס איז נישט שיין צו לאָזן אים װאַרטן
אַזױ לאַנג אויף אייך, נו, גייט אייך צו אים, אָבּער דערציילט
קיינעם נישט, אַז איך בּין ר' בּרוך בּעל:שם. מען װעט מיך נישט
לאָזן לעבּן, און איך וויל מיך אויסרון איבּער שבּת".

-- , און ווען האָט איר בּדעה אַװעקצעפּאָרן ?* האָט ר' לעמל

געפרעגט,

-- ,לא יאוחר, וי זונטאָג", האָט דער אורח געענטפערט,

איר האָט געדאַרפט בּעטן מיין פרוי, זי זאָל קײנעם
נישט זאָגן, איך װעל געוויס קיינעם נישט דערציילן", - האָט
ר' לעמל געואָגט. |

= 8

די אורחים אין דוראַטשעסאָק,

-- ,גו, מעט איך אייך טאַקע, איר זאָלט עס אָנזאָגן אייער
שרוי אין מיין נאָמען?,

איך װעל טאַקע אַזױ טאָן", - האָט אים ר' לעמל פאַר:
זיכערט, -- און איז אַרוֹיס פון צימער.

אַרײין צום חזן, האָט אים שוין ר' לעמל נישט דערװויסט,
דערטאַר אָבּער האָט ר' לעמלט ווייבּ זיך שוין געטענטלט מיט
וויקעלעך און ווינדעלעך פאַרן קינד, װאָס דער בּעל.שט האָט איר
מבטיח געווען, און בּעת מעשה דערציילט גרויס וואונדער פון
דעם ר' בּרוך, װי אַזױ זי האָט מיט אים גערעדט, און וי ער
האָט איר צוגעטראָפן, זי האָט גערעדט פאַר אַן עדה װײבּער,
װאָס זיינען געשטאַנען אַרום איר און װאָט האָבּן זיך פאַרמערט
פון מינוט צו מינוט,

עס פאַרשטייט זיך, אַז דער ר' לעמל האָט שוין נישט
געקאָנט בעטן דאָס ויי, זי זאָל קיינעם נישט דערציילן פינט
נעל-שם, מחמת זי האָט שוין פאַרפּױקט די גאַנצע שטאָט מיט
דערדאָזיקער נייס און האָט זיך געפּאַטשט אין בּויך אַרײן, וי
תמר, בּשעת זי האָט זיך בּאַקענט מיט יהודהן, און האָט גאָכאַ
נאַנד געשריען :

,איך בּין מיט אַ גאון, מיט אַ גוטן יודן מעוברת !*

און עס האָט שוין דאָרט אַ גאַנצן פרײטאָג געקאַכט, וי
אין אַ קעסל פון יידן און יבער װאָס זיינען געקומען ופן
און בּאַשמעקען דעם חזן און דעם בּעל-שט,

און אַז דער בּעל:אַכטניאַ האָט איינגעזען, אַז עס איז שוין
סיי.ווי-טיי גישט קיין סוד מיטן בעל:שט, האָט ער שוין אליין
אויך נישט געשוויגען און האָט דערציילט פאַר דעם עוֹלם, װאָס
האָט אים אַרומגערינגלט, וואונדער איפער וואונדער.

דאָס איז אַ געטלעכער מענטש, -- ה אָ ט ע ר געשריען,--
ער זעט נישט, װי אַלע מענטשן בּלוין דאָס אויסערלעכע, גיין,
ער זעט, װאָס עס טוט זיך בּיי יענעם אין האַרצן. די פּראָבּע
האָב איך אַליין געוען אויף מיר אַליין, און געלױפט און גע:
דאַנקט איז זיין ליבּער נאָמען, װאָס איך בּין עס שוין איבּערגע:.

0 68

קומען !. , היינט שפּילט גלאַט די שכיאה אויף זיין געויכט. ער
זעט אויס, װי אַ מלאך און האָט מיר און מיין ווייבּ צונעטראָפן
אין אַזעלכע זאַכן, װאָס מיר האָבּן שוין בּאַלד גאָר פאַרגעטן אין
זיי, ‏ איצט פֿאַרשטײ איך שוין גאַנץ גוט, װאָס ער האָט אָיגצַ+
קערט דאָס פּנים פון מיין ליבּהאַרציקן משרת, פון בערקען,
בּשעת יענער איו אַרוֹיס צו אים אַנטקעגן, דער געטלעכער מאַן
האָט דערשמעקט דאָס טרפע פון ווייטן און איצט פֿאַרשטײי איף
אויך, אַז דער חזן, ר' זונדל, מוז זיין עפּעס אַ תּכשיט פון אַ יידן,
ווײיל בּשעת איך האָצּ אים דערציילט, אַז ר' זונדל װעט בַּי".
אונז שבּת דאַװנען, האָט עס אים זייער געפרייט, און ער האָט
געזאָגט אויף אים, אַז ער איז אַ אדם כֹּשר און האָט אים זייעה
מפליא געווען, ער האָט זייער געלױיבּט זיין זינגען, און האָט
געזאָגט, אַז עס שיינט, וי די גרעסטע בּריליאַנטן און די קרוי=
נען, װאָס די מלאכים מאַכן פון די פאַרשידענע יידישע
תּפלות", / | |

עס פאַרשטייט זיך, אַז דידאָזיקע רייד האָגן געהױיבּן דעם
חזן למעלה און למעלה, און קיין איינער האָט נישט געצווייפלט
אין די מעלות מון חון: ערשטנס, צו װאָס זאָל דער בּעל:שם
לױיבּן אומזיסט אַ חזן ; צווייטנס, ‏ װעט ער זיך דאָך נישט װעלן
מאַכן פאַר אַ ליגנער, װי וייט איז דאָס גאָר צו שבּת, װעט
מען דאָך הערן. מוו דאָך דער חזן טאַקע זיין אַ שיינע כֹּלי,

אין דעם בּעל:שם אָבּער האָבּן מאַנכע געצוייפלט. עס
האָבּן זיך געפונען אַזױנע, װאָס האָבּן גאָרנישט געהאַלטן פון
אים. | :

בּאַזונדערס איז אַרױסגעטרעטן גענן אים דעם בּעל:אַכטניאס,
מלמד, װאָס האָט געלערנט מיט זיינעם אַ ברודערס אַ יינגל,
וועלכן ער האָט געהאַלטן בּיי זיך פאַר ‏ אַ קדיש. דער פעל:
אַכסניא האָט שון אָבּער געהאַלטן פאַר איבּעריק צו האָדעװען
דאָסדאָזיכע יינג? פאַר אַ קדיש, ווייל ער האָט שוין געהאָפּט אויף
אָן אייגענעם יינגל.., דאָס האָט בּאַלײידיקט דעם מלמד און עה

= 16 -

די אורחים אין דוראַטשעסאָק.

האָט געשאָטן אוימן בּעל-שם, װאָס ער האָט נאָר געקאָנט, װאָס
אין קאָרט שטייט,

דעט פעל:אַנטניא װאָט עט שטאַרק פאַרדראָסן, האָט ער
געגעבן אַ גוטע פצרציע דעם מלמד מיט די איבּעריקע פּאַרש*
גען, װאָס האָבּן געמאַכט צו גאָרנישט דעם בעל:שס.

אַקוראַט אין דעם מאָמענט איז געקומען דער חון מ8'?
יאַסע פיאותן : ער איז געווען אין מקוה, |

;א, איר זייט אונז געקומען, װי גערופ, - האָט אַ ואָג
געטאָן דער בּעל:אַכטניא צום חזן. - מיר שפּאַרן זיך דאָ איבּער
דעם ענין פון קבּלה און אַ בעל:שם, לאָמיר הערן, װאָט האַלט
איר דערפון !*

,אָ, דאָט איז אַ קורצע שאלה, - האָט דער הו געענטי
יפערט, -- װאָס ברויכט אַ לאַנגע תּשובה, און איצט איז דערויף קיין
צייט נישטאָ, עס װאַרטן אויף מיר אייערע משוררים, מסדר צו
זיין זיך מיט זיי, דאָך װעל איך אייך זאָגן אין קורצן, אַז מיר,
לידן, מאפיניט מני מאמינים, באַדאַרפן גלויבּן, אַו אונזערע גרו*
סע לייט האָבּן מיט קבלה אױיפגעטאָן גרויס} וואונדער, װי דאָס
איז אַרױסצװען פון דער גמרא און פון דצם האר"י הקרוש
אָבּער אויף די היינטיקע ווייס איך נישט.

,איצט בּין איך שוין אַ בּעלן צו הערן פון אייך, װאָט װעט
איר זאָגט אויף ר' בּרוך געל:שם ?*

,װאָס פרעגט איר עפּעס גראַדע אויף אים ! - האָט דער
חון אַ פרעג געטאָן.

;װוייל ער איז אצינד גראַדע אונזער אור ער שטײט דָ
איזן בי מיר אױיבּן, ער איו טאַקי ערשט געקומעןי

אַװי? - האָט ױן דער חון אָפּגערופן, -- א"ז דער
דאָזיקער רמאי געקומען אויך אַהער. און גראַדע האָט איר עס
דעם מול, ער זאָל דוקא איינשטיין בּיי אײן. זײט אָבּער גוט
פאָרזיכטיק, = װאָרום ער קאָן אייך מיט אייערע שמאָטלײט גוס
-אָנפּייפן, וי ער האָט אָנגעפּײפֿט אַלע איבעריקע שטעטלעך. ער
איז א צבויאק פון ערשטן סאָרט. ער קאָן גוט ריידן אין קכָן

11 אס

אָפּנאַרן דעם גרעסטן מענטשן, צו אַלע צוות װייוט מיר נאָף
אויס, אַז ער איז אויך אַ גרויסער עם:הארץ און האָט זיך דעריי
בּער טאַקע געמאַכט פּאַר אַ פעל:קבלה, יל דערדאָױקער ענין
איז אַזױ וי אַ מאַנטל, װאָס פאַרדעקט אַלע פעלערן און די גרעס:
טע עם:הארצות, אוי, עס פאַרדריסט מיך, װאָס איך בּין דערבּײ
נישט געווען -- איך װאָלט אייך גאָר נישט געלאָזט, איר זאָלט
אי אַרײננעמען אין שטובּ, אַ שאָד !*

,אָ, ר' זונדל, -- האָט דער בּעל:אַכסניא זיך אָנגערופן, -
װאָלט איר אָבֹּער ויסן, װאָס ר' פרוך האָט אויף אייך גע=
יאָגט, װאָלט איר עס נישט גערעדט, װאָס איר רעדט אַצינד אויף,
אים, זעט איר, ער האָט אייך זייער געלויבּט. ער האָט געזאָגט,
אַז איר זייט אַ גרויטער חזן, אַן אדם כֹּשר און אַ ייד-אַ למדן".

דער חזן האָט זיך צעלאַכט,

;דאָס איז גראַדע פאַר מיר אַ חסרון, װאָס אַזאַ רמאי,
לױיבּט מיך, -- האָט ער געזאָגט.-- איך דאַרף נישט זיינע שבחים
און זיין מבינות, אין אַ פּאָר שעה אָרום װעט איר מיך אַלין
הערן, און אויף מיין לומדות קאָן אַזאַ עפיהארץ גאָר קיין מבין
נישט זיין, געקומען בּין איך אָבּער בּלויז צו דאַװנען, אָבּער
נישט צו פּסקענען שאלות, אַלזאָ, װאָס מאַכט עס מיר אויס, צי
איר וועט מיך האַלטן פאַר אַ למױן, צי נישט. אויף זיין סחורה אָבּער
קאָנט איר קיינער קיין מבין נישט זיין, דערפאַר זאָלט איר מיף
גלױיבּן, ווען איר האַלט מיך יאָ פאַר אַן אדם כּשר, װי ער זאָגט
אויף מיר, און היט איין פאַר אים, װי פאַר אַ משוגענעם
הונט", |

נאָך דעמדאָזיקן קליינעם וכּוח איז זיך דער חון אַרין אין
זיין הדר מיוחד, זיך מסדר צו זיין מיט די שטאָט:משוררים, און
דער מלמד מיט די, װאָס האָבּן מיט אים געהאַלטן, האָבּן ערשט
אויפגעעפענט זייערע פּיסקעס און האָבּן זיך לוסטיק געמאַכט
איבּער דעם כּעל-שם און איבּער די אַלע בעלייקבּלה און האָבּן
דערמיט פֿאַרשאפט פיל קרענקונג דעם בעל;אַכסניא און נאָכמעף" ‏
זיין פרוי, וס האָט זיך געריכט בּאַלד געלעגן צו װערן |

= 12 =

+=

די אורחים אין דוראַטשעסאָק-

דעדהערט, װאָס דער חון האָט געזאָגט, איז דער מלמד גע+
װאָרן בּיי זיך אַזױ תּקיף, אַז ער האָט נישט אָפּגעלאָזן דעם בעל
אַכסניא און האָט דורכאויס געװאָלט, ער זאָל אים אַרופפירן צו דעב
בּעל:שם, און דאָרט װעט ער אים שוין וייזן אין די אויגן, אַז ער
איז אַ גרויסער עם:הארץ.

דער בעל:אַכטגיא האָט עס אים סוף - כֹּל = סוף נאָכגע="
געבן.

,גוט, קומט מיט מיר אַרױף צוֹם בעל-שם, -- האָט ער
געזאָגט, -- איך װעל אייך אים פאָרשטעלן. איך װעל זאָגן אַז
איר זייט מיין מלמד און איר װוילט מיט אים װאָס ריידן א"
לערנצן",

צום אומגליק, איז דער מלמד געווען אַ גרויסער פּחדן. ער
פלעגט לאַכן פון שדים און האָט מורא געהאַט צו שלאָפן אַלײין
אין אַ צימער ; ער פלעגט לאַכן פון חלומות און פלעגט זייער
אָפּט פאַסטן אַ תּענות:חלום. און דעריבּער, אַז זי זענען נאָר
אַרײן צו דעם בּעל-שם אין צימער, האָבּן אָנגעהױבּן דעם מלמד
צוּ ציטערן הענט און פיס.

דער בעל:שם איז בּעת מעשה געשטאַנען אָנגעטאָן אין
טלית איבּערן קאָפּ, מיטן געזיכט אָפּגעקערט צו דער װאַנט
און אַזױ װײט פאַרגעטערט, אַז ער האָט זי גאָרנישט באַ5
מערקט.

ער האָט זיך זייער שטאַרק געשאָקלט און האָט אַרױסגע:
לאָזט פון האַלז װוילדע קולות און געשרייען, װי פון אַ געװאַל
טיקער מאַשין, ער האָט פאמת אױסגעזען, װי אײינער, װאָס
איז אױסגעטאָן פון זיך און פון דער וועלט, און װאַנדלט ארום אין
די עולמות-עליונים, װי מען רופט עס בּיי אונז יידן ,התפשטות
הגשמיות",

וויײילעווייז האָט עױ אויסגערופן זעלטעגע נעמען פון בייזע
גײיסטער, פון מלאכי חבּלה.

,שווייג דו, אַרײן ! - האָט ער געשריען, -- שװייג דו.
פרגוד ! אויך דו, עדיאַל, האַלט ס'מויל !*

6 ,7 ==

א. מ. דיק.

בּאַלד נאָכדעם האָט ער צוגעבּויגן דעם רעכטן אויער,
אַזױ װי ער װאָלט זיך איינגעהערט, װאָס עמיץ זאָגט, און אין דער
אייגענער רגע האָט ער זיך צושריען, פונקט װי ער װאָלט איי
פּערגעזאָגט יענע װערטער, װאָס ער האָט געהערט: /

,דערדאָזיקער , רמאי !*

,אַ צבויאַק פון ערשטן סאָרט", |

,חיט אייך פאַר אים, וי פאַר אַ משוגענעם הונט",

,אָ, גענוג שוין מקטרג צו זיין אַ יידן, אַ למדן אָ, דה
גבריאל, דו, װאָס דו האָסט פאַרשלאָסן די מיילער פון די ליבּן,
אַז זי זאָלן דניאל נישט בּייסן, פּאַרשליס שוין די מיילער פון
{ דידאָזיקע שעטנזים ! עס זאָל כאָטש נישט ש;לן דער גאַנצער
שטאָט צוליבּ דעם איינעם; גענוג, אַז ער אליין זאָל זיין די
:כפרה פאַר זיי אַלעמען ! אָ, איך בּעט דיך, גבריאל, װי מיינעם
אַן אַלטן בּאַקאַנטן !. , .* |

דידאָזיקע װערטער האָט דער בעלישם אַרױסגעואָגט מיט
גרויס ציטערניש און פלאַטערניש און אויך מיט גרויס פאַר:
געטערונג, |

דער מלמד מיטן בּעל-אַכסניא, װאָס האָבן זייער גוֹט פאַר.
'שטאַנען דעם תּוכן פון די קולות און גװאַלדן, דאָס הייסט, אַז ער
האָט דאָ נאָר איבּערגערעלט די װערטער, װאָס דער חון האָט
אונטן גערעדט, און דעריבּער בּייזערט ער זיך אויף די שעטנוים,
װאָס זיינען אויף אים מקשרג, און בֿעט גלײיכצייטיק דעם מלאך
גבריא?, אַז ער זאָל זי פאַרשליסן די מיילער און זיין א מליץ
שוב פאַר דער גאַנצער שטאָט, אַז זי זאָל נישט ליידן פאַר זיין
-בייז מויל, -- דער מלמד מיטן בּעל:אַכטנלא זיינען געגליבּן שטיין
אין טויטער פאַרגליווערטער שרעק. ערשט איצט האָבּן זי בּחוש
געזען, אַז דער בּעל-שם איז אַ נביא. װאָרום ווען ער װאָלט
קיין נביא נישט געװען, טאָ פנװאַנען װאָלט ער געװאוסט
װאָס דער חזן האָט אויף אים גערעדט? אויטערדעם, איז ער אויך
אַ גרויסער מחותּן מיט אַלֶע מקטרנים און אויך מיטן מלאך

;גבריאל,
= 14 5

די אירחים אין דוראַטשעסאָק,

קורץ דערפון, זיי זיינען געבּליבּן שטיין, וי צוגענאגלטע,
זיי האָבּן געװאָלט אַנטלױפן און האָבּן נישט געקאָנט. די פיס
האָבּן זיי נישט געדינט. . . | '

זיי זיינען אַזױ לאַנג געשטאַנען, בי די געטלעכע בַּאַ5
גייסטערונג פון דעם בּעל-שם איז אדיכּער און ער איז געװאָרן
דערזעלבּיקער מענטש, װאָס פריער, דעמאָלט האָט ער זיך אוֹם=
| געקערט צו זיי און האָט זיי זייער פריינטלעך געפרעגט, צִי זי
זייגען שוין דאָ לאַנג און װאָס דאַרפן זיי צו אים,

| האָט דער בעל:אכסניא קוים אַרױסגערעדט:

,דאָס איז א מלמד און קנעלט בּיי מיר. ער לערגט מיט
מיין בּרודערס אַ יינגל, װאָס אין בּיי מיר. ער האָט מיך געבּעטן,
איך זאָל אים אַרײנפירן צו אייך, ער וויל אייך אָפּגעבּן שלום,*

-- ,גאַנץ שיין !* -- האָט אים דער בּעלישט געענטפערט
און האָט אים אויסגעשטרעקט זיין לינקע האַנט. .

עס פאַרשטייט זיך, אַז ס'איז געװאָרן פון מלמד אַ גל של
צצמות פון גרויס שרעק, אַז ער האָט שוין קיין כֹּח נישט געהאַט
צו געבּן אים די האַנט. ער איז געשטאַנען װי אַ טויטער, מיט
פאַרגליװוערטע הענט און פיס,

װאָס זייט איר מיר בּיידע עפּעס בּאֲאומרואיקט! - האָט
ער זיי געפרעגט,

,ווייל מיר זיינען שוין דאָ מער װי אַ האַלבע שעה, -
האָט זיך דער בּעל:אכסניא אָפּגערופן, -- און מיר האָבּן אונז דאָ
געזען עטװאָס אַזױנס, װאָס מיר האָבּן נאָך קיינמאָל אין לעבּן
נישט געזען. מיר זײנען בּיידע שיער נישט אומגעפאַלן פאַר
שרעק.,,*

-- ,אַזױי, איר זייט שוין דאָ פון אַ צייט? - װאָט זיך דער
בּעל:שם געחדושט. - איר האָט אודאי געהערט מיט װעמען איך
האָבּ גערעדט! איר מוט מסתּמא פאַרשטײין ועגן װאָס איך
האָבּ דאָ מיט זיי געשמועסט. איך זאָלט ויסן, אַז אין הימל איז
אַ גרויסער רוגז אויף אייער שטאָט דערפאַר, װאָס מ'האָט גֹע-
דעדט בּיי אייך אין שטוב אַזעלכע דברים אויף אַן אדם בּשׂר,

- 15 =

= 2

א. 473 דיק.

אַז עס קאָן גאָרנישט בלייבּן אומבּאַשטראָפּט. מיר געפינען עס
אַפּילו אין דער גמרא און אין די מדרשים, אַז דער בּורא, בּרוך
הוא, איז גיכער מוחל אויף זיין כּבוד, איידער אױיף דעם כּבוד
פון זיינע הייליקע לייט, און די ערשטע כּפָּרה האָט געזאָלט זיין
אייער גאַנצע שטובּ דערפאַר. אָבּער איך, װאָס איך בּין תּמיד אַ
מעביר על מדותי האָבּ עס אַצינד מתקן געװען און האָבּ
אויסגעפּועלט, אַז עס זאָל קיינעם נישט שאָדן, לבד דעם, װאָס
האָט גערעדט אַזעלכע זלזולים אויף מיר. אמת, נישט ער אַלײן
האָט גערעדט, נאָר אַנדערע אויך, און צװישן די אַנדערע --.
דערדאָזיקער מלמד, װאָס שטייט פאַר מיינע אױגן. דאָך װעל
איך מיך באַנוגענען מיט יענעם אַלײן, ווייל ער האָט גערעדט
מער פון אַלעמען, און דערפאַר װאָס ער האָט מיך גערופן
, משוגענער הונט" און האָט אויף מיר געבּילן, װי אַ הונט, װעס
ער ווערן משוגע, װי אַ משונענער כּלב, און װעט בּילן װי אַ
בּלב,*

מיינע לייט האָבּן קוים דערלעבּט אַראָפּצוגײן פון בּעל-שם
און אין שטוב זיינען זיי אַרײן בּלייך, װי די װאַנט. דער מלמד
זאָט זיך געשלאָגן ,אשמנו", װאָס ער האָט גערעדט אויף אַזאַ
ציש קדוש, און דער בעל-אכסניא האָט זיך געפּאַטשט אין בּייכעלע,
וי אַן עכטער תּקִיף.

ער האָט דערציילט אַלץ, װאָס זיי האָבּן זיך אָנגעזען און
אָנגעהערט דאָרט, בּיי אים אױיבּן,

;וי מיינט איר פאָרט!- האָט ער זיך אָנגערופן צו די אַלע,
װאָס האָבּן זיך אַרומגעשטעלט אַרום אים, -- האָט ער נישט אי"
בערגערעדט יעדעס װאָרט, װאָס איז דאָ אונטן געפאַלן אויף אִים,
פונקט װי ער װאָלט געווען דערבּיי! אָבּער בּיי מיר איז שן
דאָס נישט קיין וואונדער, װיבּאַלד אַז ער איז אַזאַ מענטש, װאָס
האָט התחברות מיט מלאכים און מיט רוחות. מיר האָבּן אים טאַקע
אָנגעטראָפן, ריידנדיק מיט זיי, אָט פרעגט אייך בי דעם רבּין,
זאָל ער זיך געזונט זיין, אָבּער װאָס האָט ער מיט אַ שעה פרי* .
ער גערעדט וועגן דעם בּעל.שם !*

- 18 =

די אורחים אין דוראַטשעסאָק

דער מלמד, װאָס איו נעבּעך נאָך אַלץ נישט געקומען צו
זיך פון גרויס אַנגסט און פּחר,האָט איצט געמוזט מודה זיין, אַו ‏
דער בעל:שם איז אַ גרויסער מענטש,

;איצט, -- האָט ער זיך אָנגערופן, - זעט מען, װי גרויס
עס איז, בּעונותנו הרבּים, דער כֹּח פון לשון הרע, אַז עס דרינגט
דורך די וענט, נאָך גוט, װאָס מען האָט אָנגעטראָפן אויף אַזאַ
ענין, אַ נישט װאָלט שוין מער װי איינער געליטן, און איף
װאָלט שוין מסתּמא געווען די ערשטע כפרה, װייל איך האָב
אויך גענוג.. ,*

דידאָזיקע ווערטער האָבּן געמאַכט אַ שטאַרקן רושם אויף
די צוהערער אין שטובּ, און בּאַלד דערויף אויף אַלע איינװאוי?
נער פון דער גאַנצער שטאָט, װאָרום אין אַ שעה אַרום איז שוין
יעדע שטובּ געװען פול מיט דערדאָזיקער מעשה. יעדערער באַזוג:
דער האָט זיך בּאַרעכנט, וואו ער האַלט אין דער װעלט מיט זייגע
מעשים, און מער װי אַ האַלבּע שטאָט האָט שוין געװאָלט גיין
אַרױסנעמען תּיקון בּיי אים אויף זייערע חטאים,

די שטאָט אין שוין געווען אַזױי צעטראָגן מיט אים, אַז
מען װאָלט זיךף שוין גאָר פּאַרגעסן אין דעם חון, װען עס
װאָלט מיט אים נישט פּאַסירט אַ מעשה, װאָס האָט נאָכמער
אויפגערודערט די שטאָט, װי דער שמועס פון בּעל:שם מיט די
מלאכים,

קוים האָט דער מלמד געענדיקט זיינע װערטער, איז אין
שטוב אַרײנגעלאָפן זיין תּלמידל, אַ יינגל פון אַ יאָר צען און
האָט דערצײילט דעם רבּין, אַו אין חדר, ואו עס שטייט אין
דער חון, הערט זיך אַ בילן און סקאַװיטשן פון אַ גרויסן
הונט. זאָל עס זיין, אַז ער איז זיך אַזוֹ מסדר צו זינגען אין
שול !

דערהערט דידאָזיקע װערטער, האָט דער עוֹלם פֹּשׁוֹט גע-
נומען גאַפּן און שטוינען,

דער בּעל:אַכסניא האָט זיך אַזױ איפּערגעשראָקן, אַז די
האָר האָבּן זיך אים אויפגעשטעלט. ער האָט זיך אָנגערופן צום

א 3 ד ל ק.
.טג יֵ22ֲֵ

מלמד, װאָס יענעמס פּנים איז איינגעשרומפן געװאָרן פון גרויס
פּחד, וי דו אויסגעשמאַטשקעטע פייג פון ר' צרוק :

,אָט האָט איר אייך שוין אַ קלאָרע תּשובה הלואי זאָל
מען מיט אים. אַלין אָפּקומען. איך מיין, אַז עס זאָל כאָטש קיין
אַנדערן נישט שאָדן, ווייל מיר, יידן, זיינען דאָך אַלע מאָל
ערבים וה לוה. איצט האָט איר אייך שוין אַ גוטע אָנלערנונה,
וי אַזױ מען דאַרף האַלטן די צונג צװישן די צײן און נישט
ריידן אויף אַצּי וועמען. און זייט וויסן, אַז איך בּין אַ מב'ן
אויף אַ מענטשן. איך האָבּ אים שוין דערקענט פון דעם ערשטן .
בּליק, אַז ער איז א געטלעכער מאַן".

,אָט גלויבט צעסער נישט, און ואונדערט זיך נישט דע*
ריבּער, -- האָט זיך אָפּגערופן איינער,. װאָס איז פריער געווען
פון דעם מלמדס צד. - מאלע װצָס אַ יינגל, אַ שײגעץ, בּאַי
לעבּאָטשעט, װער ווייס, װאָס עס האָט זיך אים דאָרט געדאַכט !*

,שוין גאָר אַ נייס! געדאַכט זיך גאָר ! -- האָט זיך דער
יינגל אָפּגערופן, -- איך וע אייך שוין דערציילן די געשיכטע
אויף קלאָר. אין, שעפּקע דעם שוסטערס און ועלפקע דעם
קאָמינאַרס האָבּן אונז פאַרטײעט אונטער דעם פענסטער פון יענעם
חדר, וואו עס שטייט איין דער חזן. מיר האָבּן געװאָלט הערן,
וי ער װעט זיך מסדר זיין. האָבּן מיר דערהערט, און איך
אַליין האָבּ געזען דורך די שויבן, װי ער מאַכט מיט דעם מױל:
;האַװ ! האַװו ! האַװו 4 פנקט װי דעם אַסעסאָרס הונט אן
דערצו האָט ער געוואיעט אַזױ שטאַרק, װי עס װאיען די הינט,
(צו זייער קאָפּ און לייב און לעבן ) בּשעת עמיץ שטאַרבּט. נ,
זיינען מיר צעלאָפֿן".

-- ;אָט האָט איר אייך אַ שפּיל, - האָט דער בּעל אַכסניא
| = װידעראַמאָל געזאָגט. -- דער לעבּעדיקער וייס, מיט װאָס דאָס
װועט זיך ענדיקן..." |

-- ,און דאָך גלויפט זיך מיר עס נישט, -- האָט זיך דער
פריערדיקער אָפּגערופן. - מיר מוזן עס הערן מיט די אייגענע

= 18

יי אורחים אין דוראַטשעסאָק,

אויערן און זען מיט די אייגענע אויגן, קומט, לאָמיר צוגיין צום
פענסטער פון דעם חזנס חױף !" :

ס'האָבּן זיך געפונען עטלעכע בּעלנים, װאָס האָבּן מיטגעי
שלעפּט אויך דעם מלמד, און די שטאַרקערע פון זיי האָבּן זיך
דערוועגט צוצוגיין צום פענסטער, זיי האָבּן זיך איינגעקוקט און
האָבּן דערזען עטװאָס אַזױנס, װאָס אונזערע גוטע פריינט זאָלן
עס בּעסער נישט זען!.. זי האָכֹּן אים דערוען, דאָס הײסט,
דעם חזן, װי ער שטייט אינמיטן שטובּ, אויף אַלע פיר און
קוקט זיך אַרום מיט בּיסטרע, רויטע אױגן, די האָר פון קאָפּ
היינגען אים אַרונטער, וי פּאַטליעס, דאָס פּנים אין וילד, דאָס
מויל אָפן, די צונג הייננט אַרױס, און עס גאַװערט. עפטעף
קריצט ער מיט די ציין און רוקט זיך הינטערוויילעכץ אַלץ צום
טיר, און אַז ער האָט זי קוים בּאַרירט מיט זיין הינטער?חלק,
האָט ער בּאַלד דערויף זיך אַ שופ געטאָן צוריק און האָט אָנ:
געהויבּן צו וואיען און צו בילן אַלץ העכער און העכער,. .

עט האָט נישט לאַנג געדויערט, - אוךן ער האָט אָנגעהוױבן
צו שפּרינגען און צו ברעכן כּלים, און די שערבּלעך האָט עױ
געטראָטן מיט די פיס און געפיסן מיט די צַיין

די גאַנצע שטאָט אין באַלד פול געװאָרן מיט דערדאָזיקער
נייט. פון אַלע עקן אי מען נעקומען צו לויפן זען דעם חון
און נאָכדעם האָט יעדער דערציילט אַ סך מער, װי ער האָט
געזען,

איצט האָט מען שוין דעם בּעל:שם פאַרגעטערט פון מינוט
צו מינוט. אין איין האַלפּ שעה צייט איז געװאָרן פון פעל:שם
אַ נביא, פונם נביא -- אַ בעל:מופת, פון פעלימופת אַ געטלע:
כער מאַן, פון געטלעכן מאַן - אַ מלאך, און פון מלאך א
שותף צום בגורא.י.. / | |

דער עוֹלס האָט זיך אַ שאָט געטאן צום בּעל:שם, צו בֹא
קומען אַ ברכה, אַ קמע אָדער אַ הּיקון אויף די עברות אָדֹעו
א היילונג צו מאַנכע חלאתן ‏

= 18 --

:יי 5 דֹ ש ק.

אט יי יט

אָבּער עס איז נישט געווען אַזױ לייכט צוצוקומען צו אים,
דער עולם האָט זיך געשטופּט און געשטויסן, |

תחילת האָט דער בעלישם גאָרנישט געװאָלט צולאָון צו
זיך, לסוף אָבּער איז ער ווייכער געװאָרן ‏ און האָט אָנגעהױיבּן
אַרײנצולאָזן אין צימער די מער חשובע בּאַלעבּאַטעם, װאָס האָבּן
געקאָנט גוט בּאַצאָלן פאַר זיינס א װואָרט.

די ערשטע ברכה און די ערשטע קמע האָט בּאַקומען די
בּעל-אַכטניאטע, נאָכדעם אירע גוטע פריינט, װאָס האָבּן פײן
בּאַצאָלט, :

מען קאָן דאָך עפּעס נישט זיין אַזוֹי גראָבּ, אויסערדעם,
האָבּן זיי זיך סתם געשראָקן פאַר אים, אין זיין חדרל האָט זי
געציטערט דער פּופּיק פון דעם חונס בּילן

מער פאַר אַלעמען אָבּער האָט זיך געשראָקן דער מלמך,
אים האָט זיַך שוין געדאַכט, אַז זיין שטים איז שוין עפּעס עג?
לעך צו דער שטים פון אַ הונט. מיט בּיידע הענט האָט ער
פאַרקוועטשט דאָס מול, ער זאָל, חלילה, נישט אָנהױבּן בילן
אָדער סקאַװיטשן. ער האָט זיך אויך פעסט אָנגעהאַלטן אין זיין
שטעקען, ער זאָל, װוי דער חזן, נישט פאַלן אויף אַלע פיר, אים
האָט זיך אַלץ געדוכט, אַז עס ציט אים צו דער ערד. ער האָט
דעריבער אָפּגעגעבּן זיין לעצטן רובּל דעם בעלישם פאַר
מדיון, | |
קורץ דערפון, אַ גאַנצן פרייטאָג אין געשטאַנען אַַ יריד
אין דער אַכסניא. עס האָט געקאָכט און גערוישט, מען האָט גע=
טראָגן געלט צו דעם בּעל:שם, װי מצה-װואַסער, בּפרט נאָך, אַז
ער האָט געזאָגט, אַז דאָס געלט װעט ער אַװעקגעבּן אויף ארץ=
ישראל, אַ סך יונגע װייבּלעך האָבּן אים אַװעקגעגעבּן זיערע
אוירינגלעך, זייערע פינגערלעך און האָבּן געדאַנקט גאָט, אַז ער
האָט עס בּיי זיי צוגענומען. זיי װאָלטן אים אֲפילו זייערע
נשמות אויך אַװעקגעגעבּן, אַבּי נאָר די מאַנען צוריק צו באַקן?
מען, אָדער אַ קדיש צו דערלעבּן, און בּפרט אַז דורך דער ער=
שטער זאַך קאָן מען שוין ממילא אויך בּאַקומען די צווייטע זאַך.

= 0 =

די אורחים אין דוראַטשעסאָק

אַפילו אַלטע לייט, װאָס האָבּן שוין גאָרנישט געהאַט, װאָג
צו פאַרלאַנגען פון אים, און אַפילו אַלטע װײבּער, װאָס האָבן
שוין דריי מאָל איבּערגעניצעוועט זייערע תּכריכים, האָבֹן אים
אויך אַװעקגעטראָגן זייער לעצטן פעניג, כּדי אויסצופועלן בי
אים אַ לייכטע מיתה פאַר זיך אָדער אַ גוטן אָרט אויף יענער
וועלט, און אַלע זיינען אַװעק פון אים העכסט צופרידן. ער האָט
אַלעמען אַלדאָס גוטס מבטיח געווען,

אַ פּאָר אַלטע לייט האָט ער פאַרזיכערט, אַזו די נשמות
װעלן זיי אַרױס גאָר אומגעריכטערהייט און זײיער לייבט -
איינעם עסנדיק, אַ צווייטן -- שלאָפּנדיק, אוֹן דעסגלייכן, געגן
אָװנט האָט מען אים אָנגעהױבּן צו שיקן משקה : מעדן, ווייגען,
טאָרטן, און די אַכטניא איז געווען פול און פּאַק מיט מענטשן
אַ טייל -- צו זען דעם בּעל:שם און אַ טייל - צו הערן דעם
חזן, װי ער סקאַוויטשעט.,

מען איו זיך פאַרנאַנדערגעגאַנגען ערשט צו ליכט-בּענטשן
עס זיינען מער נישט געבּליבּן נעבּן דעם חונס סטאַנציע הו א
פּאָר צענדליק קונדסים, װאָס מען האָט זיי שוין עטלעכע מאָל
אויסגעברטקירט פון רעקרוטן.

אין דוראַטשעסאָק איז אויך געוען אַ רבל, פון װעלכן
דער עולם האָט שטאַרק געהאַלטן :

ער פלעגט אָפּצעשפּרעכן עין:הרעס, זייער אָפט מאַכן אַ
שאלת חלום, און האָט געשפילט פיי דעם ערשטן נאַבּאָר אַ
גרויסע רעָלע אין שטעטל מיט זיינע נייע סנופים און תּשובות,
װאָס ער האָט אַרױסגעגעבן,

ער אין אויך געװאָרן שטאַרק מפורטם דורך זיינע סגולות
אין דער ערשטער כאָלערע. ער איז געװען אַ מיטגליר פון
יענעם בּית:דין, ציי וועלכן אַ טויטער מחותן האָט געהאַט אַ דין.
תּורה מיט זינעם 8 געװעוענעם לעבעדיקן מחותן, פאַרװאָס
יענער האָט מביש געוען זיין בּחורל, און נישט גענומען אים
פאַר אַן איידעם נאָך דעם מחותנס טויט,

עס פאַרשטייט ויך, אַז אַזאַ איינער האָט בּודאי געהאַלטן

= 41 =

צ, מ. דיק,
אע טעב רעוט

פון קבלה:מעשיות, פון אַ בּעל-שם און בפרט נאָך פון ר' בּרוך
פּעל:שם, װאָס מען זעט דאָ פון אים וואונדער איבּער אוב"
דער, |
| דאָס רבל האָט זיך אויך געװאָלט זען מיט דעמדאָיקן

צדיק, אָבּער אַזױ װי ער איז געווען דער מרא דאתרא, האָט
אים נישט געפּאַסט, ער זאָל פריער בּאַזוכן דעם בּעל.שם. װאָס?
זשע האָט ער געטאָן? ער האָט צוגעטראַכט עפּעס אַן ענין, אַזױ,
אַז דאָס רבל זאָל קענען קומן פריער צום בּעלישם, און עס
זאָל אים נישט שאָדן צו זיין כּבוד. |

פרייטאָנצונאַכט, נאָך קבּלת:שבּת, האָט ער פאַררופן צו זיך
די פּרנסי:חדשים פון שטאָט און האָט צו זי אַזױ געזאָגט! .
| ;בּרידער, איר זאָלט װיט, אַז מיר זיינען נישט יוצא
פאַר דעם , איך טאָר נישט געדיינקען', װאָס מיר שטיען פון
ווייטן בּיי אַזאַ מין מעשה. דער חון איז דאָך, װי דער בעל
שם האָט אַליין מעיד געווען אויף אים, אַ טײערער יד און אַ
למדן דערצו. ער איז געקומען אַהער עפּעס פאַרדינען, אָבּער ער
איז, נעבּעך, אַרײנגעפאַלן און האָט זיך פאַרװאַנדלט בי אייך
אין אַ משוגענעם הונט. איך װעל עס אַפּילו נישט לייקענען -
ער האָט עס פאַרדינט גאַנץ כּשר: מען דאַרף נישט רײדן קין
נאַרישקײט, מען דאַרף נישט לאַכן פון אַזעלכע זאַכן. דאָך אָבּער
איז אַ גרויס רחמנות אויף אים, ער האָט דאָך אַ װײב א
קינדער, און וויפיל איז עס דער שיער צו מוטשען אים ? די
ריבּער מוזן מיר אַלע גיין צו ר' בּרוך בּעל:שם, מיר װעלן אי
צוזאָגן אַ שיגעם פּדיון און בּעטן אים בּכּבוד, ער זאָל פן
זייגעטוועגן מתפּלל זיין, און דער אומגליקלעכער חון ואָל,
לפּחות, אַרױס כּשלום פון אונזער שטאָט". -

דעם רבס װערטער האָבּן פיל:װייניק געװירקט אױף די
פּרנסי:חדשים און זי זיינען צוזאַמען אַװעק צו דעם בּעל-שם.
זי האָבּן אים דערוויסט בּיי זיך אין חדר, װאו ער האָט גע*
דאַװנט מיט אַ מנין און האָס בּעת מעשה געאָגט ‏ שלום
עליכם? מיט גרויס דבקות און התלהבותי, |

ִ
3
1

די אורחים אין דוראַטשעטאָק..

זי האָבּן זיך גענוג אָנגעװאַרט, יז ער האָט געענדיקט
און געעפנט די אויגן.

דער בּעל:אַכסניא האָט זיי פּאָרגעשטעלט פאַר אים,

אָבּער מייגע טייערע לעזער, מיר װ;לן דאָ אױסמייון
דעמדאָזיקן צערעמאַניאַלן שמועס צװישן דעם בּעל-שם און דעם
רבל, וואו איינער האָט לויטער געחנפעט דעם צװייטן, און אַ
פּשיטא שוין די תּורות, װאָס זיינען געפאַלן דערווייל צװישן זי
בּיידן, װאָס נישט נאָר די פּרגסי-חדשים האָבּן נישט פאַרשטאַנען
דערפון קיין איין װאָרט, ווייל מען האָט בּלויז געשמועסט קבּלה:
זאַכן, נאָר אַפילו זיי אַליין האָבּן אויך גאָרנישט פאַרשטאַנעןף

די חשובע שטאָטלײט האָבּן געמאַכט אַ שמועס װעגן דעם
חזן, און דער בּעל:שם האָט זיי געזאָגט:

,האַלט מיך נישט פאַר קיין נוקם ונוטר. איך האָבּ אים
בּאַלד מיחל געווען זיינע רייד, װאָס ער האָט גערעדט אויף מיר,
איך בּין פון מיינע לאַנגע יאָרן אַ מעביר על מדותי, און פאַר+
קערט, ווען איך װאָלט נישט מתפּלל געװען װעגן דעם, װאָלט
דאָס גאַנצע שטעטל אומגעקומען, איר ווייסט דאָך, אַו מיר,
יידישע קינדער, זיינען ערב איינער פאַר דעם אַנדערן, און דער
חזן דאַרף מיר נאָך דאַנקען, װאָס איך האָבּ אױסגעבּעטן פאַר
אִים אַ קליינע שטראָף אויף אַ קורצע צייט, נישט אָבּער, חלילה,
פון נקמה ועגן, נאָר כּדי אים מתקן צו זיין, דאָס הייסט אראָפּ:
נעמען פון אים דעם פלעק פון לשון?הרע. דאָס איו אייגנטלעך
די כּונה פון אַלע עונשים אין גיהנום, וואו עס ליידן די רשעים
נישט פאַר נקמה, חלילה, נאָר צו לייטערן זיי פון זייערע עונות,
וי מען לייטערט זילבּער אין פייער, דאָס איז אַפילו אַ צו טיפער
ענין, אַז מען זאָל קאָנען איצט שמועסן איבּער אים, אָבּער אין
װעל אייך זאָגן אין קורצן, אַז ווען נישט איך, װאָלט אויף דעם
חון נגזר געװאָרן, ער זאָל נאָך זיין טוט מגולגל װערן אין אַ
כֹּלב אויף לאַנגע יאָרן,.. איך האָבּ אָבּער געבעטן פּאַר איל,
װעט ער עס אָפּפּטרן מיט אַ קורצער צייט, אָבֹּער אַזױװי איר
זייט שוין געקומען צו מיר, וויל איך אייך נישט אַװעקלאָזן מים

= 28 2

5

א. מ. דיק.

לײיריקע הענט. איך װעל אים, צוליב אייך, מתקן זיין, או
דער זכות פון שבּת װעט מיר שוין בּיישטיין דערבּײ. דאָס װעט
אים בּלויז פאַרגּעטערן,, אָבּער נישט אינגאַנצן געװװנט מאַכן
גענוג װעט זיין פאַר אים, אַז ער װעט אויפהערן דערווייל צון
קריכן אויף אלע פיר און צו ואיען, צו בּילן, װי אַ הונט. ריידן
אָבּער װעט ער ערשט אָנהױבּן נאָך שבֹּת און זינגען װעט ער
ערשט קאָנען הלואי אין אַ חודש אַרום, און דאָס איז דערפאַר,
ווייל דאָרט אױיבּן איז מען בּייז אויף אים, װאָס בּשעתן דאַװנען
וויל ער געפעלן מיט זיין זינגען די נשים. .. בּיי אַלעם דעם
װעט ער נאָך אַ צייט לאַנג צושטאַמלען אַ בּיסל, יל ער האָט
זיך זייער פיל פאַרזינדיקט מיט דער צונג, אָבּער גענוג צו ריירן,
רבּותי, די ליכט װעלן בּיי אייך אויסגיין, נאַט אייך מיין טלית,
שפּרײט אים אויס איבּער אים, װעט ער װערן פון אַ הונט צו=
ריק אַ מענטש, און גייט אייך אַהײם בשלום",
- = האָבּן זי גענומען זיין טלית און האָבן אים בּאַלד אוים.

געשפּרײט איבּער דעם חון, וי דער בּעלנשם האָט זיי געהייסן,
און מען האָט שוין געזען בֹּחוֹש, װי ער ענדערט זיך און בַּע=
יסערט זיך און װערט רואיקער,

אין אַ האַלבּ שעה צייט איז ער שוין געשטאַנען אויף די
צוויי פיס װי אַ מענטש, און אַז מען האָט אים געשטעלט א
שטול, האָט ער זיך שוין געקאָנט זעצן, הגם ער האָט זיך אָנ;
געהאַלטן אָן די הענטלעך פון שטול, און אַז ער איו נאָכמער
געקומען צו זיך, האָט ער אָנגעהױבּן צו פּאַרריכטן זיך די בּאָרד
און פּאות און אַרומצעװישן זיך דאָס געזיכט און האָט אַפּילו
געװאָלט עפּעס זאָגן, אָבּער עס גייט נישט. נאָר ער האָט שוױן
געהאַט אַזויפיל שכל, אַז ער האָט זיך געקאָנט דערקלערן דורף
הרמזים,

אַז ער האָט געװאָלט, מען זאָל אים געבּן אַ שנאַפּס, האָט
ער זיך אַ שנעל געטאָן אין גאָרגל, עסן, - האָט ער צוגעלייגט
דעם פינגער צום מויל, שלאָפן - האָט ער צוגעלייגט די האַנט
צו דער בּאַק און האָט דערבּײ אַ נויג געטאָן מיטן קאָפּ

= 94

די אורח"ם אין דורראטשעסאָק.

| = קורץ דערפון, אין פאַרלױ= פון אַ פּאָר שעה איז ער גע:
װאָרן אַ מענטש, וי אַלע, און עס האָט איס מער נישט געפעלט,
וי דער דבּור. עס איז אים נישט געצליבּן דאָס מינדעסטע פון
אַ הונט, מער נישט בּיים עסן, ויצנדיק ביים טיש צו מיטאָג,
שבּת נאָכן דאַװנען איז ער איבּערגעפאלן אַלע שפּײזן, װאָס איז
דערלאַנגט געװאָרן צו טיש, װי אַ הונגעריקער הונט און האָט
עס אויפגעפרעסן ביז איין פּיצעלע. דערצו האָט ער נאָך צע+
בּראָכן מאַנכע כּלים אויך, מען האָט עס אַפילו בּאַלד געמאָלדן
דעם בּעל:שם, אָבּער יענער האָט גאָרנישט געמאַכט דערפון,

,דאָס איז נאָר בּלויז אַ פאַרדינטער עוֹנש פּי' אים, -
האָט ער געזאָגט, - ווייל ער עסש אױף התננות און בריתן
נישט לשם מצוה.,.. איצט לאָוט מען דעם בעל:חוב אויפּמאָנען
זיינע חובות. איר זאָלט וויסן, אַן מען פירט ויך אױבּן, װי דאָ
-אונטן, אַז איינער פאַלט שוין אַרײין אין די הענט פון דער פאָ:
ליציי פאַר אַ חטא, רעכנט מען זיך שוין אפ מיט אים פאַר אַלע
איבעריקע חטאים?.

עס פאַרשטייט זיך, אַז דער בּעל-שם אין דורך דערדאל:
קער געשיכטע זייער נתקדש געװאָרן אין שטאָט, און מען האָט
אין אים שוין געגלויבּט, וי אין אַ נביא, הי אין אַ צדיק, און
8 גאַנצן שבּת צו נאַכט אין מען צו אים געגאַננען מיט פּדיונוץ,
מיט געלט, מיט מתנות, און ער האָט אױסגעטײלט וייער מיל
קמעות אין סגולות.

עס זיינען אויך געקומען פיל קריסטלעכע פרויען מיט
געלט, מיט מתנות און וענען אַװֹעק פון אים מיט גרױס
;פלות, װאָרום ער האָט דיי אויך צוגעטראָפן און געגעבן
=וטע עצות,

אויף באָרגן, דאָס הייסט, זנטאָג פשעת דער בעלישם
האָט שוין געװָלט אַװעקפאָרן, האָבּן אים קחל זייער שרנטלעך
גאַפּרידיקט פאַר דעם, װאָס ער האָט מגין געהען אויף זײער
שטעָט, אַװי, אַן עס האָט 728 נישט געשאַדט הי דעט חון אַלײן,

)"

- א 3 ד יק,

די גרעסטע נדבה האָט ער אָבּער בּאַקומען פון דעם בעל.
, אַכסניא, װאָס איז שוין איצט פאַרזיכערט געװוען מיט אַ קדיש.

דער מלמד האָט אים מחילה געבּעטן פאַר אַלע אין די אויגן,.

,איך װייס, -- האָט ער צו אים געזאָגט, - אַז איך האָב
פֿאַרדינט דעמזעלבּיקן פּסק, װאָס דער חון, נאָר אייערע עניוות,
אייער קדושה האָט אויף מיר מגין געווען. אַלזאָ, פון אַצינד אָן
בּין איך אַ מאַמין אין קבּלה און אין בּעלי-שמות".

דער כּעל:שם האָט זיך דערבּיי געגלעט די באָרד און גע:
שמייכלט און האָט אים געזאָגט פאַרן אַװעקפאָרן :

,לעונך וחטאתך תּכופּר, דיינע זינד האָבּן שוין געמיטן פון
דיר און דיין חטא איז דיר שוין פאַרגעבּן געװאָרן",

אַ גרויסער עולם, יידן און װייבּער, האָבּן אים בּאַגלײט
און בּיים שיידן זיך מיט אים האָבּן זי אים מבטיח געווען, אַז
זי װעלן דעם חון נישט בּאַעולען און װעלן אים ביי אַלֶעם
דעם בּאַצאָלן, װי ער װאָלט בי זיי געדאַװנט. לבד װאָס זײ
װעלן אים בּאַצאָלן פֿאַר דעם שבּת, װעלן זי אים אויך אויס:
האַלטן בּיי זיך, בּיז ער װעט אָנהױבּן צו ריידן, און דאַן װעלן
זי אים אָפּשיקן אַהיים אויף זייערע הוצאות, |

און זיי האָבּן בּאמת געהאַלטן װאָרט, וייל לבר װאָס זי
זיינען געװוען גרויסע מאמינים, זענען זיי אויך געװען זײיער
ערלעכע לייט,

אַרום דינסטאָג, מיטװאָך האָט דער חזן אָנגעהױיבּן צו ריידן.
ער האָט זיי דערציילט, אַז אַלץ, װאָס דער בעל-שם האָט אױף
אים געזאָגט, איז אַן אמת, און האָט אַרױסגענומען פון דעם
דאָרטיקן רב, װאָס איז אױך אַ שטיקל בקי אין דידאָזיקע
זאַכן, תּיקונים און תּשובות, און איז זיך אַװעק פון דאָרט מיט.
אַ רעכטן גראָבּן גראָשן.

אין אַ פּצַר װאָכן אַרום זיינען זיך געקומען צו פאָרן אַ
פּאַר אורחים צום אונזער בּעל-אַכסניא. זיי האָבּן געהאַלטן שבּת
בי אים, און האָבּן דערציילט דיזעלבּיקע וואונדער פון א פעל:
שם מיט אַ חזן, װאָס איז געשען ערשט פאַראכטאָגן אין זייער

די אורחי. אין דיראַט? עסאָק

שטעטפ לאַכמאָץ. דאָרט האָט אויך פּאַסירט פונקט דאָס אייגענע,
װאָס דאָ, און אַז ער האָט זיך ניט זיי גוט פאַנאַנדערגעשמועסט
וועגן דעם, האָט זיך שוין אַרױסגעװיזן קלצָר אויפן טעלער, אַו
דאָס זיינען געווען דיזעלביקע יידן, װאָס דאָ, און אַלע װאָבן
בּאַלד פאַרשטאַנען דעם שוויגדל. |

עס איז איצט געװען קלאָר, אַו דער בעל:שם מיטן חון
זיינען געווען טשוטע שווינדלער, און נישט דער איז אַ בּעל:שם און
נישט יענער איז אַ חון, און אין שטעטל האָבּן אַלע אַראָפּגעלאָוט
די נאָז פאַר חרפּה. י. '

די בּעל אַכסניאטע האָט שוין אויפגעדערט צי טראָגן, די
מאַנען פון די עגונות זיינען געבּליבּן אויף זיײיערע ערטער, די
קראַנקע האָבּן זיך אָנגעהױבּן צו קורירן בי דאָקטוירים, און
האָבּן זיך אַפילן אָנגעהױבּן צו שעמען מיט דעם נאָמען פ'ן
זייער שטאָט ,דוראַטשעסאָק*, מען האָט שוין אָנגעװענרט צו וי
דאָס בּאַוואוסטע שפּריכװאָרט : ,הם נאים לשם עירם ושם עירם
נאה לשמם, דאָס הייסט -- זי פּאַסטן פאַר דעם נאָמען פון דיער
שטאָט, און דער נאָמען פון זייער שטאָט פּאַסט פאַר 7

נו, מיינע טייערע לעזער, ווען מיר האַלטן שוין אײנמאָל
אין לאַכן פון דער שטאָט דוראַטשעסאָק װעלן מיר שין אויך,
פאַרבײיגײענדיק, א לאַך טאָן פון כעלם, װאָס ליגט טאַקע נישט
ווייט פון דאָרט, דאָס הייסט, פון דוראַטשעסאָק.

אין די פאַרצייטיקע יאָרן, בּשעת דער לעבעדיקער עולם
פלעגט בּאַזוכן די שול בּײיטאָג, װי דער טויטער עולם בּיינאַכט (
בשעת די בעלי:מלאכות, װאָס פלעגן בּויען גלייכצייטיק צװיי
שטעט עטלעכע מייל ווייט פון אײינאַנדער פלעגן זיך דערלאַנגען
איינער דעם אַנדערן די געצייג, ‏ שמעקן טאַבּאַק פון אײן סאַי
בּאַקערקע און זאָגן איינער דעם אַנדערן לריים בּיי אַ שנעפּסל,
האָט שוין כעלם געהאַט אַ שם פאַר אַ שאאָט פון גרויסע נאַ=
ראָנים, מען פלעגט דערציילן פון זיי גרויסע ווילדע נארישקייטן.
מען האָט דערציילט, אַ שטייגער, אַז אין אַ געװיסן אָר, װען
עֶס דאָט פאַרפעלט ואַלץ, האָבּן זיי אויף אַ שטיק ליידיקע פעלר,

א 2 יי

*. ג, דיק,

װאָס די האָבּן אָפּנעקױיפט פאַר אַ בּית:עולם, פאַרזייט זאַלץ
און האָגן זיך געריכט צו פאַרדינען אָן דעם פיל מער, װי פון
קבורה:געלט, קוים אָבּער האָבּן זיי פאַרזייט דאָס זאַלץ, זיינען
זוילדע חיות - בּערן און וועלף איבּערגעפאַלן דאָס זאַלץ. אוך
האָבּן עס אויסגעלעקט,

עס פאַרשטייט זיך, אַז דאָס האָט דעם דאָרטיקן קִהֵּל זיי=
ער פאַרדראָסן, האָבּן זיי געמאַכט אַ גרויסע אַסיפה, און עס
איז בּיי זיי געבּליבּן, אַז מען זאָל מאַכן אויף די חיות אַ געיעג,
און אַלע, סיי גרויס און קליין, זאָלן אַרױס קעגן די חיות מיט
קאָטשערעס און לאָפּאַטעס.

אַזױאַרום אין געװאָרן אַ מוראדיקער געשלעג, אין וועלבןך
עס זיינען אומגעקומען אָדעױ פאַרװאונדעט געװאָרן פון ביידע
צדדים זייער פיל, |

דאָך אָבּער האָט מען קיין חרטה נישט געהאַט דעריף,
ווייל מען האָט זיך געהאַלטן טריי פּיי דעם אַלטן שפּריכװאָרט:
,וואו מען האַקט האָלץ, דאָרט פאַלן שפּענער" און װידער :

ענאַ טאָ װאָינאַ? דאָס הייסט, װי קאָן זיין אַ מלחמה אָן
| פאַרוואונדעטע ? איין זאַך האָט זיי אָבּער שטאַרק בּאַזאָרגט,
מען האָט געפונען צװוישן די װאָס זיינען נהרג געװאָרן,
= איינעם אָן אַ קאָפּ, און מען האָט אים נישט געקאָנט דערקענען,
אויבּ אַזױ, קען דאָך בּלייבּן זיין װײיבּ אַן אײיבּיקע עגונה !

האָט מען בּאַלד דערויף אַװעקגעזעצט דעם בית דין, און
זי האָבּן געלאָזט אויסרופן מיט אַ חרם, אַז יענע פרוי, װאָס
ווייסט נישט, צי איר מאַן לעבּט, צי ער איז אומגעקומען, זאָל
זיך מעלדן צום בּית דין

צום גרויסן טרויער פון דער גאַנצער שטאָט אָבּער האָט זיך
דוקא געמאָלדן די רבּיצן.

,אוי, איך בִּין די איינציקע, - האָט זי זיך אָפּגערופן צו ‏
זיי, --. װאָס איך ווייס נישט, צי מיין מאַן לעבּט צי נישט".

גוט, ליבּע רבּיצן, -- האָט געזאָגט דער ראש בּית:דין, -
מיר האָבּן איינעם אַ דערהרגעטן בּיי אונז, װאָס וועגן אים האָט

די אורחים אין דוראַטשעסאָק:

ויך נאָך קיינער נישט געמאָלדן קאָן זיין, אַז דאָס איז אפשר אייי
ער נאָן. זאָגט אונז אַ סימן אױף אים און נעמט אייך אַן
אַנדערן. זאָגט אונז נאָר, צי אייער מאַן איז געווען מיט אַ קאָפֹל
צי אָן אַ קאָפּ".

,דאָס, רבּותי, -- האָט זי זיך אָפּנערופן, - קאָן איף
נישט וויסן, ווייל אַ גאַנצן טאָג האָבּ איך אים נישט זוכה געװען
צו זען. ער פלעגט זיצן אײינגעשלאָסן אין זיין חדר מיוחד א'ן
געלערנט, און בּיינאַכט איז דאָך פינסטער, איןי קאָן אייך דעֲרי=
בער גאָרנישט זאָגן דערויף",

אויבּ אַזױ, - האָט דער ראש בּית:דין געזאָגט, - זאָל
מען שיקן פרעגן אין פית:מדרש, ואו איער מאַן פלעגנט
דאָווגען. אַהין פלעגט ער דאָך שוין קומען בּייטאָג'.

- , דאָס איז אַ שכל", - האָט זיך די רבּיצן אָפּגערופן.

האָט מען אַהין געשיקט פרעגן, אָבּער מען האָט דאָרט
אויך נישט געקאָנט דערגיין, צי איז ער געוען מיט אַ קאָפּ, צי
אָן אַ קאָפּ. דער שמש פון בּית:מדרש האָט געענטפערט :

,מיר קאָנען עס נישט וויסן, ווייל ער פלעגט תּמיד קומעך
מיט דעם טלית איבּערן קאָפּ",

האָט מען געשיקט פרעגן -- דעם בּעדער, דען וװער קאָן
נאָך בּעסער וויסן פון אים ? אין בּאָד גייט מען דאָך שוין נישט
מיט אַ טלית איבערן קאָפּ! פאַרקערט, מען גייט דאָרטן אינגאַנצן
מוטער-נאקעט, קאָן ער זיין דער בּעסטער עדות.

אָבּער בּיי אַלעם דעם האָט דער בּעדער געענטפערט, אַזֹ
ער ווייסט אויך גאָרנישט.

,װאָלט מען בּיי מיר פרעגן אויף אַן אַנדער סימן, װאָלט
איך תּבּיף געענטפערט, וי די מעשה איז בּאמת. װייל מען גייט
דאָך אין בּאָד נאַקעט, קאָן איך עס אלץ בּאַטראַכטן און יויסן,
אָבּער בנוגע צו דעם סימן, צי איז ער געװען מיט אַ קאָפּ, צי
אָן אַ קאָפּ, דאָס קאָן איך גיָרנישט װיסן, וייל אין מרחץ בי
מיר איז אַ קאָפּ כון אַ מענטשן נישט צו זען. דער רױך,
װאָס שטייגט אַרױף אויבּן צום באַלקן, פאַרדעקט אַלע נמעטשל

= 99 --

אה מ. דיק.

די קעפּ, די העלוער בּין די אַלסלען, און, אפּשיטא שוין, האָבּ
איך ניש! געקאָנט זען דעם רב, װאָס איז דער מער מיט
זיין קאָפּ. אַפּילו זיין פרוי און די בית:ה:דרשניקעס וייסן דאָך
נישט, צי ער האָט געהאַט אַ קאָי, צי נישט"

ווייסט איר װאָס ? - האָט זיך אַריינגעמישט איינער פון
די דינים. -- לאָמיר וואַרטן נאָך אַ פַּאָר טעג, בּיז ער װעט
אָנהױבּן גיין צו חלום דעמאָלט קאָן מען עס שוין ויסן אויף
קלאָר, ווייל מען װעט דאָך שוין זען, צי איז ער מיט אַ קאָפּ,
צי אָן אַ לאָפּ. | |

;אָט זייט איר מיר אַ חכם! - האָט אים אָפּגעענטפערט
דער ראש גית:דין, - צו חלום גייט מען דאָך בּײנאַכט, איב:
רערפינסטער, וװועט מען דאָך וייטער נישט ויסן. די רבּיצן
ווייסט דאָך טאַקע. נישט, צי אי ער געווען אָן אַ קאָפּ, צי מיט
אַ קאָפּ בּלויז דערפאַר, װייל ער פלעגט מער נישט קומען צו
ציר וזי בּיינאַכט, אינדער פינסטער".

קורץ דערפון, מען איז משוגע געװאָרן קלערנדיק, װי
מען יאֶל עס דערגיין, בּיז דער ראש בּית:דין איז געפאַלן אויף
אַ המצאה : |

,ער האָט דאָך געמאַכט אַ סך ספר ם, - האָט ער גע-
זאָגט, -- לאָמיר זיי דורכלערנען, װעלן מיר זען, צי ער האָט
געהאַט אַ קאָפּ, צי ניין".

דידאָזיקע עצה איז אַלעמען זייער געפעלן געװאָרן, יעדעו
דין זאָט דורכגעקוקט זיינעם אַ ספר, און אַלע האָבּן איינשטימיק
איינג'צפונען, אַז ער האָט גאָר קיין קאָפּנישט געהאַט .. דע*
מאָלט איז געבּליבּ!, אַן דאָס איז דער רב אין מען האָט עס
איבּעױיגעגעבּן זיין פּרוי. + .

8 פֿאַרדרייענש,

תש = הם

דאָס איז אַן אמתע געש;כטע, װאָס האָט פּאַס;רט
מיַט אַכציִק יאָר צוּריִק מיַט די נוּנצערס, אַ יידײַשע
רייכע פֿאַמיִליע איִן אוּנגערלאַנד, דיִדאָזיִקע געש;כטע
האָט ניִשט א ר גלייכן מיט ד; בּיזאַהעריקע געשיכטן,
זי קאָן דעם קוּמער גוּפֹֿא בּריינגען צוּם לאַכן, מען
מוּז זי אָבער לייענען מיט זיִנען אוּן מיַט קאָפּ, ווייל
זי איז פֿול מיַט פאַרדרײעניש אוּן וייעניש, מיט
שוויָנדל אוּן געבּ;נדל, מִיט ויצן אוּן מיט שפּיצן

ע אמ צר קובג: צום ערשטן מאָל געדרױקט אין יאר 1873

אַ פארדר'ישניש
אָדער |
ר שטשון נונצער

60 90 9

א.
ר' שמעון נונצער און זיין הױיז,

בּעיר, אין דער שטאָט פּרעסבורג האָט דאָ נישט לאַנג געַ=
וואוינט אַ גרויסער גביר ר' שמעון נונצער, אַ װאָל-הענדלער,
װאָס האָט געמאַכט גרויסע געשעפטן פון ווין בּיז פּעטערבּורג. דער:
דאָזיקער מאַן איז געווען אַ גרויסער למדן, פרום, גוט און בּראַװו
אין זיינע געשעפטן. לבד אין שטוב אָבּער איז ער געװען אַ
בּיטל האַרט, קאַפּריזלעך און שטריינג. ‏ און דאָך דאָט זיין פרױי
פּרומע, װאָס מען האָט זי גערופן ,פרומע די פרומע", געוואוסט,
וי צו האַנדלען מיט אים און פלענט בּיי אים אויספירן אַלץ, װאָס
זי האָט נאָר געװאָלט, דאָס הייסט, װאָס זי פלעגט נאָר איינזען
פאַר רעכט. זי איז געווען פיל קליגער פאַר אים און האָט פאַר:
שטאַנען אַן ענין בּעסער פאַר אים, אוֹן בּפרט נאָך אין די הױז:
זאַכן, זי פלעגט אים לאָזן זיך אויסשרייען און אויסבייזערן, וי
דער פישער לאָזט זיך אויסטרייסלען דעם אואַלי) אַזױי, אַן נאָכ
דעם קאָן ער אים נעמען מיט די װענט. פּאַלד דערויף פלעגט
ער שין פּעסער װערן און אין שטובּ פלעגט מען נישט הערן
קיין קולות, |

-- מין פיש, װאָס הײסט גיז אונז וויינגער, אין די האַרעמ
לענדער איז ער זײער געפצרלצך פאַר מענטשן אָדער חיות,

= יי א

א. מ. דיק.

דאָס װייבּ איז ביי אים זייער חשוב געװען פאַר אירע
גרויסע מעלות, אָבּער מיט גרויסע מעלות האָט זיך אויך אויס.
געצייכנט זייער איינציקע טאָכטער, װאָס אַלע האָבּן זי גערופן
די שיינע תרצה, וייל זי איז געװען זײיער א שיין און גוט
מיידל, זי האָט אויך געשפּילט קלאַױיר און געקאָנט עטלעבע
לשונות, |

בּיי ר' שמעון גונצער אין שטובּ האָט זיך נאָך אויפגע?
האַלטן א מיידל - אַ יתומה, װאָס האָט געהייסן רייזל פינקעלי
זי איז אויך געווען אַ שיין און אַנטװיקלט מיידל, דערצו איז זי
געווען זייער רֵייך. איר פאָטער, ר' הלל נונצער (ר' שמעונס 8
ברודער), האָט פאַרן טוט איבּערגעלאָזט אַ גרויס פאַרמעגן און
האָט געמאַכט זיין בּרודער שמעון פאַר אַן אָפּעקון איבּער זיין
טאָכטער, מיט תּרצהן איז זי כּמעט געװװען אין איין עלטער.
רייזלס בּרודער אָבּער איז שוין דאָן געווען אין די יאָרן: סך-הכּל
יינגער פון זיין פעטער שמעון מיט אַכט יאָר. ער איז געװען
זייער אַ פעאיקער סוחר, און האָט געקאָנט איבּערנעמען דעם פאָי
טערס געשעפטן.

רייזל איז געווען זייער בּאַליבּט בּיי איר פעטער און בי
דער מומען, און מיט תּרצהן האָט זי זיך געהאַלטן װי אַ לייבּ.
לעכע שװעסטער, אויף זיי האָט מען בּאמת געקאָנט
דאָט זיינען צוויי גופים מיט איין נשמה. |

איידער מיר װעלן ענדיקן דאָס קאַפּיטל, מון נאך
צוגעבן, אַז ר' שמעון איז אין דער צייט, ויען עס ויך אָן
אונזער געשיכטט, אַלט געווען זעקט און דרייסיק יאָר, ג+ תּרצה
זיבּעצן יאָר. זי האָט אָבּער אויסגעזען װי אַ מיידל פון צו גבציק
יאָר, די עלטערן האָבּן שוֹין געטראַכט פון אַ שידוך און הפָּפ.
געעפנט זייערע שירן פֿאַר שכנים,

8 4
דער פּלימעניק גרשון נונצער,

ומחיות און אַזוֹי װי רייזל פינקעלס פּרודער, ד' הללס זין,
- װאָס מיר האָבּן פריער דערמאָנט בּלוֹיז פאַרבּײגײענדיק, איז די
רעכטע אַקס, װאָס אויף איר װעט זיך דרײען דער גאַנצער
פּלאָנטער פון דערדאָזיקער געשיכטע, מוזן מיר זיך קודם נענטער
בּאַקענען מיט דעמדאָױקן יונגנמאַן, װאָס איו דעמאָלט אַלט
געװען אַ יאָר זיבן און צװאַנציק. געהייסן האָט ער נרשו.
נונצער. ער איז געווען איינער פון די שענסטע יונגעלײט אין
זיין שטאָט.

ער איז געווען שיין געװאָקסן, שיין אין געזיכט, געזונט,
און לעבּעדיק, און אַן אויסגעצייכנטער סוחר, װעגן זיין פֿאַר.
מעגן האָגן מיר שוין פריער דערמאָגט, דאָס הײסט, אַז פֿוגם
פאָטער אין אים געכליבן אַ גרױסע ירוֹשׂה. פכלל אי אים
געגאַנגען זייער גוט,

כײ אַלעם דעם אָבּער איז ער ביי זיין פעטער שמעון
געווען נישט זייער תּקִיף, אַװי װייט נישט תּקיף, אַו ער, |'
שמעון, האָט אים פאַרבּאָטן צו קומען צו אים.

געוװאױינט האָט ער אַ מײל צװאַנציק פון פרעסברג,
וואוהין ער פלעגט קומען גאַנץ אָפּט. פאַרפאָרן פלעגט ער נישט'
צּו שמעוגען, נאָר צו זיינעם אַ קרוב פון דער מוטערס צד - צר
אהרון בּראַכמאַן, װאָס האָט אים זײיער ליב געהאַט. און דאָרט
פלעגט ער זיך טאַקע טרעפן מיט זיין שװעסטער, עפטער פלעגט
זי קומען אַהין מיט תרצהן. |

גרשון מיט תּרְצֹּהן זיינען געפעלן געװאָרן אײינאַנדער און -
דער סוף איז געווען, אַז זיי האָבּן זיך פאַרליכט. דידאָזיקע ליבּע

א 2 א

א. מ. דיק.

איז דערווייל נאָך געווען אַ סוד פאַר תּרצהס עלטערן און פאַר
פרעמדע. דערפון האָט נאָר געוואוסט דאָס פאַרליבטע פּאָרל,

בּיידע האָבּן אָבּער גאָרנישט געהאָפּט, אַז פון דערדאָזיקער
ליבּע זאָל זיך אַמאָל אױסלאָון אַ חתונה... סיידן, אַז שמעון
זאָל, חלילה שטאַרבּן, און דאָס האָבּן זי בּשום אופן נישט גע=
װאָלט. הי

פאַרװאָט האָט שמעון פיינט געהאָט דעם פּלימעניק.? שווער
צו ענטפערן דערויף, מאַנכע זאָגן, אַז די פיינטשאַפט האָט גע=
שטאַמט דערפון, װאָס שמעון איז געווען צו:פרום און גרשון צוֹ= ‏
- לופטיק. דערדאָזיקער גרשון, אַ שטייגער, האָט ליב געהאַט דאָס

יט

טעאַטער, אַ פּראָפּעראַנס און דעסגלייכן, אַ שוֹל אָבּער, א שול,
וואו מען דאַװנט און מען לערנט, האָט ער ליב געהאַט אויס-
צעווייכן, . , :

עס קאָן זייער מעגלעך זיין, אַז דאָס זאָל זיין די סיבּה
פון ר' שמעונס פיינטשאַפט צו זיין פּלימעניק. טרעפט דאָך, אַו
אַ אייגן קינד װערט אויך פאַרהאַסט פון די צערטלעכסטע על
טערן פאַר אַזעלכע זאַכן, אנדערע אָבֹּער זאָגן, אַז די שנאה
האָט געשטאַמט פון געלט-זאַכן, דער פעטער האָט אים געװאָלט
אַרײיננעמען צו זיך אין שטוב צוזאַמען מיט זיין פאַרמעגן, אָבּער
גרשון איז נישט איינגעגאַנגען דערויף. פאַראַן, װידער, נאָך אַ
השערה וועגן דערדאָזיקער פיינטשאַפט, װאָס דו, מיין ליבּע לעזע-
רין װעסט אפשר לאַכן דערפון, אָבּער איך בּין מיך מודה, אַז מיר
לייגט זיך דאָס דוקא אויפן שכל און איך מיין, אַז דאָס איז די
ריכטיקסטע השערה: זיי זיינען געווען צופיל ענל עך צו אײנאַנ-
דער, ווי צוויי טראָפּנס װאַסער.

די אַכֹט יאָר, מיט וועלכע שמעון איז געװען עלטער פאַר
זיין פּלימעניק, האָבֹן זייער. װייניק געענדערט די ענלעכקייט.
ווען נישט די פאַרשײידענע קליידער, װאָס זיי האָבּן געטראָגן,
װאָלט אַפילו דאָס װייבּ און די טאָכטער זיי נישט געקאָנט אונ-
טערשיידן, אַפילו דער קול אין אױיך געװען דערזעלבּער בי
גיידן | | |

4

ר' שמעון נונצער'

דער מאַקאַנטער עולם האָט געהאַט נישט װײניק צו ריידן
און צו לאַכן פון דערדאָזיקער ענלעכקייט, אַזױ, אַז ר' שמעון
האָט זיך געװאָלט כּמה מאָל ממש בּאַגראָבּן. אַזױ, למשל, האָבּן
כּמה מענטשן געשוארן, אַז זיי האָבּן געזען װי ר' שמעון בוֹ1-
צער האָט געטאַנצט אויף אַ בּאַל מיט אַ שיין מיידל, הנם דאָס
איז גאָר גרשון געווען. אן אַז זיי האָבּן געזען, װי גרשוך
לאַכט פון אַ פּרוש אָדער אַ גוטן יידן, האָבּן זײי דערציילט, אַזֹ
ר' שמעון נונצער האָט חזק געמאַכט פון אַ תּלמיד:חכם,

ר' שמעון פלעגט אויך טײילמאָל מוון בּאַצאָלן, װאָס גרשון
האָט אָנגענומען אין קראָם, אין אַ טראַקטיר און דעסגלייכן. ער
פלעגט מוזן בּאַצאָלן מיט גרויס חרפּה און בּושה, דורך דער פּאָ:
ליציי, און גרשון פלעגט עס טײלמאָל אומישנע טאָן אַזױ, וייל
ער האָט בּאמת פיינט געהאַט דעם פעטער און האָט אים געהאַלטן
פאַר אַ צבוע,

דאָס אַלץ האָט דערפירט דערצו, אַז דער פעטער אי געײ
װאָרן דעם פּלימעניק אַ דם:שונא, און האָט זיך צוליפּ דעם אָנ:
געטאָן אין א פּאַרוק און גאַנץ יידישלעך געקלײידט, כֹּדי מעך
זאָל אים קאָנען אונטערשיידן פון מאַרהאַסטן פּלימעניק,

צום פעטער האָט שוין גרשון, נאַטירלעך, נישט געקאָנט
גיין, און אַפילו מיט זיין אייגענער שװעסטער האָט ער זיך גע=
מוזט זען בּיי זיין פריינט און קרוב אהרון בּראַכמאַן,

דער שלים-מזל בּאַגײט זיך אָבּער מיט אַלעמען אױף זייך
שטייגער. ער טוט על-פיירוב צו להכעיס און שיקט יעדערן צױ
אַן איידעם, װאָס איז גאָר דער הפּוך פון דעם, װאָס מען ווינשט
זיך. דעם פרומען שיקט ער צו אַן אויפגעקלערטן, דעם אפ
געקלערטן אַ טױגעניכטס, און דעם סוחר אַ בּאַנקקװעטשער.
אַזױ איז ער זיך דאָ אויך באַנאַנגען. גראָד האָט זיך ר' שמעונס
טאָכטער פאַרליבּט אין זיין פאַרהאַסטן פלימעניק און דער
פאַרהאַסטער פּלימעניק אין זיין טאָכטער. דידאָזיקע געשיכטע
איז אָבּער אַזױ פאַרפּלאָנטערט, אַזױ צעמישט און פאַרדרײט, אַז'

= יי יי

א מ. דיק

איך ווייס נישט, צי װע? איך מיך קאָנען אַרױסדרײען פון דעם:
דאָזיקן פּלאָנטער, אָן אַ פאַרפּלאָנטערטן קאָפּ,

ג
דער שידוך,

מבחר השידוכים, און אָט האָט זיך געמאַכט אַ שידוך,
װאָס איז געווען דער בעסטער פון אַלע שידוכים און װאָס האָט
שטאַרק אויסגענומען בּיי ר' שמעון נונצער. דער חתן איז געווען
איינער אַ געוויסער אברהם קעמרער, א זון פון דעם בּאַקאַנטן
ר' דוד קעמדער. ער האָט געשטאַמט פון א יידיש הויז פון דער
אַלטער וועלט, איז געווען זייער רייך און האָט געהאַט אַ קאַנ"
טאָר אין ווין גופא, |

דעמדאָזיקן שידוך האָט ר' שמעון שוין נישט געװאָלט אייג-
לאָזן, ער האָט זיך געווענדט נאָך ידיעות צו זיינע בּאַקאַנטע, און
אַלע האָבּן דעם יונגנמאַן זייער געלױבּט. עס איז דערגאַנגען
אַזױ ווייט, אַז ר' שמעון, װאָס האָט געהאַט געשעפטן אין ווין,
איז צוגעפאָרן אין דערדאָזיקער שטאָט, צו זען מיט זיינע איי*
גענע אויגן דעם חתן, און קוים ער װעט אים געפעלן, װעט ער
אים מיטנעמען אַהים, צו ווייזן אים זיין טאָכטער,

דידאָזיקע נסיעה אַהין און צוריק האָט בּאראַרפט געדויערן
אַ װאָכן פיר. פאַר זיין אָפּפּאָר האָט ר' שמעון זיך בּאַדאַכט מיט
זיין ווייבּ און טאָכטער, זיי האָבּן נישט געהאַט מיט װאָס איינצע:
ווענדן, אַז ער דאַרף נישט פאָרן, און די טאָכטער האָט געמוזט /
שווייגן פון איר ליבּע. דאָס גאַנצע האַרץ האָט זי נאָר אויסגע*
1סן פאַר רייזלען,

ר' שמעון נונצער

, דו ווייסט רייזעלע, -- האָט זי אַ זאָג געטאָן, - וואוהין
מיין פעטער איז געפּאָרן! ער איז געפאָרן קיין װין נאָך א
חתן, ער וויל מיך חתונה מאַכן,, . אונזערע עלטערן פאַרהאַנדלען
אונז װי אַ שטיקל סחורה. מען פרעגט גאָרנישט בּיײי אונז און
מען רעדט נישט מיט אונז. רייזעלע, זאָג װאָס טוט מען איך
האָבּ גאָר ליב דיין בּרודער. דער חתן מעג קומען מיט מיליאָנען,
געצירט מיט דער גרעסטער השלמה, װעל איך אים דאָך נישט
אָננעמען. איך װעל בּעסער בּלייבּן זיצן אַן אַלטע מויד,. "

און װי זי רעדט אַזױ און צעװיינט זיך שטיל, איז אַרײנ.
געקומען דאָס דינסטמיידל פון דעם אהרן בּראַכמאַנען און האָט
זיך אָנגערופן צו רייזלען:

,דער בּאַלעבּאָס שרייבּט איצט אַ צריוו צו אייער פרודער
גרשון, האָט ער מיך געשיקט אייך זאָגן, אַז אוב איר װילט,
קאָנט איר דאָרט עפּעס צושרייבן.

דערהערט דידאָזיקע ווערטער, האָט תּרצה געבּעטן רייולען,
אַז זי זאָל גיין אַהין און זאָל צושרייבּן אין בּרי, אַן מען
צווינגט זי צו ווערן אַ כּלה, און עט קומט א סוף צו איר ליבּֿע.

רייזעלע איז בּאַלד אַװעק צו איר קרוב, און אַז זי אי
אַרײן אין שטוב, האָט זי דאָרט געטראָפן איר בּרודער, װאָט האָט
געהאָט אַזאַ מינע, װי ער װאָלט זיך אױסבּאַהאַלטן..

רייזעלע האָט אים געפרעגט:

,װאָס איז מיט דיר געשען !*

ענטפערט איר גרשון :

, שרעק דיך נישט, איך על דיר דערציילן, אייערנעכטן
האָבּן מיר געשפּילט אין פּראָפעראַנס. אין דער קאָמפּאַניע אין
אויך געווען עפּעס אַ אָפיציר. װאָ איך זיך מיט אים צעװערטלט
און דערנאָך זיך צעשלאָגן. אַזױ װי מען קאָן מיך אַרעסטירן,
האָבּ איך מיך איבּערגעפּעקלט אַהער. מסתּמא װעל איך בּאַלך
פאָרן צוריק, מיינע גוטע פריינט װעלן מיט אים שוין דורכקומען,
ער איז אַ גרויסער קבּצן, דער אָפיציר, און בּרויכט זייער נויטיק
געלט,*

א. מ. דיק.

רייזעלע האָט זיך געכאַפּט פארן קאָפּ און גענומען מוסױף

דעם בּרודער:

/, שוין צייט דו זאָלסט װערן אַ בּיסל סאָלידער, - האָט זי"
געזאָגט. -- די פּראָפּעראַנסן װועלן דיך מיט דער צייט אומבַּרעב=
גען. װי אַזױ שטעלסטו זיך אונטער צו שלאָגן אַ מאַיאָר. מיין
נישט, אַז עס. װעט דיר אַזױ גלאַט איבּערגיין. דו װייסט דאָך,
װאָס דער איציק שיפרעס האָט געהאַט, וװען ער האָט נאָר איין
פּאָליציאַנט אראָפּגעריסן אַן עפּאָלעט,*

גרשון; האָט זיך אָנגערופן:

,שרעק דיך נישט. מען װועט מיך דערפאַר אויף קאַטאָרגע
נישט שיקן, דערדאָזיקער מאַיאָר איז שוין געצייכנט אין זיין
פּאָלק פאַר אַ בּאַנדיט. און איך ווייס נאָך נישט, צי ער װעט מיף
גאָר קאָנען אָנקלאָגן. אָבּער עס אין דאָך גלייכער, איך זאָל מיך
דערווייל אָפּטראָגן, *

שוועסטער און בּרודער האָבּן זיך געשמועסט אַזױ לאַנג
בּיז עס איז אַריינגעקומען אהרן בּראכמאַן און האָט געמאַכט
פון דער גאַנצער זאַך אַ שאָס פּולװער,. ער האָט געזאָגט:

, דאָס מעג זיין דיין לעצטע דאנה. און אוב דו וילסט יאָ
זאָרגן, האָב איך פאַר דיר אַ גרעסערע דאנה. אָט הער, איך בּין
ערשט געוואויר געװאָרן, אַז דיין פעטער איז געפאָרן קיין ווין
צו בּריינגען אַ חתן פאַר דיין תּרצהן... זעסטו, רייזעלע, אז אין
שטאָט ווייסט מען בּעסער, וי בּיי אייך אין שטובּ,"

האָט רייזעלע געזאָגט :

און איך ווייס עס שוין מיט אַ שעה פריער. ‏ תּרצה האָט
שוין אָנגעקלאָגט פאַר מיר ציונס קלאָג. איך האָבּ עס אָבּער דאָ
נישט געװאָלט דערציילן, װוייל איך ווייס, אַז גרשון איז שוין
אַזױ אויך גענוג געקריינקט,"

הבשורה הזאת, דידאָזיקע שלעכטע בּשורה, האָט שטאַרק
צעמישט דעם יונגנמאַן, ער איז שיעור נישט געפאַלן פון די

פיס.

ד' שמעון נונצער

,אוי! װאָס טוט מען!--האָט ער אָנגעהױבּן צו שרייען, -
איך װעל עס נישט איבּערלעבן! איך האָבּ נאָך אַלץ געהאָפט מיט
דער צייט צו ווערן גוט מיטן פעטער. איך וייס, אַז די מומע
איז גוט צו מיר. זי װאָלט עס מיר קאָנען מיט איר קלוגן קאָפּ
לייכט אויספירן. װאָס טוט מען פאָרט !

אהרן האָט אים אָבּער אָנגעפּאַטשט אין פּלײַצע און
געזאָגט: |

זי נאָר אַ מענטש און זי פעסט. מיר װעלן שוין געפי?
נען עפּעס אַן עצה פאַר דיר. מיר װעלן דיך נישט לאָזן אין
קאַשע און תּרצה אין נאָך נישט פאַרלאָרן!.."

5:5, יסטאימם. אס ררריידן 0845 = 85

ד,
רער פּלאַן,

,התנאי הראשון, ,דער ערשטער בּאַדינג אין, - האָט זיך
דער אהרן בראַכמאַן אָנגערופן, - אַז קיינער זאָל דאָרט, ביים
פעטער אין שטום נישט זאָגן, אַז דו פּיסט הי צוייטנס, זאָלסטו
זיך אָנטאָן אין א פּאַרוק און אין יידישע צנדים, פונקט װי דיין
פעטער גייט. און אַז דו וועסט שוין האָבּן װי געהעריק אָנגעטאָן
דידאָזיקע מלצּושים, װעלן מיר מאָרגן אין אוונט, אָדער בעטער,
איבּערמאָרגן אין אוונט אַרױספאָרן יי א סטאַנעיע וייטער פון
שטאָט . און דאָרט װעלן מיר כאָפּן אַ פור און אַרײנפאָרן צו
דיין פעטער אין שטוג אונטער זיין נאָמען. ריזעלע וועט זיין
די ערשטע, װאָס װעט דיך איבּערנעמען און דיך אָנרופן מיטן
נאָמען , פעטער? און ווייטער, װאָס דו װעסט שוין בּאַדאַרפן ריידן
און טאָן, װעל איך דיר זאָגן מאָרגן : איך װעל מיר נאָר עטװאָס
טעסער בּאַדאַכטן, אויצ דו װעסט מיר פאָלגן און עס װעט זיך

א הי א

א. מ. דיק.

נישט מאַכן קיין שטערעניש, בּאַקומסטו תרצהלען פאַר אַ וייב, ‏
װי זי שטייט און גייט!* |

גרשון האָט אַ שפּרונג געטאָן. , אוי, איך פאַרשטיי שוין,
װאָס דו מיינסט, -- האָט ער געשריען, -- דו מיינסט אודאי, אַזֹ
איך װעל זאָגן, אַז דער שידוך פון װוין טוג נישט.

בּראַכמאַן האָט אים אָפּגעשטעלט מיט דער האַנט.
| ,אייל דיך נישט. האָבּ געדולט. עס װעט שוין זיין גוט,
און דו װעסט מיר שפּילן אַ ראָל, װי אַן עכטער אַקטיאָר. אַ
וויילע זאָלסטו דאָרט גילטן פאַר אַ פעטער און אַ וויילע -- פאַר
אַ פּלעמעניק... און דאָס מוזטו איינשטודירן גאַנצע צוויי טעג,
עס מוז דאַבּי אָבּער אָפּגעהיט װערן יעדע מינע, דו טאָרסט נישט
לאַכן, װאָרום דאָ מוז גענאַרט װערן דער פעטער און די מומע
און תּרצה. אין פאַל, אױבּ דער חתן װעט קומען מוז ער אויך
גענאַרט וערן. דאָס איז אַ גאנצער למוד, זאָג איך דיר,*

גרשון האָט שוין געלאַכט:

,איך װער אַ לערן:ינגל אויף אַ פּאָר טעג. צו די
לעקציעס מוזטו אָבּער אויך קומען, -- האָט ער געזאָגט צו זיין.
שוועסטער,

-- אַ צרירה װעל איך האָבּן, -- האָט זי אים געענטפערט, --
אֲבּי עס זאָל נאָר נישט זיין אומזיסט די מי.

-- דו מוזט קומען אַהער, -- האָט זיך בּראַכמאַן אַרײנגע=
מישט, -- ווייל דו װעסט אויך שפּילן אין דעמדאָזיקן שפּיל, עס
װעט שוין זיין אַ שיין שפּיל, קאָנסט זיך פאַרלאָזן אויף מיר...*

סוף דבר, קורץ דערפון, מ'האָט דאָרט אַזױ געפּלױידערט
גיז אַ שטיק אין דער נאַכט אַריין. און מאָרגן און איבּערמאָרגן
האָט אהרן בּראַכמאַן אַלץ מסדר געווען, װי עס זאָל דאָרט צו*
גיין דער אָנשטעל. עס איז געוען אַזאַ קאָמיש שפּיל, אַן זי
האָבּן זיך קוים איינגעהאַלטן פון צו לאַכן. דער עוֹלם האָט גע-
אַרבּעט אויף אַלע כּלִים. אויף איבּערמאָרגן אין אוונט האָבּן די
אַקטיאָרן אָנגעהױבן צו שפּילן זייער קאָמעדיע זייער טריי, און

== 10 --

ד' שמעון נונצער

האָבּן זי ריכטיק אױסגעשפּילט, גישט קוקנדיק אױיף די פאַרשׁיי
דענע מניעות און שטערענישן.

בּיום השלישי לפנות ערב, אויפן דריטן טאָג פאַרנאַכט איד
ער שוין אַרױפּגעפאָרן צום פעטער אויפן הויף, אָנגעטאָן אין אַ
פּאַרוק און אין דיזעלבּיקע מלבּושים, װאָס ר' שמעון נונצער האָט
געטראָגן. ער האָט אויסגעזען ריכטיק, וי ר' שמעון נונצער, װי
צוויי טראָפּן װאַסער, מיט אים איז געקומען אחהרן בּראַכמאַן.
די ערשטע, װאָס האָט זי באַגעגנט אין טיר, איז געװען
רייזעלע,

בּאַלד איז זי אַרײנגעלאַפן און האָט אָנגעזאָגט דער
מומען מיט תּרצחן, אַז דער פעטער איז שוין דאָ צוריק.

;װאָס רעױסטו ? -- האָבּן זיי זיך געחדושט,--הלואי זאָל ער
קומען אין דריי װאָכן אַרום. ער איז דאָך געפאָרן קיין װין און
דאָרט װעט ער אויך מסתּמא נישט זאָגן ‏ גוט:מאָרגן" און באַלד
זיך אומקערן.

פלוצלונג האָבּן זיך דערהערט שטימען .

-- גוטן אוונט, מאַדאַס, -- האָט בּאַלד דערויף אַריינקומענ=
דיק אַ זאָג געטאָן אהרן בּראַכמאַן. -- וויפיל בּין איך דאָס װערס
בּיי אייך, װאָס איך האָבּ אייך געבּראַכט אייער ציהערשטו (דעם
מאַן). ווען נישט איך, װאָלט ער זיך נאַך געװאַלגערט דאָרט אין
קליין אַראַדידיע. נישטאָ דאָרט קיין פערד אויף דער פּאָסט, און
איך בּין גראַדע פאַרבּײיגעפאָרן מיט מיין באַלעבּאָס, דעם ליפע:
ראַנט, האָבּן מיר אים אַרױפגענומען אויף אונזער פור. הויפישע
פערד, פאַרשטייט איר, האָבּ איך אים אייך געבּראַכט גאַנץ און
געזונט... אַ גוטער גאַסט, דאַכט מיר, געגן אװנט:!י.

ר' שמעונס ווייבּ האָט זיך צעלאַכט,

איר האָט נאָך אַלץ נישט אַװעקגעװאָרפן אייערע גלײיכ+
ווערטלעך, -- האָט זי געזאָגט און זיך אַרױסגעכאַפּט אין פאָדער+
שטוב. דאָרט האָט זי געטראָפן דעם פאַרשטעלטן גרשונען, װאָס
האָט בעת מעשה עפּעס געשיינקט דעם פּאָטשטאַליאָן.

= 14 2

א. מ. דיק

,װאָס איז די מעשה מיט דיר, שמעון, װאָס דוֹ האָסט זיך
;אַזױ גיך אומגעקערט! - האָט וי אים געפרעגט,

-- אייל דיך נאָר נישט, מיין װײבּ, -- האָט ער איר גע
יענטפערט, -- דו װעסט עס בּאַלד אַלץ וויסן, לאָז מיך נאָר דעם
ערל אָפּפּטרן,

ויהי און עס איז געווען, אַן דער פּאָטשטאַליאָן איז אַרױס
-פון שטובּ, איז ,ר' שמעון" אַריין צו זיך אין צימער, אַרײינגערופן
אַהין דאָס װייבּ מיט דער טאָכטער און האָט זיי דערציילט פון
וין נסיעה מיט דערזעלבּיקער מינע און מיט דיזעלבּיקע.
פרומע ווערטלעך, װי דער פעטער שמעון האָט גערעדט. מאַמע
און טאָכטער האָבּן גאָר אַנדערש נישט געמיינט, אַז דאָס איז ע ר,
:שמעון, און נישט קיין אַנדערער,

,איך װעל נאָך אונזער מזל נישט פאַרקויפן פאַר קיין זאַק
ציבּעלעס, -- האָט ער אָנגעהױבּן, - מיר איז גישט באַשערט
געווען אָנצומאַכן זיך אַן אומזיסטע הוצאה, און דו, מיין טאָכ.
טער, בּיסט אָפּגעהיט געװאָרן פון אַ גרויס אומגליק אויפן גאַנצן
לעבּן. קוים בּין איך אײינגעלאָפן אַ מייל צװאַנציק און האָבּ זיך
אָפּגעשטעלט אויף דער לעצטער סטאַנציע פאַר שטשעועדין, צו
נעכטיקן דאָרט, האָבּ איך דאָרט + דערוויסט עטלעכע דורכפאָרער
יונגעלייט, קריסטן, װאָס זיינען געזעסן בּיים טיש און געגעס.
איינער פון זיי, אַ גאַנץ שיינער יונגער מאַן, האָט געמאַכט פריי.
לעך די קאָמפּאַניע, און דער עולם איז שיעור צעזעצט געװאָרן ‏
פון געלעכטער. איך האָבּ מיך געזעצט נישט וייט פון זיי און
האָבּ מיר געגעסן אונטבּרױיט, װאָס איך האָבּ געהאַט מיטגענומען.
מיט זיך. עסנדיק, האָבּ איך מיך דערווייל צוגעהערט צו דִי פַריי.
לעכע ווערטלעך פונם יונגנמאַן. אָבּער איך האָבּ צאַלד איינגעזען,
אַז ער מאַכט זיך לוסטיק איבּער "ידן, ער דערציילט די לעכער*
לעכסטע אַנעקדאָטן וועגן יידן און דערבּיי װאַרפט ער צו,
(אַז די ידן זיינען שװוינדלער, אָפּנאַרער, בּייטלשניידער און
אַזױ ווייטער, עס האָט מיך אַזױ װייט געקריינקט די מעשה, אַז

, 3 - 12 -

ר' שמעון נונצער

איך האָבּ מיך נישט געקאָנט איינהאַלטן און האָבּ אַ זאָג געטאָן
פו אים;

יונגערמאַן, מען רעדט נישט אַזױ העפלעך װעין אַ גאַנ-
צער אומה, איך װאָלט געװאָלט וויסן װאָס פאַר אַ שלעכטס האָבּן
אייך די יידן געטאָן ?"

דערהערט דידאָזיקע ווערטער, האָט זיך דער ינגערמאַן
צעקאָכט,

,ערשטנס, -- זאָגט ער, -- אויף וויפיל איך ווייס, האָבּן
די יידן אין זיך אפיל! קיין גוט האָר נישט. צווייטנס, האָבּן זי
מיר פּערזענלעך טאַקע געטאָן שלעכטט, אַ טך שלעכטס. דידאָזיקע
אויסוואורפן האָבּן מיך בּאַשניטן. . . איר פאַרשטײיט?

,נו,. אויב אַזױ, -- האָט איך מיך אָנגערופן, - זייט איר
מסתּמא אַ געשמדטער ייך {

,דערווייל נאָך נישט", - האָט שר געואָגט,

פרעג איך אים ;

פאַרװאָס נישט ?*

ענטפערט ער ;

,ווייל איך קאָן דורכדעם פאַרלירן אַ גרויסע ירושה.. איך
האָבּ אַ רייכן מאָטער, אַ מיליאָנער, איז ער זייער פרום, װי עס
פּאַסט פאַר אַן אַלטמאָדישן יידן. אפשר קאָנט איר אים! און
אפשר האָט איר געמאַכט מיט אים געשעפטלעך? ער איו דער
בּאַקאַנטער קאַנטאָריסט ר' דוד קעמרער. װען איך שמד מיך,
חלילה, בּיי זיין לעבּן, װעט ער מיר זיכער נישט אָפּשרײבַּן קיין
ירושת..,*

בּיי דידאָזיקע רייד האָט ער זיך צוגעפייפט, עפטער צוגע-
טראָגן צו די ליפּן אַ גלאָז וויין, געקוקט אין שפּיגל, פאַרריכט
זיך וויילעוויין די האָר, װי די גוטע עכטע פּראַנטן

מה אדבר, װאָס זאָל איך אייך וייטער דערציילן! דאָט
בּלוט איז מיר פאַרקללט געװאָרן אין די געדערם, וען אין
האָבּ דערהערט פון זיין מויל דעמדאָױקן נאָמען .. איך האָב
געדאַנקט און געלױיבט גאָט, װאָס ער האָט מיך אַרײפגעפירט

יט

א, 4 ד ט ק,

אויף דעמדאָזיקן וועג און אַזױאַרום זאָל איך קאָנען דערגיין דעם
גאַנצן אמת,.. איך האָבּ שוין פאַרשפּאָרט צו פאָרן קיין װוין. פון
מיינע ווייטערדיקע וכּוחים מיט אים, װעל איך אייך נישט דער:
ציילן, איך קאָן אייך נאָר זאָגן, אַז ווען איך האָבּ אים געפרעגט,
פאַרװאָס פאָרט ער אַרום, האָט ער מיר געענטפערט :

,מיין פאָטער וויל מיר פאַרדרײען דעם קאָפּ מיט אַ יידיש
מיידל פון פּרעסבורג, עפּעס אַ טאָכטער פון אַן אַלטמאָדישן יידל,
װאָס הייסט, דאַכט מיר, ר' שמעון גונצער. איך האָבּ מיך דער:
וואוסט, אַז דאָסדאָזיקע יידל בּאַדאַרף קומען וועגן דעם ענין אין
ווין, האָבּ איך געכאַפּט און געמאַבט פּליטה..."

נו, װי געפעלט עס אייך! - האָט ,ר' שמעון" געפרעגט.

װי זאָל עס אונז געפעלן! - האָט זיך אָנגערופן דאָס
ווייבּ,. -- געלױבּט דער אויבּערשטער, װאָס מיר זיינען דערפון
בּאַצייטנס געוואויר געװאָרן. אָבּער נעם זיך כאָטש אַרײן אין קאָפּ,
אַז מען טאָר נישט שליסן קיין שדוך פון דערווייטן. געדיינקסטו,
װאָס מיין מוטער עליה השלום, פלעגט צו זאָגן - בּעסער מיט
אַ היגן בּעדער איידער מיט אַ גיעט:היגן רב.. *

עודם מדבּרים, אין דעם, װי זיי ריידן אַזױ, איז בּראַכמאַן
אַרײנגעקומען צו זיי אין צימער, זיך צו געזעגענען. עס איז שוין
געװען שפּעט. האָט אים ,ר' שמעון' פאַרהאַלטן צו דער
וועטשערע און בּיים טיש האָט מען װוייטער געמאַכט אַ בּרייטן
שמועס װעגן דעם. אַרום צועלף בּיינאַכט איז געקומען אַ
שליח (אַ פאַלשער) צו ,ר' שמעונען? אַזש פון פּעטערבּורג, אַן
ר' שמעון זאָל אַרױספאָרן אַהין װאָס צום גיכסטן אָפּצונעמען
זיין געלט בּיי הערץ טעצל, װײל יענער האַלט בי אָנזעצן.
דערדאָזיקער שליח האָט דער פרוי מיט דער טאָכטער גאָר
צעמישט די הבנה, ווייל בּיי דעמדאָזיקן טעצל אין די הענט איז
געלעגן מער וי אַ האַלב אייגנס,

און עס איז געבּליבּן, אַז דער פאַרשטעלטער גרשון זאָל
אומגעזוימט אַרױספאָרן קיין פּעטערבּורג. אַ גאַנצע נאַכט האָט

.= 14 --

ד' שמעון גונצער

נרשון בּלומרשט געזיפצט און האָט פּאַרשאַפט אַ סך עגמת-נפש
דער פרוי און דער טאָכטער,

, אוי, מיין געלט איז אודאי פאַרפאַלן ביי דעמדאָזיקן
מעצלען! -- האָט ער אַלץ געזיפצט. -- גאָט װײסט, צי װעלן ניר
שוין קאָנען אונזער טאָכטער געבּן עטלעכע טױזנט טאָלעױר נדן
אוי,. מיר בּלייבּן אביונים!.,* |

הדברים האלה, דידאָזיקע װערטער האָבּן זייער שווער געײ
ווירקט אויף פרומען און אויף תּרצהן. זי האָבּן בּאמת געמיינט,
אַו דער הימל לאָזט זיך שוין אַראָפּ, און אַז מען דאַרף תּרצה!
אויסגעבן פאַר דעם ערשטן בּעסטן בּעטלער,

אויף מאָרגן האָט שוין אונזער פאַרשטעלטער גרשון אָנגע:
הױיבּן צו טראַכטן צו מאַכן הכנות אין וועג אַרין. ער איז אַרומ=
געגאַנגען פאַרזאָרגט און טרויעריק. קעגן אוונט איז אָנגעקומען
אַ בּריוו (אַ פאַלשער) פון גרשונען צו דער מומען, און אין דעמ"
דאָזיקן בּריוו איז אַזױ געשטאַנען:

, ליבּע מומע! אַזױ װוי איך ווייס שוין פון לאַנג, אַז איר
און איער טאָכטער בּאַציט זיך שטענדיק גוט צו מיר, דעריבּער
ווענד איך מיך צו אייך מיט דעמדאָזיקן העכסט װיכטיקן ענין,
איר זאָלט מיר געבּן איער שיינע תּרצהן פאַר אַ ווייב. צו דעם
פעטער קאָן איך מיך נישט ווענדן מיט אַזױנע זאַכן, װייל איך
ווייס, אַז ער האָט מיך נישט ליבּ. איך ויל אָבּער, ‏ אז איר
זאָלט ווירקן אויפן פעטער, אַזױ, אַז ער זאָל מרוצה װערן אויפן
שדוך. פּרוווט אייך, איך גלױיבּ, אַז עס װעט אייך געלינגען, דער
עולם זאָגט, אַז על:פּי:רוב װערט מען פון גרויסע שונאים די
בּעסטע מחותנים, אוֹן בּפרט, אַז ער איז מיר גאָר אַן אומזיסטער
שונא, וייל בּאמת האָבּ איך אים קיין שום פייז נישט געטאָן
ער מיינט, אַז איך בּין נישט פרום. אָבֹּער דאָס קאָן זיך נאָר
אַזױ אויסווייזן, ווייל איך האָבּ נישט קיין ווייבּ. װען איך װעל
האָבּן מיין אייגן הויז, װעל איך מיך אויפפירן, אַזי גוט או
פרומ, וי אַלּע יידן. |

28 15 --

א (י דֹ כֹ ק.

,ליבּע מומעשי, איך האָבּ ליב איער טאָכטער און װי איך
בין משער, קאָן זי מיך אויך ליבּן, דערצו בּין איך אומשטאַנף
איער טאָכטער גליקלעך צו מאַכן - איך בּין רייך, איך בּין אַ
גוטער סוחר. איך בּין פון דער גוע ישרה און האָב באמת אַ
יידיש האַרץ. האָט מיטלייד מיט מיר, מיטלייד מיט איער טאָב:
טער. גאָט ווייסט, װועמען איר װעט זי פאַרשאַכערן... בּיי גאָט,
היט אייך פאַר דעם צעלאָזענעם אכרהם קעמרער. װי איך האָבּ
געהערט, ווילט איר אים פאַר אַן איידעם -- ווייכט אים אויס װי
אַ מגפה! און ווייטער זאָל אייך גאָט פירן, װי צום בּעסטן. מיר
פעלן נישט קיין כּלות, אָבּער איך װעל קיין שדוך גישט טאָן,
וואו איך װעל נישט בּאַקומען פון אייך אַ פאָרמעלן אָפּזאָג. איך
שרייבּ אייך גראָד איצט, ווייל, ערשטנס, וויל איך אייך װאָרעגען
פאַר דעמדאָזיקן אברהם קעמרער און, צווייטנס, ווייל מען שלאָגט
מיר פּאָר אַ גרויסן שידוך. |

איך װאַרט מיט אומגעדולט אויף אייער תּשובה. פון מיר,
אייער פּלימעניק, גרשון נונצער". |

המכתּב הזה היה כּדבר בּעיתּו, דערראָזיקער בּריוו איז גע:
ווען אַקוראַט צו דער צייט. פרומע האָט אים צװיי מאָל איבּער:
געלייענט און האָט איינגעפונען, אַז דאָס איז דוקא אַ פּאַסנדיקער
שדוך פּאַר איר טאָכטער. |

זי האָט דעם בּריוו געװויון דער טאָכטער און יענע האָט
אים פינף מאָל געלייענט און זיך בּעת מעשה שטאַרק צעויינט.
זי האָט אים געוויזן רייזלען און יענע האָט זיך אויך געװישט
די אויגן. און דאָך האָט זיך קיינער פון זי נישט דערוועגט צו
ווייזן דעם פאָטער (דעם פּאַרשטעלטן גרשונען) דעמדאָזיקן בּריוו,
זיי האָבּן גוט געוואוסט, װאָס פאַר אַ האַרטער מענטש ער איז,
דער פּאָטער, און אַז מיט אים איז שוער דורכצוקומען. סוףכּל:
סוף האָט זיך רייזעלע איינגעשטעלט אין איז געגאַנגען ווייזן דעם
פצטער דעם בּריוו.

יי דעם פאַרשטעלטן פעטער האָט זי פארבּראַכט מער וי
אַ האַלגע שעה צייט און בּיידע האָבּן כּסדר געלאַכט און געלצע:

א
= 440 אי

ר' שמעון נונצער

װעט. דערנאָך איז זי אַרױס צוֹ דער מומען און צו תּרצהן מיט
אַ גאַנץ ערנסטער מינע.

,נו,. איך האָבּ געהאַט פאַר דאָס מייניקע, -- האָט זי זיך
אָנגערופן צו זײי. -- ער איז אויף מיר געװען מלא רציחה, און
האָט דעם בּריוו צען מאָל געשלײידערט אויף דער ערד. אָבּער
איך בִּין בּיי זיך נישט אַראָפּגעפּאַלן און בּין דעם ערשטן שטורם
אױסגעשטאַנען און אױסגעהאַלטן גאָר אָן שרעק, און דערנאָף
האָבּ איך אים געגעבן צוֹריק אַ גאָבּ, אַז ער האָט זיך נישט
געהאַט װאו טַהינצעטאָן און האָט געשוויגן און צולעצט האָט ער
געבּעטן איך זאָל אייך אַרײנרופן צו אים, נו, זאָלט איר ויסן,
וי צו ריידן מיט אים,.,*

ותבאנה שתּיהן אליו החדרה, זיינען פבּיידע אַרײין צַו
אים אין צימער און האָבֹּן אים געטראָפן, װי ער לייענט דעף
בריוו,

;װאָס אַ שייגעץ נישט קאָן! - האָט ער זיך צעשריע, -
איך װאָלט מיך גאָרנישט דערװועגט צו פאַרלאַנגען אַ טאַכטער
פון אַזעלכן, װאָס װיל מיך אויף זיין שװעל נישט אַרױפּלאָז.
עס איז זיין פינסטער מזל, װאָס ער האָט דעמדאָזיקן בריוו
נישט געשיקט מיט אַ פאָר װאָכן צוֹריק. איך װאָלט מיט אים שוין
אין דער ערשטער מינוט פאַררויכנט איין ליולקע. אָבּער איצט,
צװוישן אוגז גערעדט, האָט זיך אונזער מעמד אַזױ װייט פאַרער:
גערט, אַז מען מוז אויסהערן אַזעלנע פּראִיעקטן, װאָס מיט אַ פּאָר
װאָכן פריער װאָלטן זי מיין אוער בּאַליידיקט, .. נו, װאָס זאָגטטו,
פרומע, דערצו? װי געפשלט עס דיר ז"

פרומע האָט אים אויסגעהערט און געואָגט:

,איך ווייס נישט, פאַרװאָס זאָל עס מיר נישט געפעלןן
פון מיינעטוועגן אין היי מיר די זאַך שוין לאַנג רעכט געװעך,
מיר שיינט, אַז מיר בּאַדאַרפן גאָרנישט קיין בּעסערס. ער אין
אין גלייכן יחוס מיט אונז אוךן איז אַן אויסגעצייכנטער יונגעף
מאַן. און מיר געפעלט דוקא זיין ממט, װאָס ער הערט נישט די
וועלט אין פאַרלאַנגט אונזער טאָכטער פאַר אַ װייב. װי דען

א. מ. דיק

אַנדערש? מיר טאָרן נישט פאַרשטערן דאָס גליק פון אונזער
קינד. דו זאָלסט מיר פאָלגן, דאַרפסטו אָנשרײבּן צו אים אַ בּריוו
און פאַרבּעטן אים אַהער...*

דעמאָלט האָט זיך ,ר' שמעון" נונצער אָנגערופן צו זיין
טאָכטער :

און װאָם זאָגסטו צו דעם?*

און די טאָכטער האָט געזאָגט:
| ליבּער פאָטער, ווען דו װאָלטט מיך פריער געפרעגט
דעריבּער, װאָלסטו שוין פאַרשפּאָרט אָנצוקוקן דעס שדכנס
פּרצוף און צו פאָרן קיין ווין, איך זאָג דיר גאַנץ אָפנהערציק,
אַז גרשון געפעלט מיר זייער, קיין בּעסערן מאַן װינטש איך
מיר גאָרנישט,, ,* |

אויסגעהערט דאָס ווייבּ און די טאָכטער, האָט ,ר' שמעון"
װידעראַמאָל זיך אָנגערופן :

,הערט:זשע, װאָס איך װעל אייך זאָגן, דער כּלל איז סוף;
כּלסוף אַזאַ, אַז מיר, עלטערן, האָבּן אין שידוכים גאָר אַ קנאַפּע
דעה, וייל יעדער זיוּג איז פריער בּאַשטימט פון גאָט, און
בּפרט נאָך וי איך זע דאָ אַצינד בּיי מיר, אַז עס העקלט זיך
אַזױ עפּעס אַלץ איינס און דאָס אַנדערע, אַז איך מון שין
נישט:ווילנדיק מודה זיין, אַז דאָס איז אַ בּאַשערטע זאַך פון
גאָט. גראָד מאַכט זיך אַזױ, אַז איך בּאֲקום אין דערזעלביקער
נאַכט אַ שליח פון פּעטערבּורג, װאָס בּרענגט מיר די בּשורה,
אַז מיר קאָנען, חלילה, אַ האַלבּ אייגנס פֿאַרלירן. און אָט האָט
איר נרשונס בּריוו, אין וועלכן ער בּעט אונזער טאָכטער... דאָס
אַלץ צוזאַמען איז נישט קיין פּשוטע זאַך. איך װעל אייך זאָגן
דעם אמת, איך ויל די זאַך נישט שטערן, וייל איך וע דאָ
גאָטס האַנט. אַלזאָ, איך בּין מסכּים דערויף. אָבֶּער איך פאַרלאַגן
פון אייך איין זאַך -- איר זאָלט אָפּפּטרן די תּנאים מיט דער
חתונה נאָך איידער איך װעל מיך אומקערן פון פּעטערבּורג,
ווייל איך מיט גרשונען זיינען פייער מיט װאַסער. מיר װעלן
אונז געוויס צערייסן, צעקריגן און מאַכן לייטקט געלעכטער,

-18--

ר' שמעון נונצער

אָבּער אַז איך וועל שוין קומען נאָך אַלעמען, װעט זיך אפשר
אָנהױבּן בּיי אונז אַ גוט לעבּן.,.* |

אוב אַזױ, -- האָט זיך דאָס ווייבּ צו אים אָפּגעריפן, -
מוזטו דאָך פריער שרייבּן אַ בריוו צו אים, אַז דו װילסט מיט
אים טאָן אַ שדוך אוֹן בּעטן אים, אַז ער זאָל קומען". |

,אָ ניין ! דאָס װעל איך נישט טאָן פאַר קיין פאַל אין דער
וועלט!. . -- האָט ,ר' שמעון*? אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט,

האָט זיך ווידער אָנגעהױבּן אַ שפּאַרערײ צװישן זיי, בּין
תּרצה האָטס אַרײינגערופן רייזעלען, און ריזעלע האָט געשיקט
נאָך אהרון בּראַכמאַן, און אַלע צוזאַמען האָבּן אַזױ לאַנג געאַר:
בּעט מיט דעם פאַרשטעלטן שמעונען, בּיז ער האָט אָנגעשריבּן
אַ קליין בּריוועלע צו גרשונען, דאָס הייסט צו זיך אַליין

- אינם בּריוועלע האָט ער געשריבן :

;כּדי נאָכצוגעבּן דעם רצון פון מיין פרוי און טאָכטער,
דערלויב איך דיר צו קומען און שטעלן אַ חתונה מיט מין
תּוצהן, איידער איך װעל מיך אומקערן פון מיין נסיעה קײן
פּעטערבּורג װאָס אין נוגע צו די נתינות, לאָז איך עס איבּער
אויף דעם רצון פון מיין פרומען... פון מיר, דיין פעטער שמעון
נונצער",

אין שטופ איז בּאַלד געװאָרן שמחה וששון. תּרצה האָט
אַזואַרום אויסגעפירט, װאָס זי האָט געװאָלט, און די מוטער איז
געווען גליקלעך און רייזעלע האָט געטאַנצט און גרשון -- אודאי
און אודאי,... און אהרון בּראַכמאַן האָט אין דער שטיל געלאַכט
און געלאַכט.

דעם בּריוו צו גרשונען האָט רייזעלע צוגענמען אַװעקצע:
טראָגן אױף דער פּאָסט און האָט אים תּיכֹּף ומיד בּאַהאַלטן
יי זיך. דער גאַנצער עסק האָט זייער שנעל געמווט אֲפֹּגע=
שפּילט װוערן. װאָרום דער פּאַרשטעלטער ר' שמעון האָט געדאַרפט
שוין אפּפאָרן און קומען נאָכדעם צוריק אין זיין ‏ אמתער גע-
שטאַלט, דאָס הייסט, אַלס גרשון דער חתן צו שרייבּן תּנאים

- 19 --

א מ. דיק.

און בּאַלד דערויף שטעלן אַ חתונה. און דאַן װעט עס, נאַטירלעך,
זיין פאַרפּאַלן לעולם ועד,

| האט זיך אָצּער געמאַכט דערביי אַ פאַרדרײעניש, װי מיר
וועלען עס טאַקע באַלד באַשרײבּן.

ה,
דער שטריך אין חשבּון,

בּיום המחר האָט זיך שוין דער פאַרשטעלטער ר' שמעון
אַרױסגעקליבּן אין וועג קיין פּעטערבּורג, האָט זיך צעזעגנט מיט
דער פאַמיליע, זיך א בּיסל צעװויינט און זיי אָנגעזאָגט אַ מאָל
צען, אַז זיי זאָלן אָפּשפּילן די חתונה אָן אים. נאָכדעם האָט ער
זיך אָפּגערעכנט מיט אייניקע קרעדיטאָרן, האָט אָפּגענומען בי
זיי עטלעכע טױיזנט טאָלער, האָט זיי אַרױסגעגעבּן קויטונגען
און איז זיך אַװעקגעפאָרן.
= און אין שטוב איז אַלץ געוען ששון ושמחה. תּרצה האָט
זיך אויסגעפוצט און אָפּגעװאַרט איר חתן. ריזעלע איז אַװעק
צו בּראַכמאַנען, װאו זי האָט געטראָפן איר בּרודער און דאָרט
האָט מען זיך בּאַראַטן װאָס װייטער צו טאָן, גרשון האָט גע-
דאַרפט אָפּװאַרטן עטלעכע טעג, דאָס הייסט בּיז װאַנען ער װעט
כּלומרשט בּאַקומען דעם בּריוו און װעט ארױספאָרן קיין פּרעס:
בּורג. און די עטלעכע טעג האָבּן זיך אים געצויגן, וי אַן
| אייבּיקייט, . .‏ נאָר אָט זיינען דאָך אַװעק די פאַרשאָלטענע
עטלעכע טעג, גרשון האָט זיך אױיסגעפּוצט, איז אַרױסגעפאָרן
אויף דער נאַנטער סטאַנציע, געדונגען דאָרט אַ פור און איז
פאַרנאַכט געקומען צו פאָרן צום פעטער אויפן הויף מלא שמחה.
עס איז געװאָרן אַ קאָך, אַ געטומל -- דער חתן איז געקומען!

= 20 -

ר' שמעון נונצעף

די ערשטע איז אים אַרױסגעלאָפּן אַנטקעגן זיין שװעסטער
דייזעלע, מיט איר איז אויך אַרױס אהרן בּראַכמאַן, װאָס האָט
אָפּגעװאַרט דעם חתן בּיים פעטער אין שטוב,

אַרײנגעקומען אין שטובּ, איז דער חתן אַרױפּגעפאַלן דער
מומען אויפן האַלו, און האָט זיך צעקושט מיט תּרצהן. דער
עולם איז ממש געשפּרונגען פון שמחה, מען האָט בּאַלד געשטעלט
דעם סאַמאָװאַר, און זיך אַנידערגעזעצט צום טיש. בּיים טיש
האָט דער עולם פריילעך געשמועסט, די שעהן זענען געלאָפן װי
רנהס, און יעדער בּאַזונדער האָט דערציילט, װוי װייט ער האָט
דערבּיי געווירקט,

אַ גאַנצע נאַכט האָט מען זיך געפרייט און פאַרטאָג איד

מען געגאַנגען שלאָפן.

עלף אַ זיינער אינדערפרי איז מען װידער געזעסן בּיים
טיש, נאָך האַלבּן טאָג האָט מען שוין געמאכט אַ קליינעם צעטל,
וועמען מען זאָל פאַרבּעטן אויף תּנאים. אויף איבּערמאָרגן האָט
מען שוין געמאכט תּנאים וי געװעריק, און וען דער קלייגעף
עולם איז זיך פאַנאַנדערגעגאַנגען, האָט גרשון געגעבּן דער כּלה:
טויזנט טאָלער פון יענע דריי טױזנט, װאָס ער האָט אָפּגענומען
פון די קרעדיטאָרן.

תרצה איז געװען איגערגליקלעך, זִי האָט זיך געמאָלט
אַ צוקונפט מיט די שענסטע פאַרבּן און האָט נישט געװאוסט
װאָס צו טאָן פון גרויס שמחה,
אויף מאָרגן איז מען אַרױסגעפאָרן אַ. בּיסל שפּאַציױרן. מען האָט
געמאַכט וויזיטן, מען האָט אויפגענומען געסט און מען האָט זין"
גענומען גרייטן צו דער חתונת.. . די שטופ איז געווען פול מיט
שניידער און מאָדיסטקעס. עס האָט זיך געקאָכט װי אויף אַ יריד.

מיר וועלן אָבּער איבּערלאָזן אויף אַ וויילע די אַלע פַרילט
לעכע מענטשן מיט זייער טאַרעראַס און הכנות צוֹ דער חתונה
און װעלן בּעסער אַ קוק טאָן אין דער ועלט, װאָס הערט זיף
מיט אונזער אמתן ר' שמעון גונצער דאָרט, אין ווין, ער איד
אַזױ וי פּאַרלאָרן געגאַנגען, ווייל די צוויי בּריוו, װאָס ער האָטו

יָא. 2 ד יק.

פון דאָוט צוגעשיקט, האָט אהרן בּראַכמאַן איבּערגענומען אין
דידאָזיקע בּויוו איז אויך קיין שום נייס נישט געווען, און דע:
ריבּער האָט בּראַכמאַן גערעכנט, אַז ער װעט זיך מסתמא נאָך
פאַרזוימען אין װעג אַ חודש צייט...

כּבואו לווין, אַז ר' שמעון נונצער איז געקומען קיין וין
און האָט נאָכגעפרעגט אויף ר' דוד קעמרער, האָט ער בּאַקומען
זייער גוטע ידיעות װעגן אים, און דעמאָלט איז ער אַלײן אַרײן
צו אים אַלס סוחר, װאָס װיל מאַכן מיט אים געשעפט. אין
קאַנטאָר האָט ער געראָפן ר' דודס זון - אברהמען, װאָס איז
געזעסן איבּער די בּיכער, ער האָט תִּיכֹּף פאַרפירט מיט אים אַ
שמועס איער פאַרשיידענע זאַכן, און דער יונגערמאַן האָז גײ
אים זייער אויסגענומען, -

| דעמאָלט האָט ער זיך פּשוט אַנטפּלעקט פאָרן פאָטער און
ון, ער האָט זיי געזאָגט, אַז ער איז נונצער און איז געקומען ועגן
דעם שדוך, האָט מען אים זייער שיין אויפגענומען, און ער
האָט פּיי זי פאַרבּראַכט עטלעכע טעג. עס אי געבּליבּן, אַז
אברהם קעמרער זאָל פאָרן מיט ר' שמעונען קיין פּרעסבּורג
אָנקוקן דאָס מיידל, און אַז זיי װעלן זיך אײנאַנדעד געפעלן,
זאָל געשלאָסן װערן דער שידוך.

אינגיכן איז ר' שמעון אַרױסגעפאָרן קיין פּרעסבּורג צו.
זאַמען מיטן יונגנמאַן, און די גאַנצע נסיעה האָט קיין צַװיי.
װאָכן נישט געדויערט. מען איז געפאָרן זייער שנעל. אונטער?
וועגנס איז דער יונגערמאַן נאָכמער געפעלן געװאָרן ר' שמעונען,

געקומען בּיי דער ראַגאַטקע פון פּרעסבּורג, האָבּן אים די
.סטראַזשניקעס אָפּגעגעבּן מזל טוב, |

,אַ טשעקאָווע זאַך, -- האָט זיך ר' שמעון אָנגערופן, -- וי
בי אונז, יידן, זיינען קיין סודות נישטאָ. דאַכט זיך, װער
ווייסט אין דער גאַנצער שטאָט, כאָטש חוץ פרוי און מיין טאָכ,
טער וועגן װאָס איך בּין געפאָרן, און שוין פּלאַצט מען אַרױס
מיט אַ מזל טוב". -

- 22 =

ר' שמעון גונצער

,דאָס גוטע יאָר ווייס אייך, -- האָט זיך אָפּגערופן איינער
פון זיי. די גאַנצע שטאָט ווייסט פון אייער שדוך, עס איו דאָך.
נישט קיין סוד. איר בּראַקירט מיט אונזער מול טוב! זאָל דאָס
זיין אונזער לעצטע דאַגה: גיט אונו בּעסער דאָס בּירגעלט און
הוליעט אייך געזונטערהייט אויף אייער חתונה!.."

האָט ער זײי צוגעװאָרפן אַ גילדן און איז אַרײנגעפאָרן
אין שטאָט.

דאָס איז געווען דער זעקסטער טאָג, נאָכדעם, װי גרשון,
פּאַרשטעלט פאַר ר' שמעונען, איז כּלומרשט אַרױסגעפאָרן קיין
פּעטערבויג,. גראָד אין דער צייט זיינען חתן-כלה אַװעק צו
גאַסט, און פרומע, ר' שמעונס װייבּ האָט געהאַט אַ סך צו טאָן
אין שטובּ מיט קרעמערקעס, מיט פּוצנמאַכערקעס, מיט שניידער און
האָט גאָר קיין צייט נישט געהאַט די נאָז אויסצעשנייצן.

רייזעלע האָט גראָד די ערשטע דערזען ר' שמעונען, האָט
זי אים פריינטלעך בּאַנריסט און איז הענדום=פּענדום אַװעקגעלאָפן
צו בּראַכמאַנען.

,עס איז שלעכט ! -- איז זי אריינגעפאַלן מיט קולות אין
שטובּ. -- דער פעטער איז געקומען!..*

דערהערט דידאָזיקע װוערטער, האָט זיך בּראַכמאַן אַ קראַץ
געטאָן אין דער פּאה,

;אווואַ, אויף אַזאַ מין פּאָרציע האָבּן מיר זיך גאָרנישט
געריכט,--האָט ער אַ זאָג געטאָן, -- מיר טאָרן אָבּער נישט אַראָפּ.
פאַלן בּיי זיך. מיר מוזן ווייטער שפּילן אונזער ראָלע, װי װײט
מיר קאָנען, און גאָט וועט העלפן. מיר אַרצעטן דאָך בּאמת פאַר
אַ גוטער ערלעכער זאַך. הער=זשע, לויף װאָס -גיכער אַהיים און
זע מיט אַלע מעגלעכקייטן. צופאַרדרײען און פאַרהאַלטן דעם
פעטער מיט נאַרישקײטן און קלייניקייטן. כאַפּ זיך אַריין צו אים
אין צימער, שמועס דאָרט מיט אים, אַזױ אַו די מומע זאָל זיך
מיט אים דערװייל נישט ערעפ, און אַז ער װעט דיך פרעגן,
װאָס איז די מומע אַזױ בּאַשעפטיקט, זאָלסטו אים זאָגן ;

-+ 94 -

א. 8. ד ש ק.

,אָט, איר קענט זי נישט? זי װאָלט שוין װעלן די טאָכטעױ
אויסקליידן, כאָטש אונטער דער פּה צו פירן. נו, רייסט זי
זיך מיט די שניידער, די פּוצגמאַכערקעס.* קורץ דערפון - דו
זאָלסט מִיר נאָר דעם פעטער דאָרט פערטומלען, בּיז װאַנען מיר
װעלן זאַרפן, און דאָס איבּעריקע לאָז אונז איבּער, עס װעט
שוין זיין גוט. אָבּער דו זאָלסט נאָר גוט שפּילן... .-

תּעש הנצרה, און דאָס מיידל האָט געטאָן, װי בּראַכמאַן
האָט איר געהייטן. זי איז בּאַלד געקומען אַהיים און האָט, צום
גליק, דערוויסט דעם פעטער אין פאָרצימער צוזאַמען מיט דעם
יונגנמאַן. זיי האָבּן אַראָפּגעװאָרפן פון זי די שװערע רעגנ?
מאַנטלען,, זיך אַרומגעריבּן פון שטויבּ און זיך געהייסן דערלאַנ:
גען װאַסער -- זיך אַרומצעװאַשן, די מומע האָט שוין אַפּילן
געוואוסט, אַז דער מאַן איז געקומען פון װעג. זי האָט אָבּער
נאָך קיין צייט נישט געהאַט אַרײנצוגײן צו אים, װייל זי איד
געווען שטאַרק פאַרטאַרעראַמט מיט די שניידער.

דערווייל איז אָנגעקומען תּרצה. זי האָט זיך גאָרנישט געַ=
קאָנט אָפּװאונדערן, װאָס ער האָט זיך אַזױ גיך אומגעקערט, און
װאָט שטיל געבּעטן צו גאָט, אַז דער חתן גרשון זאָל אַצינד
נישט אַרײנגין. עס קאָן נאָך אודאי אויסבּרעכן בּיי בּיידן אַ
קריג, ‏ איר געבּעט איז אָנגענומען געװאָרן גרשון איז שוין
געווען בּיי בּראַכמאַנען אין שטובּ און האָט זיך דאָרט װידער
פאַרשטעלט פאַרן פעטער שמעון און נאָכדעם אַרומגעשפּאַצירט
אינדערפינסטער אַרום דעם פעטערס שטובּ, וי אַן אַקטיאָר היג=
טער די קוליסן, אויפצעטרעטן אין דער רעכטער צייט אויף דער
סצענע,

תרצה האָט אַפילו געװאָלט בּאַגריסן דעם פאָטער, אָבּער אַז
זי האָט דערזען דעם יונגנמאַן, איז זי אַנטלאָפן געװאָרן. זי איז
אַרײנגעלאָפן צו דער מָאַמען האַלבּ-צעמישט און האָט זי אָנגע?
הובּן אױסצעפאָרשן, װאָס איז די מעשה, װאָס דער פאָטער האָט
זיך אַזױ גיך אומגעקערט ? װי עס װײזט אויס, איז ער דאָך

- 94 --

ר' שמעון נונצער

גאָרנישט געווען אין פּעטערבּורג ? און ער איז דער יונגערמאַן
װאָס איז מיט אים געקומען ?*

איך ווייס אַזויפיל, וויפיל דן ווייסט, מיין טאָכטעך, האָט
יענע געזאָגט. -- די שניידערקעס פֿאַרדרײען מיר דעם קאָפּ. איך
װאָלט שוין אויך גערן װיסן, װאָס דאַ איז געשען. אמשר האָט
ער בּאַקומען אַ גוטע ידיעה װעגען דעם געלט?! אין ער פרי
לעך ל* |
תּרצה האָט צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ:

/יאָ, זייער פריילעך,*

;נו, איז גוט, מיין טאָכטער, וי דען? דער אויבּערשטער מוז
אויפריכטן דיין מזל, און דער יונגערמאַן איז מסתּמא געפאָרן
צוזאַמען מיט אים, נאָך קאַנסטו נישט דיין טאַטן. ער איו דאָך
שטענדיק אַ פאַרשפּאָרער, ער בּריינגט מיר אָפּט אַזעלכע געסט*.

אַז רייזעלע איז געקומען אַהײם, איז זי תּיכּף װידעראַמאָל
צוגעגאַנגען צום פעטער און האָט אים פון דאָסנײ באַגריסט, זיך
גאָכגעפרעגט אויף זיין געזונט, אויף זיין נסיעה און צי האָט ער
געהאַט הצלחה אין דעם ענין, צוליבּ וועלכן ער איז געפאָרן,

און דער פעטער האָט איר געענטפערט : |

,מיין ליב קינד, ‏ די לעצטע פראַגע אין פאַר אַזאַ ‏ קלוג
מיידל,, װי דו בּיזט, גאַנץ איבּעריק, יל מיין ענטפער שטייט
דאָך פאַר דיינע אויגן.. .*

און ער האָט איר אָנגעװיזן אויף דעם יונגנמאַן, װאָס אי
דערגיי געשטאַגען,

דער יונגערמאַן האָט געפרעגט ;

,איז דאָס איער תרצה ? אוב אַזױ האָבּ איך גאָרנישט
קיין חרטה אויף מיין לאַנגער נסיעה, און איך דאַנק די עלטערן,
װאָס האָבּן מיר אַזא שיינע 273 דערצויגן..."

,גיין, מיין ליבּער אַברהם, - האָט שמעון געענטפערט, -
דאָס איז מיינע אַ פּלעמיעניצע, אָבֶּער מיין סאָכטער איז איך
אַװי שיין, וי זי דו װעסט זי פּאַלד זען און דעמאָלט װעל איך
יקאנען אָננעמען דיין דאַנק",

א. מ. דיק,

רייזעלע האָט זיך אָנגערופן :
;אָבּער, אום גאָטעס וילן, ליבּער פעטער, װאָס אין עס
פּאַר אַן אָרט אין פֿאָדערשטובּ?. קומט אַרײן אין צימער, דאָרט
קאָן מען זיך אָפּרוען און ריידן. אייער טאָכטער דאַרף זיך דאָך
אַ בּיסל צוגרייטן, אַז חתןיכּלה זאָלן זיך צום ערשטן מאָל קאָ:
נען זען".
,דו האָסט רעכט, מיין קינד, - האָט ער איר געענט=
פערט. : | :
זי זיינען אַרײן צום פעטער אין צימער און דאָרט האָט
רייזעלע פאַרפירט מיט זיי אַ בּרייטן שמועס, װאָס האָט אַװעקגע=
נומען אַ סך צייט און, װאָס איז טאַקע אויסגענוצט געװאָרן פון
גרשונען און בּראַכמאַנען . יי
ויהי און עס איז געװען, אַז קוים איז די פאָדערשטובּ
ליידיק געװאָרן פון ר' שמעונען מיט זיין גאַסט, איז גרשון אַרײינ=
געקומען פאַרשטעלט פאַרן פעטער שמעון און האָט דאָרט געכאַפּט
אַ שמועס מיט בּראַכמאַנען, בּאַלד דעררויף איז אַרײן די פרוי
און די טאָכטער,
;נו, זאָג אַלײן, - האָט זיך אָפּגערופן דער פאַרשטעלטער
גרשון, -- װי איז מען דאָס אַזױ פאַרטאַרעראַמט! סטײיטש! דו
ווייסט דאָך, אַז איך בּין שוין דאָ מער וי אַ שעה צייט און דו
קומסט גאָרנישט אַרײן, מאַכסט זיך גאָרנישט ויסנדיק. װאָס
גרענט דאָרט בּיי דיר אַויל" |
און פרומע האָט אים געענטפערט :
,איך האָבּ געהאַט צוטאָן מיט פופצן מענטשן, אַ קלייניי
קייט ! װוי איך זע, האָסטו גאָר פאַרגעסן, אַז אונזער טאָכטער איז
שוין אַ כּלה, אָדער דו מאַכסטו זיך גאָרנישט װיסנדיק, ווייל דו
גיסט אונז גאָרנישט אָפּ קיין מול טוב, און מיר ריכטן זיך אויף
דער חתונה אַלע טאָג, דער חתן װיל כאָטש מאָרגן שטעלן אַ חופּה,
עס פאַלט מיר ממש פון די הענט!.."
ענאָר נישט געשריען! האָט ,ר' שמעון" אַ זאָג געטאָן--
מזל טוב אייך! וואו איז ער, דער יונג!* |

= 96 --

ר' שמעון נונצער

-- ער איז איצט אַרױסגעגאַנגען, -- האָט פרומע שטיל גע=
זאָגט. -- איך בּין צופרידן, װאָס ער איז אַרױסגעגאַנגען פון שטובּ,
איך קאָן דאָך דיך, דו קאָנסט אים נאָך בּאַפאַלן. איך װעל אים
הייסן, ער זאָל דערווייל איבּערנעכטיקן בּיי אייך, ר' אהרן.

אָבּער ,ר' שמעון" האָט זיך פּלוצלונג אָנגערופן :

,צר מעג קומען, װאָרום ער איז דאָך שוין מיין קינד",

דערהערט דידאָזיקע װערטער, האָט זיך פרומע דערפרייט
און אַ פױעג געטאָן :

,זאָג מיר,. װאָס איז מיט דיר די מעשה, װאָס דו האָסט
זיך אַזױ גיך אומגעקערט ל*

,ר' שמעון? האָט איר געענטפערט דערויף :

,אָט אַ ווילדע נאַרישקײט ! איך בּין געקומען און ועל
בּאַלד אַװעקפאָרן צוריק, ווייל איך האָבּ פאַרגעסן מיטצונעמען
די וועקסלען, דעם פּאָס און די רעקאָמענדאַציע, און װען איף
װאָלט אייך שרייבּן װעגן דעם, װאָלט איר עס מיר אויך נישט
געקאָנט צושיקן, ווייל, ערשטנס, האָבּ איך בּיי מיר געהאַט די
שליסעלעך פון די שופּלאָדן און, צוייטנס, האָבּ איך מיך גע:
בּרויכט צו זען מיט אַ פּאָר מענטשן. דערצו האָט זיך מיר גע=
מאַכט אַ גוטער מיטפאָרער, אַ יונגערמאַן, װאָס איז געפאָרן לֵילצ
דיק און ליין אין אַן אייגענער קאָטש מיט פּאָסט:פערד".

,גו,. גענוג אייך דערפון אַלץ צו ריידן, האָט זיך בּראַכמאַן
אָנגערופן. --פאָלגט מין און קומט צו מיר אויף א פּאָר שעה. היינט'
איז מיין טאָכטערס געבּורטסטאָג. קומט, װאָס אַרט עס אייך ? איר'
װועט בּיי מיר גוט צובּריינגען, איער תרצה װעט דאָרט שפילן
קלאַװיר, איר װעט האָבּן װאָס אין מויל צונעמען, עס וועלן דאָרט
זיין אַ פּאָר גוטע פריינט, און אויך צייזום, דער אַקטיאָר, דעה
ינגער, דער שפּרינגער, װאָס תּרצה גייט דאָך אויס גאָר פאַר
זאים ! כלעבּן, קומט און נישט אַנדערש :*

קורץ דערפון, ער האָט עס פּיי זיי לייכט געפּױלט. תּרצה
! האָט עס גריילעך געװאָלט, דער פאַרשטעלטער גרשון נאָכמער
און פרומע, װאָט האָט זיך געלאָזט שטאַרק בּעטן, האָט זיך אויך

א. מ. דיק.

געלאָזט איבּערריידן. דאָך האָט גרשון געמאַכט אַן אָנשטעל, וי
יער װאָלט גענאַנגען אַ געצוואונגענער.

אַלע דריי זיינען אַװעק צו בּראַכמאַנען און האָבּן דאָרט
זייער גוט צוגעבּראַכט די צייט,

לאָמיר אָבֹּער לאָזען פרומען מיט תרצהן און מיט דעם
פאַרשטעלטן גרשונען ביי בּראַכמאַנען און מיר װעלן אָקאָרשט אַ
קוק טאָן, װאָס דאָרטן טוט זיך אין צימער און װאָס רייזעלע
רעדט מיט זיי,

ויהי און עס געווען, אַז אַלע זיינען אַװעק צו בּראַכמאַנען,
איז בּאַלד אַרײן אין שטובּ אַ מאַיאָר מיט אייניקע אַנדערע אָפַּי-
צירן, מיט זשאַנדאַרמען און אַ פּאָסט=פורמאַן און האָבּן געפרעגט,
וואו איז דאָ דער הער נונצער, מ'האָס זיי אַריינגערופן אין צימער
און דער מאַיאָר מיטן פורמאן האָבּן בּאַלד דערקאָנט, אַו דאָס
איז דער פּאַטשער, װאָס האָט געפּאַטשט דעם מאַיאָר. דער פּאָסט?
פורמאַן האָט געשװאָרן, אַז דעמדאָזיקן יידן האָט ער מיט אַ
טאָג אַכט אָדער ניין צוריק געבּראַכט אַהער פון פעסטער שליאַך.
האָט מען אים צוגענומען מיטן יונגנמאַן און מען האָט זיי אַרײג=
געפּאַקט אין תפיסה. פון דער גאַנצער געשיכטע האָט אי!
שטובּ מער נישט געוואוסט, וי דער יונג, ועלכן מען האָט שין
אָפּנגעקופט און װאָס האָט אויך זייער גוט געשפּילט די ראָל,
אַזױ, אַז ער האָט שוין געוואוסט פון װאָס צו שוייגן און פון
װאָס צו ריידן. נאָכדעם, וי מ'האָט זיי אַוועקגעפירט, האָט ער
פאַרמאַכט דאָס מויל און געשוויגן, קיין װאָרט נישט גערעדט,
און דער אַרעסט, ווידער, לאָזט זיך אַזױ דערקלערן : שוין צייט
יעטלעכע טעג, װי דער געפּאַטשטער מאַיאָר מיט אייניקע אָפיצירן
זיינען געקומען פון פּעטט קיין פּרעסבורג זיך אָפּצערעכענען מיט.
! גרשונען, ווייל ער איז געװאָר געװאָרן, אַז ער אין אין פרעס-
בּורג. אָבּער בּראַכמאַן האָט זיך דערוואוסט דערפון און האָט
אָנגעהױבּן אונטערצוהאַנדלען מיטן מאַיאָר ‏ װעגן אַ געלט-באַ:
פרידיקונג. אָבּער אין דער נאַכט, װען מען האָט ר' שמעון נוג-
צער נישט בּאַדאַרפט האָבּן אין שטובּ, האָט בּראַכמאַן אַ וואונק

28

ר' שמעון נונצער

געטאָן דעם מאַיאָר, ער זאָל אים אויף אַ פּאָר טעג אַרײינישבען
און דערפאַר װעט ער באַקומען אין 'ד אַרײן אַ פיינע
המטצע. ער האָט אים, אַלזאָ, אַרינגעשפּילט אין האַנט אַריין דעם
פעטער אָנשטאָט דעם פּלימעניק, וייל פונװאַנען האָט דער
מאַיאָר געקאָנט וויסן, אַז דידאָזיקע צוויי יידן זיינען ענלעך צן
אײנאַנדער, ול איין טראָפּן װאַסער ? אַזוױאָרום האָט מען אַרײג:
געישבעט דעם אַלטן מיטן יונגן און בי פּראַכמאַנען אי
געווען ששון ושמחה: מען האָט געגעסן, געטרונקען, געשפּילט,
געטאַנצט, און מ'האָט געשיקט נאָך רייזעלען. דער פאַרשטעלטער
גרשׂון האָט שוין איצט געמאַכט אַן אָנשטעל, אַז ער װאָלט זיך
געװאָלט זען מיט זיין פּלימעניק, און װערן מיט אים גוטע
פריינט, האָט מען אױיסגעאַקערט די שטאָט און מ'האָט אים נישט
געפונען. |

,זעסטו, מיין מאַן, -- האָט זיך פרומע אָנגערופן צו אים, --
ער איז בודאי געװאָר געװאָרן, אַז דו ביוט דאָ, האָט עֶר זיך
ערגעץ וואו פאַרבּאָרגן. נו, לאָזט זיך אויס דער אַלטער שפּריכ?
װאָרט: דו זאָלסט קינמאָל נישט זיין אין דעם אַנדערן אַזֹ
פאַרטרױט און אַזױ ווייט מיט אים אַ גוטער פרינט, אַז דן
זאָלסט קיינמאָל נישט קאָנען װערן אים אַ שונא, און וידער
זאָלסטו דעם אַנדערן קיינמאָל נישט זיין אַזא שונא און אַרױס.
ווייזן אים אַזויפיל פיינטשאַפּט, אַז דו זאָלסט קײנמאָל גישט
קאָנען װוערן מיט אים אַ גוטער פרייגט". |

קורץ דערפון, מ'האָט דעם אָװנט דאָרט זייער שיין צוגע.
בּראַכט. פאַרטאָג האָט זיך דער פאַרשטעלטער וידער אַװעקגע.
לאָזט אין וועג אַרײן און האָט געבּעטן, מ'זאָל זיין פּלימעניק,
דעם חתן, לאָזן גריסן אין זיין נאָמען און מאַכן אומגעזוימט די
חתונה. ארום צען דעם זייגער איז גרשון געקומען צום פעטער
אין שטו, װי דער אמתער גרשון, אַן אױיסגעפּוצטער, און האָט
געפרעגט, צ? איז שוין דער פעטער אַװעקגעפאָרן.

,דו בּיזט אויך זייער אַ גומער ! -- האָט זיך די מומע צו
אים אָנגערוען, -- סטייטש, דער פעטער, דיין מחותּן, איז געקו-

א יק יי

א. מ, דיק,

מען און דו האָסט זיך נאָר בּאַהאַלטן פון אים. זאָל זיין אַפילן,
אַז ער איז מיט דיר נישט גוט, אָבּער דו האָסט דאָך וי
ניקסטנס געדאַרפט יוצא זיין און אַרײנקומען}צו אים ער װאָלט
- דיך דאָך נישט אויפגעגעסן אין קאַשע",

,און מיר שיינט, -- האָט איר גרשון געענטפערט, - אַז
איך האָבּ געטאָן, װי א חכם, װאָס איך האָבּ מיך צו אים נישט
געוויזן, ווייל ס'װואָלט בּודאי געקומען צו אַ קריג, אוֹן דאָס װאָלט
שאָדן, חלילה, צו אונזער שדוך".

דאָ האָט זיך תּרצה אַריינגעמישט,

,װאָלסטו אָבּער ויסן, -- האָט זי געזאָגט -- װי דער פֹאָ-
טער האָט זיך שוין יאַ געװאָלט מיט דיר זען ! מ'האָט דיך אויס=
געאַקערט, וי די שטאָט איז גרויס, און מען האָט דיך נישט
געקאָנט געפינען. וואו בּיזסו דאָס געווען ל*

,וואו זאָל איך זיין ? האָט ער געזאָגט. -- איך האָבּ אויך
די נאַכט נישט געשלאָפן .. איך האָבּ מיך געפונען נישט ווייט
פון אייך טאַקע בּיי דעם אייגענעם בּראַכמאַנען אין אַלקערל און
איך קען אייך אַפילו זאָגן אַלץ, װאָס יעדערער פון אייך האָט
גערעדט; געטאָן, געגעסן, געטרונקען, . .*

און ער האָט זיי טאַקע געזאָגט. . |

קורץ דערפון, מען האָט זיך גוט דורגערעדט און מען
האָט אָנגעהױבּן צו טראַכטן פון דער חתונה. כֹּדי צו מאַכן װאָס
שנעלער די חתונה, האָט גרשון געואָגט, אַז ער האָט בּאַקומען
בּריוו נאָך בּריוו פון זיינע מענטשן, ער זאָל קומען װאָס צום
גיכסטן אַהיים, ווייל מען דאַרף שוין פאָרן אויף דער לײפּציקער
מעמע.

קיין אַנדער בּרירה איז נישט געווען, און מען האָט געמוזט
שטעלן די חתובה, | |

דעמזעלבּיקן שבּת האָט מען דעם חתן אויפגערופן, און
זונטאָג האָט געדאַרפט זיין די חופה,

לאָמיר זי אָבּער לאָון בי די אײיליקע הכנות צו דער
חתונה און װעלן בּעסער אַ קוק טאָן אױף אַ ויילע דאָרט אין

= 80 --

ד' שמעון נונצע"

תפיסה, ואו עס זיינען געזעסן - ר' שמעון נונצער מיט זיין חתן
אברהם קעמרער,
שלשה ימיט, דריי טעג זיינען זי געזעסן, װי פאַרשמירטע,
ווייל בּראַכמאַן האָט דעם מאַיאָר זייער גוט פּאַרשמירט -- מ'הטָי
צו זיי קיין מענטשן נישט צוגעלאָזן און מ'האָט זי נישט גענוי
מען אויף דער אױטפאָרשונג. ערשט, שפּעטער, אַז די אױספאָר=
שונג האָט זיך אָנגעהױבּן, און ר' שמעון האָט לחלוטין געלייקנט,
ער ווייס נישט פון װאָס צו זאָגן, און דער מאַיאָר און די איבּע:
ריקע אָפיצירן. האָבּן אַלס עדות געשװאָרן, אַז ער און נאָר ער
איז עס דער שולדיקער אין די פּעטש, האָט מען אים אַרײנגע=
װואָרפן אין קאַרצער. אברהם קעמרער, צו וועלכן מ'האָט בּאמת .
גאָרנישט געהאַט, האָט מען גלאַט נישט אַרױסגעלאָזן, ווייל מען
האָט געװאָלט, וי זיי האָבּן געזאָגט, ער זאָל פריער שװערן, צי
ר האָט פון אים נישט געהערט, אָדער צי אין אים נישט בֹּאַי
קענט, אַז נונצער איז אַנטלאָפן פון פּעסט. צום גליק אָבּער
איז דאָרט געווען אַ ראַטמאַן פון ווין, װאָס האָט זייער גוט גע:
קאַנט אברהם קעמרערן פאַר אַן ערלעכן מאַן, האָט ער זיך פאַר
אים איינגעשטעלט און מען האָט אים לייז געלאָזן,
זונטאָג, אַקוראַט אַ שעה פאַר דער חופּה, איז ער געקומען
צו ר' שמעון נונצער אין שטוּ. צום גליק, האָט אים רײזעלע
װױידעראַמאָל די ער שטע דערזען, |
,װאָס מאַכט איר ?* -- האָט זי אים באַנריסט,
,בּרוך מתּיר אסורים ! און וואו איז דער פּעטער; פאַרװאָס
האָט מען אייך בּיידן גענומען ? און פאַרװאָס האָט. מן אייף
אַליין בּאַפױײיט !*
אין א קליינער וויילע האָט זי אים פֿאַרשאָטן מיט טויזנט
פּראָגן און האָט אים אַריינגעשלעפּט צו זיך אין צימער. פון דאָרט
האָט זי געשיקט דעם יונג, ער זאָל אָנזאָגן בּראַכמאַנען, אַז קעמ:
רער איז לײז געװאָרן, און, אַלזאָ, זאָל מען זען צו מאַכן די
חופּה װאָס צום גיכסטן, און זי װעט דערוייל פאַרציען מיט אים
אַ לאַנגן שמועס,

= א א

א. מ, דיק.

און אַזױ איז טאַקע געשען. מער וי צװיי שעה האָט זי
זיך מיט אים גערעדט, פּונקט וי זי װאָלט זיך בּאמת שטאַרק
אִינטערעסירט צו וויסן, װאָס מיט אים איז געשען אין תּפיסה,
װי אַזױ מען האָט אים דאָרט בּאַהאַנדלט און דעסגלייכן.

פּלוצלונג האָט ער דערהערט, װי מען שפּילט אין שטוב,
און ס'איז אַ. גרויסער טומל, |

,ער האָט עס בּיי אייך חתונה אין שטוף !' -- האָט ער
אַ פרעג געטאָן.

;אָט, אַן אָרימע קרובה אונזערע", - האָט זי אים געענט?
פערט,

און זיי האָבּן אַזױ ווייטער געשמועסט, בּיז עס איז אַרײג:
געקומען אהרן בּראַכמאַן מיט גרשונען, פאַרשטעלט פאַרן פעטער,
| רייזעלע האָט זיך בּאַלד א ריס געטאָן צו אים,

;אָ, גאָט צו דאַנקען, װאָס איר זייט אויך שוין לייז גע:
װואָרן, פעטערל, -- האָט זי אויסגעשריען און אין אים אַרויפנע?
פאַלן אויפן האַלז. אייך איז פאָרט בּאַשערט, אַז איר זאָלט אויך
זיין אויף דער חתונה. דערציילט אונז כאָטש, פאַרװאָס האָט מען
אייך גענומען און װיאַזױ זייט איר לייז געװאָרן ?*

,װאָס זאָל עס זיין ?--האָט ער איר געענטפערט,--דאָס האָבּ
איך צו דאַנקען דיין ליבּן בּרודערל - ער האָט זיך צעשאָגן
מיט אַ מאַיאָר, האָט מען מיך גענומען פאַר אים. שוין נישט
דאָס ערשטע מאָל וי איך לייד פאַר אים, ער איז א גוטער סוחר !
נישקשה, געלױיבּט איז זיין נאָמען, װאָס איך בּין שוין אינדעף=
היים. איך האָבּ אָבּער דערפאַר צו דאַנקען פריער גאָט און
דערנאָך אונזער גוטן פריינט, בּראַכמאַנען. ווען נישט ער,! װאָלט
איך נאָך געפּוילט אין תּפיסה, אָבּער גענוג' דערמיט. איצט מיין
לִיבּער אברהם, -- האָט ער זיך אָגגערופן צום חתן, -- איצט ועלן
מיר זען אונזערע ליידן אַ בּיסל צו פאַרזיסן. ערשטנס, ועל איך
אייך דאָ פאָרשטעלן מיין טאָכטער. איר האָט דאָך זי געװיס
נאָך ניִשט געזען, און דערנאָך װעלן מיר אונו לוסטיק מאַכן
אויף דער חופּה:וועטשערע פון אונזערע אַ קרובה, װאָס מיין

== הי יי

ר' שמעון נונצעף

וויים מאַכט זי חתונה, און אויף נאָרגן וועלן מיר ווידער פריי-
לעך זיין און הוליען אויף אייערע הּנאים. נו, מיין פריינט, זעט
איר שוין װי מיר לעבּן דאָ אין הפקרות אַזױ, אַז קיינער איז
נישט זיכער מיט זיין פרייהייט, גלאַט מען נעמט מענטשען, איי=
דער מען זעט זיך נאָך אַרום, צי זיי זיינען עס אָדער נישט, און
צמען האַקט זיי אַריין אין תּפיסה. איר מעגט מיר גלױיבּן, אַז אייער
ענמת-נפש קריינקט מיך מער װי מיינע. בּיי מיר אין נאָך דאָ
אַ קליינע סיבּה דערבּיי : מען האָט מיך גענומען אָנשטאָט מין
פּלימעניק, װאָס טראָגט מיין פאַמיליע-נאָמען און זעט אויס אַזוי=
וי איך, נו, האָבּן זי אַ טעות געהאַט. װאָס האָבּן זי אָבּער, די
-רשעים, צו אייך געהאַט ! ניין, דאָס װעט זיי נישט געשויגן
װערן! נו, ריזעלע, פיר אַרין מיין טאָכטער און שטעל איף
פּאָר דעם בּאַשערטן, זי מוז שוין זיין צוגעגרייט דערצו, גֵיי פיר
:1 אַרײן,.,*

און אַזױ איז רייזעלע אַרױס צזאַמען מיט בּראַכמאַנען,
און קעמרער איז געבליבן זיצן מיט גרשונע װאָס האָט זיך
;אַלץ צעריסן לויבנדיק זיין טאָכטערן ער האָט אִים כּסדר אוים:
געוויזן, װאָס פאַר אַ גליק ער װעט דאָ כאַפּ, װאָס פאַר אַ שיין
מיידל דאָס איז און אַז. װ.
בּיי דידאָזיקע ווערטער האָט זיך געעפנט די טיר און ריזעלע
האָט אריינגעפירט עפּעס אַ גראָבּע און אַ קורצע מױיך, עטװאָס
קאַסאָקע און רעכט שװאַרץ, אַז דאָס װאַטער, מיט וועלכן זי האָט
זיך אָפּגעװאַשן, איז געווען אַזױ שװאַרץ, אַז מען האָט עס גע:
קאָנט פּאַרקויפן פּאַר טינט. אויסערדעם, האָט זי געטראָגל זייעף
טייערע קליידער, װאָס זיינען אָבּער נישט גענייט געװאָרן אויף
איר מאָס, און אויפן האַלז האָט זי געהאָט זשמוטן פּערל און ‏
עטלעכע פּאָר אורינגלעך און אַזױפּיל פינגערלען, צו צויי;
צו דריי אויף יעדן פינגער, אַזֹי אַז עס האָט אויסגעזען, אַז זי
טראָגט עס בּלויז צום פאַרקויפן, און נישט צום פוץ.. דאָסדאָזיקע
מיידל איו געווען דער התונה-פּייקלער, דעם כּדחנס א בּאַהעלפער,

,נו, מיין לִיבּע תרצהלע, האָט ,ר' שמעון" אַ זאָג געטאָן

= יי א

יק.

צום טייקלער,--דאָס אי דיין באַשערטער, ווען ער װעט דיר גע.
פעלן און דו אים."
| נאָכדעם האָט ער זיך געווענדט צום חתן מיט דידאָזיקע
ווערטער :
עו מיין ליבּער חתן, דאָס איז מיין טאָכטער, תּרצהלע,
װאָס די גאַנצע שטאָט האַלט זי אין איין לױיבּן.. האַלט אייך
דאָ אונטער מיט אײנאַנדער און'ווען איר װעט זיך געפעלן, װעלן
! מיר מאָרגן מיט גאָטט הילף שרייבּן תּנאים. איך גלױבּ, אַז
איר זייט ביידע נישט פון דער פאַרצײיטיקער װעלט, װאָס מען
פלעגט זיך שעמען צו רופן מיט די אייגענע נעמען בֹּיז כּמה
יאָרן נאָך דער חתונה, נאָר ציהערסטו. און אַצינד - הער
בּראַכמאַן, רייזעלע, אַרױס פונדאַנען. לאָמיר זיי נישט שטערן.
חתן:כּלה האָבּן פיל װאָס צעריירן, װאָס אַ דריטער דאַרף עס
נישט הערן, גייט בּעסער משמח זיין די אָרעמע חתן:כּלה."

ויצאו שלשתּם, זיינען זיי אַלע דריי אַרױס פון דאָרט -
דער פאַרשטעלטער גרשון, בּראַכמאַן און רייזעלע און האָבּן זיך
קָוים געקאָנט אײינהאַלטן פון צו לאַכן,

קעמרער איז דאָרט געבּליבּן מיט דעם פאַרשטעלטן פּייקלער, -
װאָס האָט געשפּילט זיין ראָלע זייער געשייט. , זי" חאָט גערעדט
פּאָלאָװוינע:דייטש - און פּאָלאָװוינע:רײיסיש און, ריידנדיק, פלעגט
,זי* זיך אונטערהוסטן און קוים אָפּציען דעם אָטעם,

,אוי ! איך בין אַמאָל געווען אַ מויד - אַ דעמב ! -- האָט
זי אָנגעהױבּן, -- געזונט, װי אַ ריב, אַז מען פלעגט זיך װאג=.
דערן אויף מיין גרעפ, אַ בּייזער עין-הרע האָט מיך אָבּער
אויפגעגעסן !., אָ, דאַכט זיך, בּיי אייך אין ווין זיינען דאָך
דאָ גוטע דאָקטוירים. איך מיין טאַקע בּאַלד נאָך דער חתונה פון
דאָסנײ זיך אָנהױבּן צו קורירן. מחשבותן! עס זינען דאָך דאָ
װאַרמבּעדער נישט ווייט פון אייך. אוי, איך װאָלט שוין װעלן
עס זאָל שוין זיין אַ שעה נאָך דעם! זיי װעלן מיך מסתּמא
בּאַגלײטן אַהין. ווייל זיי ווייסן גאָרנישט. װי איך לייד אויף דער
: בּרוטט,,, מען זאָגט דאָך, אַז איר פאַרשטייט אייך אויף אַזעלכע

- 84

ד' שמעון נונצער

זאַכן, איך װאָלט װעלן, אַז איר זאָלט מיך... נאָר דאָס װעלן
מיר שוין אויף שפּעטער לאָזן..,* +

עס פאַרשטייט זיך, אַז קעמרער האָט זיך צוגעהערט צו די=
דאָזיקע רייד מיט גרויס עקל און זי האָט אים אַזוױ וייט אָנגע=
עקלט, אַז ער האָט דאָס געזיכט אָפּגעקערט און האָט צולעצט
אַרױסגעזאָגט : |

,ליבע תרצהת, זיי מעגן זיין גאַנץ זיכער, אַז איך װעַל זי
צו די בּעדער נישט בּאַגלײטן, וייל איך װעל מסתּמא חתונה
האָבּן מיט אַן אַנדערער און נישט מיט אייך. אייער פאָטער איז
זיך בּאַגאַנגען מיט מיר זייער נישט ערלעך, ערשטנס, וי אַזױ
דערוועגט ער זיך אייך חתונה צו מאַכן, בּשעת איר זייט געי
פערלעך קראַנק, און, צווייטנט, וי פּאַרשטײט ער גישט, אַז מיף ‏
פּאַסטן גאָרנישט פאַר אײנאַנדער!..*

;אַזױ גאָר ! -- האָט זיך די פאַרשטעלטע מויד אַרויסגע:
כאַפּט מיט אַ קוויטש. -- אַזױ זיינען דאָס אייערע ווינער געבּיל.
דעטע לייט, אַז מען זאָל אַזעלכע װערטער קאָנען זאָגן אַ כּלה
אין די אויגן! נו, װאָס פאַר אַ גוטס קאָן מען שוין דערװאַרטן
פון אַזעלכן נאָך דער חתונה! אָט דערין איז מיין פּאָטער אומ.
גערעכט, װאָס ער יאָגט זיך תּמיד נאָך ווייטע שדוכים, בֹּשעת
ער האָט דאָ די בּעסטע אונטער דער האַנט.*

;אָבּער אַז איך װיל נישט חתונה האָבּן מיט אייך אפילן ‏
פאַר מיליאָנען! -- איז ער שוין אַרײנגעפאַלן אין גרויס גרימש
צאָרן, -- װאָס ווילט איר פון מיר! װאָס האָט איר זיך צונע?
טשעפּעט צו. מיף ני
| ,גו, איך האַלט שוין ווייט, -- האָט זיך די ווילרע ,מויד*
אָפּגערופן און זיך אַװעקגעשטעלט פאַרן שפּיגל, צו פאַרריכטן
זיך די לאָקן. -- אַזױ ווייט איז עס מיט דיר, שיינע תרצה, גע:
קומען, אַז א ווינער רייטשל, אַ האָקוס-פּאָקוסניק בּראַקירט אויך
מיט דיר!.. -- װאָט זי צו זיך אַליין גערעדט. זי האָט זיך
שטאַרק צעוויינט און איז אַרױסגעלאָפן פון צימער,

:
אי 25 5

א. 3 ד ר ק

אַברהם קעמרער איז געבּליבּן זיצן אין געהאַקטע האונדן
און האָט גאָרנישט געוואוסט װאָס צו טאָן, דאָס הייסט, װי אַזי
צו אַנטלופן פונדאַנען, בּיז רייזעלע איז אַרינגעקומען א גייזע
און האָט זיך אָנגערופן צו אים:

,פוי, דאָס האָבּן מיר זיך גאָרנישט געריכט פון אַ װינער.
געבּילדעטן יונגנמאַן! צו בּאַלײדיקן אַ גבירישע טאָכטער 8"
אירע עלטערן אין שטוּ, בּיים ערשטן מאָמענט, װען מען האָט
זיך דערזען!* |

אַ װאָרט פאַר אַ װאָרט - און קעמרער האָט זיך שטאַרק
איבערגערעדט מיט רייזעלען. רייזעלע האָט אים פאָרגעװאָרפן און
ער האָט זיך גאָרגישט פאַרענטפערט... און דער סוף איז געווען,
אַז מען איז גאָר געפעלן געװאָרן איינאַנדער. ..

אברהם קעמרער האָט זיך פּלוצלונג אָנגערופן :

,פריילן,. מיר געפעלט איר פון דער ערשטער מינוט, װאָס
איך האָבּ אייך דערזען. איך האָבּ עס פאַרשװיגן, יל איך בּין
געפאָרן אַלס חתן צו שמעון נונצערס טאָכטער... אָבּער איצט,
אַז איך האָב שוין געזען דידאָזיקע טאָכטער זיינע, װאָס קָן
גאָרגישט חתונה האָבּן און טאָר גאָרנישט חתונה האָבּן, מעג איך.
שוין ריידן. לאָמיר חתונה האָבּן..."

דערהערט דידאָזיקע ווערטער,. האָט זיך רייזעלע פּאַרשעמט,
אָבּער זי האָט געענטפערט:

,איר האָט געפּועלט... ווייל איר געפעלט מיר אויך."

און אין אַ וויילע אַרום האָט זי צוגעגעבּן: -

,עס זיינען אָבּער דאָ מאַנכע מניעות. ערשטנט, מוזט איר
כּאַלד אַװעק פונדאַנען, װייל דער פעטער איז אויף אייך זייער
אױיפגעבּראַכט, צווייטנס, מוזט איר פריער ריידן מיט מיין בּרו
דער, װאָס איז אָקאָרשט געקומען, ווייל איך בּין דאָך אַ יתומה און,
דריטנס, מוז מען אָפּװאַרטן, ביז תּרצה װעט פּאָרט קריגן עפּעס
אַ חתן. װאָרום אַנישט װעט עס הייסן, אַז איך האָבּ איר אס" .

געכאַפּט דעם חתןף.. דערווייל אָבּער רעדט איבּער מיט מיין
ברודער, *

- 36 --

ר' שמעון נונצעף.

,איך װעל טאָן װאָס איר װעט מיר הייסן!" -- האָט קעמ*

רער געזאָגט, |

רייזעלט איז תּיכּף אַרױס פון צימער און האָט עס דער=
יילט איר בּרודער,. איז יענער באַלד אַריין צו קעמרערן אין
ינע חתונה-קליידער, און קעמרער האָט פּשוט געגאַפט און זיך
אָנגערופן ;

,ווען איך װאָלט אייך בּיידן, דאָס הייסט, אייער פעטער און
אייך, נישט געזען אין דערזעלבּיקער שעה, װאָלט איך געקאָנט
מיינען, אַז איר בּיידע זייט איין מענטש, אָבֹּער אַצינד זע איך
שוין אויך דעם קליינעם אונטערשיד: איר זייט עטװאָס יינגער
און גייט אַנדערש געקליידט. זייט איר דאָס, הייסט עס, דער
פלימעניק, איבּער װעלכן אייער פעטער איז געזעסן און איך
אויך,. ,* |

ער האָט זיך אויפגעהויבּן, אַדורכגעשפּרײזט דאָס צימער אַ
פּאר מאָל און זיך אָנגערופן : |

מיינע מינוטן זיינען, װי איר װוייסט, געציילטע, איך האפ
דאָ צו פאַרגלײבּן גאַנץ װײיניק צייט, אייער שוועסטער האָט אייך
מסתּמא דערציילט, װאָס פאַר אַ שמועס מיר האָבּן דאָ בּיידע גע=
האָט... װעל איך עס אייך אין קורצן איבּערחזרן: איך װויל
איער שװעסטער פאַר אַ. װײבּ... אױב איר קאָנט מיר געבּן
אייער הסכּמה, קאָנען מיר היינט פאַרקנסנט װערן און איך װעל
איבּערלאָזן אייער שוועסטער צוויי טױיזנט טאָלער לקיום. איר
דאַרפט ויסן, אַז זי געפעלט מיר זייער און איך האָף צו לעבּן
מיט איר אַ גליקלעך לעבּן."

דערויף האָט אים גרשון געענטפערט: |

,איך גיבּ אייך מיין הסכּמה מיט דעם גרעסטן תּענוג און מיר
װעלן טאַקע בּאַלד דורכפירן דעם קנס:מאָל, וועגן תּרצהן װוידער
זאָלט איר זיך נישט זאָרגן. זי האָט שוין לאַנג אַ חתן, און דער
פעטער האָט איר ערשט, ווען ער איז געוואר געװאָרן, װאָס דאָ
איז געשען צווישן אייך, געגעבּן זיין הסכּמה. מאָרגן װעלן שויף
זיין תּנאים בּיי איר מיט יענעם. דער פעטער װעט אַזאַרום

א מ. דיק.

אויך גאָרנישט האָבּן געגן אייך, אָבּער די זאַך מוז נאָך דער.
ווייל בּלייבּן אַ סוד,, ,*

אברהם קעמרער איז איצט געווען זייער צופרידן.

מען האָט בּאַלד אַרײנגערופן רייזעלען מיט בּראַכמאַנען,
תתן:כּלה האָבּן זיך געגעבּן די הענט, נאָכדעם זיך געפּיטן מיט
די רינגען, און קעמרער האָט איבּערגעלאָזן דער כּלה אַ זילבּער.
ישטיין אויף צוויי טויזנט טאָלער און האָט זיך געמאַכט פאַרטיק
צו דער נסיעה, 2

שטיל און שנעל האָט מען אָנגעשריבּן אַ פּאַפּיר, אין
וועלכן מען האָט בּאַשטימט די נתינות און דעם זמן החתונה, און
אין שטילן האָט מען געלאָזט רופן אַ שמש, װאָס זאָל זיך אונ.
טערשרייבּן אויף דידאָזיקע תּנאים,

אַלזאָ, אונזער רייזעלע איז שוין אויך געװאָרן א כּלה, און
קייגער האָט דערפון נישט געוואוסט. ביידע צדדים זיינען געווען
העכסט צופרידן, |

ויהי, און עס איז געווען, װוען דערדאָזיקער קעמרער האָט
געדאַרפט אַװעקפאָרן, האָט ער אַ זאָג געטאָן צו גרשונען :

,עס פּאַסט דאָך נישט, איך זאָל אַװעקפאָרן נישט-געזעג:.
טערחייט מיט אייער פעטער, איך װאָלט װעלן, אַז מיר גיידע
זאָלן אריין צו אים אוֹן איך זאָל מיך קאָנען געזעגענען מיט
אים,* |

, איר האָט רעכט, -- האָט אים גרשון געענטפערט. -- אַזוֹ.
האָט עס אייגנטלעך בּאַדאַרפט זיין, אָבּער אַזױ װי איך לעבּ
נישט איבּעריקס גוט מיט מיין פעטער, איז גלייכער, איר זאָלט.
אַליין אַרײנגײן צו אים און זיך געזעגענען מיט אים. דערנאָך
װעל איך און בּראַכמאַן אייך בּאַגלײטן בּיז צו דער ראָגאַטקע.*
| קעמרער איז אינגעגאַנגען דערויף, און גרשון האָט .
:אַרײינגעשיקט רייזעלען צום , פעטער?, זי זאָל אים פרעגן, צי עָר
יקאָן אויפנעמען קעמרערן, | |

אחר רגעים אחדים, אין עטלעכע מינוטן אַרום אין זי גצ
:קומען צוריק מיט אַן ענטפער :

- 88

ר' שמעון נונצער

איר ואָלט וויסן, וי בּיטער עס איז אייך זיך צוֹ געוע=
גענען מיט אים, איז אים נאָך טויזנט מאָל בּיטערער, וי אייך,
און דאָך האָט ער עס אייך דערלױיבּט,*

אין די עטלעכע מינוט,. װאָס רייזעלע איז געלאָפּן נאָכן
ענטפער, האָט זיך גרשון איבּערגעטאָן פאַרן פעטער און האָט
קעמרערן אויפגענומען זייער קאַלט,

, מיר האָגן גענוג טעמים, -- האָט ער זיך אָנגערופן צן
קעמרערן, -- צו זיין שטאַרק אומצופרידן מיט אײנאַנדער איר
האָט געזאָגט אויף מיר פאַר מיין טאָכטער אין די אויגן, אַז איך
האָבּ אייך געװאָלט אָפּנאַרן, אויסערדעם, האָט איר אויך בּאַ.
ליידיקט מיין קינד. נאָר אי האָבּ נישט אויף קיינעם צו זיין
אין כּעס, נאָר אויף זיך אַלין, עס אין געװען אַ משוגעת צו
זוכן אין דער פרעמד אַ שדוך פאַר מיין טאָכטער, בּשעת זי האָט
| שוין געהאַט אַ חתן, מיר װעלן אָבּער בּלייבּן גוטע פריינט און
אויבּ איר ווילט, בּלייבּט בּיז מאָרגן אויף תּנאים,*

אברהם קעמרער האָט געזאָגט :

,איך װאָלט עס גערן געװאָלט. איך האָבּ אָבּער קיין צייט
נישט", בּיידע האָבּן זיך צעזעגנט, און קעמרער איז ארויס פון
שטוב. :

בּאַלד דערויף האָט זיך גרשון בּאַװיזן אין זיין אייגענער
קליידונג און צוזאַמען מיט בּראַכמאַנען האָט ער דעם וינער
חור בּאַנלײט בּיז דער ראָגאַטקע. דאָרט האָבּן זיי זיך הייס צע*
זעגנט, וי די בּעסטע פריינט און האָבּן זיך אומגעקערט אַהײם,

אָבּער מיין ליפַּע לעזערין, עס איז שוין צייט, מיר זאָלן
אונז דערמאַנען אין אונזער תּפוס, ר' שמעון נונצער, וועלכער
ווייס דערװײל גאָרנישט, װאָס דאָ טוט זיף בּיי אים. ער וייס
נישט, אַז זיין טאָכטער האָט חתונה געהאַט מיט גרשונען, און אַז
רייזעלע איז געװאָרן אַ כּלה מיט זי ין חתן, װאָס ער האָט גע*
בּראַכט פון ווין,

ויהי, און עס איז געווען אויף מאָרגן נאָך דער תתה,

- 39 --

א. מ, דיק

בּשעת גרשון איז געװען זיכער, אַז תרצה איז שין זיין
ווייבּ, האָט ער זיך אָנגעהױבּן מישב צו זיין מיט בּראַכמאַנען,
וונָס זאָל מען איצט טאָן.

, איצט, -- האָט זיך בּראַכמאַן אָנגערופן, - מוז מען נאָך
דעם פעטער צוהאַלטן דאָרט אין תּפיסה אויף עטלעכע טעג, בִּין
דו װעסט אַװעקפּאָרן מיט דיין תּרצהן צו זיך אַהיײם, און װאָס
דאָ װעט געשען אונטער די אויגן, דאַרף דיר אַזויפיל קימערן, וי
דאָס אַלץ, װאָס עס װעט זיך טאָן בּיי דיר אין שטובּ נאָך דיין
טויט,., *

גרשון האָט אים געפאָלגט, און אויפן דריטן טאָג האָט ער
גענומען זיין פרוי און רייזעלען און איז אַװעק געפאָרן מיט זי
צו זיך אַהיים,

בּאַלד נאָכדעם האָט אהרן בּראַכמאַן געזען לייז צו מאַכן
! ר' שמעוגען, און דערויף איז ער דורכגעקומען מיטן מאַיאָר.

שבעים שנה, זיבּציק יאָר האָט חוני המעגל געשלאָפן און
נאָכדעם האָט ער דערזען אַזופיל שנויים אין דער גאַנצער װעלט,
דאָס אייגענע איז איצט אויך געשען מיט אונזער ר' שמעונען,

בּאַלד װי ער איז אַרײן אין שטובּ אַ דערשלאָגענער און
אַ צעבּראָכענער, האָט אים דאָס ווייבּ אַ פרעג געטאָן :

;װאָס אִיז די מעשה מיט דיר, װאָס דו בּיזט אזוי גיך גע*
קומען פון פּעטערבּורג און װאָס הערט זיך מיטן געלט"?

האָט ער אָבּער ביידע שאַלות נישט פאַרשטאַנען און איז
אַרײנגעפאַלן אין גרויס גרימצאָרן, למאי מען האָט אים נישט
געשיקט עסן פון דער היים.

דאָס וויים, וידער, װאָס האָט נאַטירלעך, גאָרנישט גע"
וואוסט פון דעם גאַנצן פּלאָנטער, האָט אים אונגעקוקט װױ
משוגע,

וי קאָן מען שיקן עסן פון פּרעסבּורג קיין פּעטערבּורג!
אַזױי האָט עס געדוערט אַ גאַנצע שעה צייט: ער האָט געקוקט
אויף איר און זי אויף אים, נאָכדעם האָבּן זיך איינער דע
אַנדעױן אויפגעקלערט אין פראַגן און תּשובות,

די א

א

ר' שמעון נונצער

ווען מיר בּאַשרײבּן, אַ שטייגער, דידאָזיקע פראָגן מיט די
ותשובות, װאָלטן מיר זיכער געשטאַרבּן פון געלעכטער,

יעדער פון זיי פּיידן אין איצט געװאָר געװאָרן אַזעלכע
שאַכן, אַז זי האַבּן זיך ממש אָנגעקוקט וי משוגע אויף טויט.

זי האָט אַלץ געשווארן, אַו נאָר ער מיט זיין ווילן
האָס עס אַלץ געמאַכט, און ער, ווידער, האָט געשריען און גְעַ=
לייקנט שטיין און בּיין, אַז ער האָט זי די גאַנצע ציט אין די
אויגן נישט געזען. און פון דער גאַנצער געשיכטע האָט ער מער
נישט געקאָנט פארשטיין װי דאָס, אַז גרשון האָט גענומען זיין
טאָכטער, און ווייטער נישט, װאָס איז געװאָרן מיט אברהם קעם:
רער, - װעגן דעם האָט זי אים אויך גאָרנישט געקאָנט זאָגן,
ווייל זי האָט געהאַלטן אין איין טענהן, אַו זי האָט מיט אים
קיין װאָרט נישט אויסגערעדט.

דערהערט דידאָזיקע װוערטער, איז ר' שמעון נונצער בּאמת
שיער נישט משוגע געװאָרן פון קלעמעניש און צער, אַ גאַנצע
שטום און אַ גאַנץ לעבּן האָט זיך איבּערגעדרייט פאַר זינע
אויגן און ער האָט עס בֹּשׁום אופן נישט געקאָנט משיג זיין,

עשרה ימים, צען טאָג איז ער אַלץ אומגעגאַנגען איבּער
דער שטוב אַהין און צוריק, װי אַ פאַרריקטער מענטש. א ויילע
האָט ער געקרעכצט און אַ וויילע האָט ער געשריען און אַ יי
לע געלאַכט, ער האָט שוין אָנגעהױבּן זיך אָנצעשטױסן, װאָס
פאַר אַ מין שפּיל דאָ איז געשפּילט געװאָרן, און ער האָט אַלץ ‏
געפרעסן זיך און זיין ווייגּ, געװאָרטשעט און געכּעסט און גע:
שריען, גיז זיין ווייב האָט נישט געקאָנט מער אױסהאַלטן און
האָט געמאכט פליטה צו דער טאָכטער,

דערווייל איז מען פון דער גאַנצער געשיכטע געװאָר גע*
װאָרן אין שטאָט און דער עולם האָט זיך לוסטיק געמאַכט איבּער
אים אין אַלע ווינקעלעך, צום אומגליק, האָט זיך אונטערגערוקט
דער פּורים?טאָג, און אָנשטאָט דאָס פּורים:שפּיל האָט מען אין
;אַלע הייזער געשפּילט דאָס שפּיצל מיט ר' שמעונען ..

ר' שמעונען אינ אַװי איינג געװאָרן, אַז ער האָט סוף-2ליסוף

וואל { 5 אט

א. מ. דיק,;

נעמוזט פּאָלגן בראַכמאַנס עצה, ער זאָל װערן שלום מיט
גרשונען, מיט דער טאָכטער, מיט דער וייבּ און זאָל אַרױספאָרן
צו זײי, ‏ אוב ער װעט אַזױ טאָן, װעלן זיך אַלע ואונדן פאַר:
היילן, און דער װעלט װעלן פאַרשטאָפּט װערן די מיילער,

פאַר זיין אַרױספאָרן צו דער טאָכטער האָט ער נאָך גע
מוזט אַראָפּשלינגען נאָך אַ פּאָר פּיטערע פּילן: ער אין געװאָר
געװאָרן, אַז זיין איידעם האָט אָפּנענומען עטלעכע טויזנט טאָלער
בּיי זייגע קרעדיטאָרן, . . דאָך האָט ער זיך געמאַכט האַרץ און
איז צוזאַמען מיט בּראַכמאַנען אַרױסגעפּאָרן צום איידעם,

געקומען איז ער אַהין אַקוראַט צו אַ גרויסער שמחה:
רייזעלע איז געשטאַנען מיט קעמרערן אונטער דער חופּה. . . און
מיט פאַרבּיסענע ליפּן האָט ר' שמעון נאָך געמוזט מסדר קדושין
זיין, , ,

בּלילה ההוא, אין דערדאָזיקער נאַכט האָט ער זיך. צעזעגנט
מיט זיי אַלעמען און האָט זיי אויך געשיינקט זיין בּרכה,

קעמרער האָט ערשט איינגעזען, אַז עס איז דאָ אַן אמתע
תּרצה - אַ שיינע, אַ לִיבּע און אַ גוטע, און אַז יענע איז גע=
ווען אַ טאַלשע תּרצה. אָבֹּער ער האָט קיין חרטה נישט געהאַט,
ווייל רייזעלע האָט אים אויסגעוויזן שענער און בּעסער פון אַלץ
אין דער ועלט.. . |

אַזױאַרום האָט זיך דער גאַנצער פּלאָנטער געענדיקט מיש
גרויס געלעכטער, שמחה און גליק !

ר' 'שע'ה ושוכאשויבער

8
םּ = 8

דאָס זיינען קליינע געשיכטן, װאָס נאָר די
װאָרהײט בּאַר;ָכטן, זיינען ריין פוּן ליָגן אוּן מאַכן
גרויס פאַרגענלגן. זיי דערציילן פוּן פרוּמע לייט, וואס
זיינען געווען ניִשט ווייט פוּן אונזער צייט, זי באַ:
וייזן די השגחה פוּן גאָט איִבער דל-יעניקע, װאָט
הלטן זיין געבּאָט. אוּן װיַדער וי מען מוּז זיִך היטן
גיִשט עובר צוּ זיין דערויף, װאָס דיַ עלטערן האָבּך
פאָרן טוֹיט געהעטן,

3 אמלצהרלינג; צום צרשטן מאָל געדרוּקט אין יאָר 1873,

אַמאָליקע מעשׂהלאך,

,1
ר' ישעיה זשוכאַװיצער,

ס'וועט שוין זיין אַן ערך פון אַ יאָר אַכציק, װי אין
דעם דאָרף זשוכאַװויץ, נישט ווייט פון לופּץ, אין דער מדינה
פון ליטע, האָט געוואוינט אַ גרויסער צדיק ר' ישעיה ז"ל, ער
איז געווען אַ גרויסער למדן, אָבּער צוליבּ זיין גרויסער צדקות
האָט מען נישט געהערט אַזױ שטאַרק פון זיין גרויסער למדות,
אויסערדעם, איז ער אויך געווען אַ גרויסער עניו און האָט זיך
מיט זיין למדות גאַנץ װײיניק אַרױסגעװײן,

ער איז געװען כּל ימיו אַ ישוּבניק און האָט פאַרלעבּט
זיינע יאָרן אין דאָרף, און דאָך איז ער געווען אן אישיחכם,
אַו הן יידן הן קריסטן פלעגן קומען צו אים פון כּמה-מקומות
פרעגן עצות. און זיין עצה איז געווען אַלעמאָל ריכטיק, גוט
און קלוג, |
ר' ישעיה איז אַפּילו געווען אַן אַרענדאַר, אַ פאַרנומענער
מענטש, און דאָך האָט ער תּמיד געהאַט צייט צו דאַװנען אַלעַ:
טאָג בּצבּור און עוסק צו-זיין גאַנצע נעכט אין תּורה אין זיין
חדר מיוחד, װאָס ער האָט געהאַט. אַודאי איז ער אויך געווען
אַ גרויסער מכניס-אורח און אַ גרויסער בּעל-גומל-חסד הן בּגופו
אוֹן הן בּממונו,. גאָטס בּרכה איז געפאַלן אויף זיין הויז און
:פעלד, ער האָט געהאַלטן אַ סך קרקע, װאָס איז געווען אַ שפע

--8 ---

א. מ, דיק

פון פּרנסה. דער עולם האָט אים געהאַלטן פאַר אַ גאָטיגעי
בּענטשטן מזלדיקן מענטשן און יעדער האָט נאָר געװאָלט
קויפן עפּיס פון זיינע הענט אָדער, פארקערט -- פאַרהאַנדלען
אים עפּיס אַ סחוֹרה, צו פאַרקויפן אים עפּיס. װייל מקן האָט
געשפּירט, אַז דאָס, װאָס איז געווען נאָר זיינס - הן א מטבּע
הן אַ בּהמה, האָט אין זיך געהאַט גרויס הצלחה. דעריבּער
פלעגן די עובדי-אדמה מהדר זיין איינצוזייען זייערע פעלדער
נור מיט די תּבואות, װאָס זיי האָבּן בּיי אים געקויפט און
גרויסע שׂררות פלעגן אים פירן איבּער זייערע גיטער, וייל
זיי האָבּן געגלויבּט און אויך געזען בּחוּש, אַז די ערד ווערט
פרוכטבּאַר אונטער זיינע טריט, ס'איז שוין געװאָרן אַ שפּריכי
װאָרט אין יענער געגנט: ,גדיע שעיה כאָדיט - טאַם זשיטאָ
ראָדיט"?

8
דאָס געוועט,

דער שׂררה, אונטער וועלכן ר' ישעיה האָט געואוינט,
האָט זִיךְ מיט אים זייער שטאַרק מתפאר געװען פאַר אַלע
אַנדערע שׂרים. און ער פלעגט אים אָנטאָן גרויס כּבוד און
האָט אין אים און אין זיינע רייד מאמין געווען, וי אַ פרומער
חסיד אין זיין רבּין, ער האָט אים שוין אױסגעפּרובט פון כּמה
יאָרן אין קליינע און גרויסע זאַכן און האָט אַלעמאָל אייג.
געפונען, אַז ר' ישעיה האַנדלט ריכטיק און ערלאַך הן צו
יידן הן צו קריסטן. ער איז געווען אַ גוטער מדריך צו זיינע
פּויערים. ער פלעגט זיי שטראָפן און זיי פלעגן אים פאָלגן
טויזנט מאָל מער װי זייער ציװאָן מיט זיין קנוט. און זייט ער
איז דאָרט געװאָרן אַן אַרענדאַר, זיינען זיי געװאָרן מיושב.
דיקע בּאַלעבּאַטים און האָבּן אויפגעהערט צו שכּורן, עס פאַר. /
שטייט זיך, אַז דורכדעם אַליין איז ער שוין געװאָרן בּיים
שׂררה אַ גרויסער תּקיף. אָבּער נאָך טײיערער און געאַכטער
איז ער בּיי אֹים געװאָרן דורך אַ געוויסן געוועט, װאָס יענער.
האָט זיך איבּער אים געוועט מיט אַ גרויסן שׂררה אין אַ גרויטן
גוט, און ער האָט געוואונען.

פּעם אהת, ווען דער שׂררה איז אַמאָל געװען אױף אַ
גרויסן בּאַל בּיי אַ גראַף, וואו ס'זיינען געווען א סך שׂרים און
גרויסוועלטיקע דאַמען, האָט דער שׂררה געטרונקען דֶעם ערשטן
כּוס לכּבוד ר' ישעיהן, זיין אַרענדאַר, און ערשט דערנאָך

7 =

8, 8, דיק
לִכּבוד די געסט, האָט עס זיר שטאַרק פּאַרדראָסן, פֿאַרװאָס
מען זאָל אָפּגעבּן אַזויפיל וכּבוד עפּיס אַ יידל, אַן אַרעגדאַר,
און דערצן נאָך אונטער די אויגן און די גאַנצע בַּאֲלִיגעֵי
זעלשאפט האָט זיך איראָניש צולאכט,

אין אױפּגעשטאַנען דער שררה און האָט זיך אָנגערופן
צום גראַף:

,מיין ליבּער גראף, ווען דו זאָלסט ויסן, װאָס פאַר
אַ געסלאכער און הייליקער מאַן איז דערדאָזיקער ישעיה,
װאָלסטו נישט בלוין געטרונקען דעם ערשטן בעכער וויין
לכּבוד אים, נאָר דו װאָלסט אויך דעם װיין געטרונקען פון
זיין שמוציקן שוך".

און ער האָט אָנגעהױיבּן פאַרן גראַף צו לױיבּן און צִוּ
רימען זיין אַרענדאַר.

,און אויבּ דו ווילסט, -- האָט דער שׂררה זיך אָנגערופֿן, =
קען איך זיך מיט דיר געװעטן, אין װאָט דו ווילסט, אַז דו
וועסט מיט קיין שום זאַך שבּעולם נישט שטערן דעם מאן אין
זיין פרומקייט און אין זיין ערלאַכקײט, ס'איז אַמאָל אַרונטערי
געלאָפן הייס זודיק װאַסער אונטער זיינע פיס, בּשעת ער האָט
געדאַװנט און ער האָט נישט אָפּגעטרעטן פון אָרט און האָט
אויך קיין קרעכץ נישט געטאָן. אַזוױ ווייט אין דער מענטש
געווען פֿאַרטיפט אין זיין תּפלה,

דערויף האָס דער גראַף בּאַמערקט:

;גוס, איך געוועס מיך מיט דיר אין אַ גרויס גוט, אַז ער
וועס גישט בּיישטיין מיין פּראָבּע."

אין דער שררה האָט געזאָגט:

,גוט, מיר געװעטן זיך. אָבּער איך בּעט דיך איין זאַך:
דו זאָלסט אים קיין שלעכטס נישט טאָן.

;גיין, -- האָט זיך אָפּגערופן דער גראַף, -- ס'וועט אים
קיין האָר נישט געקרימט װערן בּיי מיין שווערער פּראָבּע".

און אַזֹי האָבּן זיי זיך געוועס פאַר אַלע געסט, נאָר
באופן, אַז דער ייה זאָל וועגן דעם געװועט נישט וויסן,

--8 =

דר' ישעיה זשובאַוויצער,

אין די פּראָבּע קען געמאַכט װערן אַפילו אין אַ יאָר אַרום,

ויהי און ס'איז געװען אין אַפּאָר חדשים אַרום איז זיך
דער גראַף אָװנטצײט פאַרפאָרן צו ר' ישעיהן אין קרעטשמע
מיט נאָך אַ פּאָר שׂררות, װאָס האָבּן בּייגעװיינט דאָס געוועט,
און וען ר' ישעיה האָט זיך געשטעלט דאַװנען מנחה, האָבּן
זיי זאַלבּענאַנד אױסגעשאָסן פאַרבּײי זיינע ביידע איערן
ר' ישעיה האָט זיך בּעת-מעשׂה נישט גערירט פון אָרט און
האָט אַפּילו דעם קאָפּ נישט אַ בּויג געטאָן אָן אַן זייט און האָט
זיך זיין מנחה רואיק געדאַװנט,

האָט זיך דער גראַף זייער געחדושט און געזאָגט:

,איך האָבּ געזען דאָס, װאָס איך װאָלט נישט געגלױיבּט,
איך װאָלט מיר געוואונטשן, אַז אַלע מיינע אַרענדאַרן זאָלן
זיין אַזױ װוי ער"

ויהי און עס איז געווען, ווען ר' ישעיה איז אױסגעגאַנגען
שמוגה-עשׂרה און האָט דערזען דעם גראַף, האָט ער אים זייערּ
שיין אויפגענומען און האָט אים געפרעגט, וואוהין ער פאָרט,
אוֹן האָט אים איבּערגעבּעטן, ער זאָל קיין פאַריבּל נישט האָבּן,
װאָס ס'איז דוקא היינט עפּיס רויכיק אין שטובּ אוּן עס שמעקט
מיט פּולווער און שװעבּל. מסתמא האָט מען שלעכט געהייצט
דעם אויוון,

ר' ישעיה האָט עס נישט גערעדט מיט עפּיס אַ מיין, נאָר
גאַנץ פּשוּט, ווייל ער האָט בּאמת גאָרנישט געהערט די שיטעריי,
אַזױ ווייט איז ער געווען פאַרזונקען אין זיין מנחה,

;אָ, -- האָט דער גראַף געזאָגט, -- הלואל זאָל נאָך אַ צוויי.
טער, װי דו, נישט געבּאָרן װערן, ווייל איך האָבּ צוליבּ דיר
פאַרשפּילט אַ גרויס גוט",

און ער האָט אים דערציילט די גאַנצע געשיכטע. דער
סוֹף איז געווען, אַז דער גראַף איז נישט אָפּגעטרעטן פון דער
קרעטשמע בּיז ר' ישעיה האָט אים געבּענטשט און יענער האָט
אים דערפאַר זייער רייך בּאַשאָנקען.

9--

5
דער דרשה:געשאַנכ,

יל ר' ישעיהן האָבּן געדינט אַ יונג מיט אַ מויד, ידש /
גאַנץ אָרענטלאַכע און פרומע קינדער און טרייע דיגער, !'
ישעיה מיט זיין פרוי האָבּן זיך פאַרהאַלטן צו זיי, וי פאָטער
און מוטער, און אַז זיינען פוליעריק געװאָרן, האָט מען זי
חתוגה געמאַכט. ר' ישעיה האָט זיי געגעבן נדן, זיי אויסגץ.
קליידט און אויסגענייט און האָט געמאַכט אַ שיינע חתונה, װײ
ליל אייגענע קינדער א | האָט זיך שטאַרק משׂמח געווען מיט
יי. צו דער חתונה װאָט מען פאַרגּעטן זייער פיל ישוּבים און
מאַנכע פאַרװאַלטערס פון די גיטער. נאָכן בּענטשן האָט ר'
ישעיה אַ בּיסל איינגעדרעמלט בּיים טיש און דערווייל האָט
דער בּדחן אויסגערופן דרשה-געשאַנק. די ישובניקעס, עליפי.
דוב גראָבּע מענטשן, װאָס זיינען געקומען אויף דער חתונה
נישט אַזױ צוליבּ דער מצוה, וי צוליבּ דעם פאַרגעניגן, האָבּן
אָנגעהױיבּן פון חווק וועגן צוצעװאַרפן הילצערנע לעפל, היל.
בערנע קאָכלעפֿל, הילצערנע טעלער און הילצערגע שיסלען,
זיי האָבּן אָנגעװאָרפן א גאַנצן טיש מיט דעמדאָזיקן געהילץ,
אַזױ אַז חתן-כּלה האָבּן זיך פאַרשעמט און זיך פאַנאַנדערגעװיינט,
אין דעם האָט זיך ר' ישעיה אױפגעכאַפּט און האָט דערזען,
וי חתן:כּלה ווייגען. האָט ער זיי געפרעגט: |

,װאָס װיינט איר, מיינע ליבּע קינדער",

און זיי האָבּן געענטפערט: טי

2510 =

ד*' ישעיה זשוכאוויצעף

,פאַרװאָס זאָלן מיר נישט װיינען! איר זעט דאָך װי מען
מאַכט חוזק איבּער אונז? לא.די װאָס זיי שיינקן אונז גאָר,
נישט, זיינען זיי נאָך אונז מבזה און װאַרפן אונז דרשהיגע.
שאַנק הילצערנע כּלים", |

האָט ר' ישעיה זיך צעלאַכט און געזאָגט:

,נו, מיינע ליבּע קינדער, נעמט עס אַלץ צוזאַמען און
בּאַהאַלט עס בּיי אייך לזכּרון, אַז איר זייט אַמאָל אַזױ שפל
געװען, אַז אייערע חתונה-לייט האָבּן אייך אַזעלכע כּלים גע
געבּן פאַר דרשה-געשאַנק. איר װעט דאָך מסתּמא נאָך זיין רייך
אַמאָל?,

האָבּן חתן-כלה געטאָן אַזױ װי דער באַלעבּאָס האָט
געהייסן, זי האָבּן עס צוזאַמענגענומען. די ישובניקעס האָבּן זי
בּאַלד איבּערגעבעטן, און האָבּן שטאַרק חרטה געהאַט אױף
דעם זינדיקן שפּאַס. דאָס פּאָרפאָלק האָבּן זיך געדונגען
אַ קליינע אַרענדע און גאָט האָט זי זייער מצליח געווען, אַזױ
אַז אין אַ יאָר צען אַרום האָבּן זיי זיך געמאַכט זילבּערנע כּלים
און זיינען געווען גרויסע גבירים כֹּל ימיהם, די הילצערנע
ּלּים האָבּן זי אויסגעשטעלט אין די צימערן, לזכר עוֹלם,
אַזױ װי ר' ישעיה האָט געהייסן און אַזױ האָבּן אויך געטאָן
זייערע קינדער און זייערע קינדסיקינדער, וואס זייגען געװען
גרויסע גבירים, . / |

אוער וו טטטטאאסטאססטונטאאועס

,שש
אַן אורח חגון,

פּעם אחת אין דערדאָזיקער ר' ישעיה געװען זייער
בּאַזאָרגט, װאָס ער האָט נישט קיין אורחים צייט עטלאַכע טעג,
און דעריבּער האָט ער זיך פרייטיק אינדערפרי אַליין געשטעלט
אויפן גרויסן שליאַך, אָפּצוהיטן עפּיס אַ פאַרבּײיגײיער אָדער
אַ פּאַרבּײיפאָרער. יענער מעג זיך זיין װער ער איז, אָרים
צי רייך. ס'איז שוין געווען אַרום צװועלף א זייגער, האָט ער
פּלוצלונג דערזען, וי ס'פאָרט עפּיס אַ רייכער מאַן אין אַ טייערער
בּריטשקע מיט דרי גוטע פערד אוֹן מיט אַ יונג, האָט אים ר'
ישעיה תּיכּף-ומיד פאַרהאַלטן און האָט אים נישט געלאָזט
ווייטער פאָרן, : *"-

,נישט אַנדערש, איר מוזט בּיי מיר האַלטן שבֹּת, -- האָט
ר' ישעיה געטענהט, -- איר װעט זיך בּיי מיר גוּט אויסרוען
מיט אַלע בּאַקװעמלעכקײטן?",

דער אורח האָט אָבּער נישט געװאָלט הערן און זען און
האָט געענטפערט:

;איך קען נאָך אַ פּאָר מייל אָנציען, און דאָס איז בי
מיר טייערער וי אַלע בּאַקוועמלעכקייטן אין דער וועלט",

לעמאָלט האָט זיך ר' ישעיה אָנגערופן:

גניין,. מיין ליבּער פריינט, איר האָט ווייטער נישט צוי
פאָרן היינטיקן טאָג, ווייל נעכטן גיינאַכט האָט דער גרויסער
רעגז אַראפּגעטראָגן דאָס בריקל, װאָס ליגט איבּערן טייך און

"גע =

ד' ישעיה זשוכאַוויצער

דאָס ועט ערשט מאָרגן פאַרריכט װערן. נו, קענט איר קוים
אַ האַלבּן מייל אָנציען און דאָרטן וואױינט אַ יידל אַן אביון.
דעריבּער פאָלגט מיך און האַלט בּיי מיר שבּת".

און, אַזױ ריידנדיק, האָט ער אַרױסגענומען פון אונטעף
דער פּאָלע אַ פּלאַש בּראָנצן מיט אַ גרויסן לעקאַך און האָט שוין
געמאַכט מיט אים אַ לחיים און בּאַלד דערויף פאַרקערװעט די
פערד צו זיך, קיין פאָטער קען זיך בּעסער נישט פרייען מיט
זיין בּן-יחיד, וועלכן ער האָט נישט געזען פון כּמה יאָרן, װײ
דער ר' ישעיה האָט זיך געפרייט מיט דעם אורה. ער האָט
צוליבּ אים געמאַכט אַ װאַזשנעם שבּת און האָט זיך געהאַלטן
בּיים טיש זייער פריילאַך און לוסטיק, פאַרן שלאָף האָט מען
געטרונקען אַלטן מעד, נאָכדעם האָט דער אורח זיך געלייגט
שלאָפן און איז זייער האַרט איינגעשלאָפּן און ר' ישעיה איז
נאָך געבּליבּן זיצן בּיים טיש און געלערנט זיינע זאַכן, װי זייך
שטייגער איז געווען אַלע שבּת נאָכן טשאָלנט,.

ויהי טרם כּבּוּ הִנרוֹת און ס'איז געווען ווען די ליכט
האָבּן אָנגעהױבּן אויסצוגיין, האָט דער אורח גענומען זייער
שטאַרק כראָפּן און דערנאָך האָט ער אָנגעהױבּן צו ריידן פון
שלאָף אויף רוסיש, ער האָט אָבּער נישט גערעדט קיין נבוֹל-פּה,
חלילה, און נישט פון געשעפטזאַכן, נאָר װי ער װאָלט גע.
שטאַנען פאַרן שׂררה פון ר' ישעיהס אַרענדע און דינגט זי
אויס און וגיט דערבּיי אַ הוספה פון טוױיונט גילדן. אַז ר'
ישעיה האָט עס דערהערט, איז ער בּיי זיך שטאַרק אַראָפּגעפאַלן,
ווייל צייט א יאָר איז דאָס גוֹט אַרײינגעפאַלן אין די הענט פון
איינעם אַ שׂררה, װאָס. האָט עס בּיים פריערדיקן שׂררה אָפּי
גענומען פאַר א חוב. און דערדאָזיקער גייער שׂררה האָט זיך
נאָך נאַנץ װײיניק געקענט מיטן ר' ישעיה, עס קען דאָך גריי*
לעך געמאָלט זיין, אַז דערדאָזיקער אורח, װאָס האָט בּדעה צו-
געבּן אַ הוספה, װעט אים אויסדינגען. דאָך אָבּער האָט זיך
ר' ישעיה בּאַרואיקט און האָט זיך געמאַכט נישט װיטנדיק פון
דעם אורחס רייד אין שלאָף און אויף צומאָרגנס האָט ער אים

-- 13---

א, מ, דיק,

אויך זייער אָרנטלעך בּאַהאַנדלט, און האָט אים אָנגעטאָן כּ
הכּבוד וי נעכטן. שבּת-צו-נאַכטט האָט שוין דער אורח געװאָלט .
אַװעקפאָרן און האָט שוין בּאַדאַנקט ר' ישעיהן פאַר זיין הכנטת.
אורחים. ער האָט באמת בּאַדאַרפט אין חצר פונם שׂררה, בּיי
וועלכן ער האָט געװאָלט אויסדינגען ר' ישעיהס אַרענדע. ר' ‏
ישעיה אָבּער האָט אים פון דאָסנײ אָפּגעהאַלטן בּיי זיך אויף
דער נאַכט און אַלץ מיט דערזעלבּער טענה, װי אַזױי װעט
ער פאָרן, בשעת די בּריק װעט נאָךְ אַװדאי פאַרטיק
ווערן ערשט פאַרטאָג, דעם אורה האָט עס אֲפילו נישט
געשמעקט, ער האָט אים אָבּער, געמוזט נאָכגעבּן און איז
געבּליבּן דאָרט אויף דער נאַכט, און דערווייל איז זיך ר' ישעיה
אַװעק אין הויף און האָט דאָרט אַרויסגענומען בּיי דעם שׂררה
אַ קאָנטראַקט אויף צען יאָר, זונטיק אינדערפרי איז זיך דער
אורח געקומען צום שׂררה פון דעם חצר און האָט אָנגעהױבּן
איינצעטענהן מיט אים װעגן דער אַרענדע און האָט אים אָנ
געבּאָטן אַ הוספה פון טויזנט גילדן, עס איז שוין אָבּער געווען
נאָך אַלעמען און ער האָט דעריבּער נאָך געהאַט גרויסע בּזיונות
פון דעם שׂררה, פאַרװאָס ער קריכט אוֹיף אַזאַ גוטן מענטשן,
װואָס איז בּאַליבט אַפילן בּיי קריסטן,

4

די בּריסקער רבּיצין,

די בריסקער רבּיצן, װאָס איז געווען ר' לייבּעלעס ווייבּ,,.
איז געווען אַ גרויסע צדקנית, נו, װעלן מיר דאָ ווייזן בּלוין
איין בּיישפּיל פון איר צדקות, װעט מען שוין דאָס איבּעריקע
אַליין פאַרשטײין, ס'איז געווען אַמאָל בּיי איר אַ גרויסע שׂמחה,
אַזאַ שׂמחה, װאָס נישט אַלע זיינען עס זוכה צו מאַכן און צו
זען. איר מאַן האָט צום ניינטן מאָל אויסגעהערט דעם ש"ס.
זיינען פאַרבּעטן געװאָרן אַלע גרויסע לומדים און אַלע גרויסע
נכבּדים. און דאָך איז ביי איר צוגעגנבעט געװאָרן אַ טייערע
בּינדע. דער שאָדן איז געווען גרויס. דאָך אָבּער האָט מען מער
גישט געזוכט, וי אין שטוב, און ווייטער האָט מען קיין שוּם
טומל נישט געמאַכט און קיינעם נישט חושד' געווען און מען
האָט אויפגעהערט צו ריידן דערפון.

לא ארכוּ הימים, און עס האָט נישט לאַנג געדויערט און
אַ נייע נגידה האָט געבּראַכט צו איר וייזן אַ טייערע בינדע,
װאָס זי װיל ערשט קויפן אוֹן בּעט איר, זי זאָל איר שאַצן,
װוייל די רבּיצן איז געװען אַ גרויסע מבינטע אויף אַזֹינע
זאַכן, די רבּיצן האָט אֶבֹּער בּאַלד דערקאָנט, אַז דאָס איז איר
בינדע, דאָך האָט זי זיך געמאַכט נישט וויסנדיק און אָפּגעשאַצט
ריכטיק וויפיל זי איז װוערט, -

,פאַר אַזאַ ווייטע מבינטע האָבּ איך אייך נישט געהאַלטן, =
האָט זיך די נייע נגידה אָפּגערופן, -- דען איר זאָלט אַװי גע.

---.18--

8 8, דיכ.

זונט זיין און איך אויך, וי אַזויפיל בּעט מען בּיי מיר. נישט
מער און נישט װייניקער. נישט אַנדערש, איר האָט געמוזט
דערבּיי שטיין",

דערויף האָט די רביצן געענטפערט:

, דאָט האָבּ איך אַמאָל אַליין בּאַצאָלט פאַר איר",

און מיט דידאָזיקע ווערטער האָט זי איר אַװעקגעגעבן
די. בינדע צוריק און האָט זי אַפילו נישט געװאָלט פרעגן, װוער
עס פאַרקויפט זי איר, װוייל זי האָט גוט געוואוסט, אַז קיין
גנב האָט עס בּיי איר נישט געגנבעט. מסתּמא האָט עס פּאַר.
קויפט א בּכּבודער מאַן פון נויט, און דעריבּער דאַרף מען אים
נישט מאַכן צו שאַנד,

,תש

דער דין:תּורה,

הגאון הגדוֹל, דער גרויסער נאוֹן ר' יעקב ווילנער, װאָס
אִיז געווען דער פאָטער פון דעם חכם צבי, דער זיידע פון
גאון ר' יעקב למדן זכרונו לברכה, איז געוען כּמעט דער
גרעסטער למדן פון זיין דור, און נאָך דערצו אַ גרויסער בּעלי
לשון, אַגער וי גרויס ס'איז געווען זיין למדות, נאָך גרעסער
איז געווען זיין צדקוֹת. דערדאָזיקער גרויסער מאַן איו געווען
אַרב אין פּאַריז, וואו ער איז זייער געשעצט געװאָרן בּיי יידן
און ביי קריסטן, אין יענע צייטן האָט אַ רב געהאַט זייער
אַ גרויסע דעה בּיים כּלל, גפרט נאָך אַזאַ רב װי ער איו גע'
ווען. זייגע פּסקים האָבּן געהאַט אַ געװיכט, װי אַ דעקרעט פון
סענאַט, ווייל מען האָט גוט געוואוסט, אַז זיין יעדעס װאָרט
איז לויטער אמת,

ויהי היוֹם, האָט זיך אַמאָל געמאַכט, אַז צװיי גרויסע
גבירים האָנּן געהאַט צוישן זיך אַ גרויסן סכסוּך, װאָס האָט
בּאַטראָפן מער װי דרייהונדערט-טויזנט טאָלער, און זיי זיינען
געווען געצוואונגען צו האָבּן אַ דין-תּורה פאַרן רב. איינער פון
די בּיידע סוחרים איז געווען אַ גרויסער תּקיף בּיים מלך און
איז געווען בּטבע אַ שלעכטער מענטש און דערצו נאָך אַ קנאַפּער
ליך. בּיידע האָבּן געטענהט פאַרן רב און יעדער פון זיי האָט
געװאָלט געווינען דעם דיןיתּורה. אויסגעהערט די צדדים, האָט .
דער רב פאַרלאַנגט, מען זאָל אים געבּו דריי טאַג צייט בּיו

5: 17

8, 8 דיק,

ער װעש אַרױסגעבּן דעם פּסק, דערווייל האָט ער געלאָזט אילנא.
פּאַקן אַלע זיינע זאַכן מיטן גאַנצן האָבּ און גוטט אויף דריל.
פערדלאַך, און אַז ער איז שוין פאַרטיק געװאָרן מיט אַלעם, .
האָט ער אָנגעשריבּן דעם פּסק, אַז דער גרויסער תּקיף האָט.
פאַרשפּילט ט און איז בּאַלד מיט זיין פּאַמיליע אַנטלאָפן פוך.
פּאַריז, ווייל ער האָט מורא געהאַט פאַר גרויסע רדיפות, פוך.
דעם תּקיפס צד, 2
געווען איז ער אַ גרויסער בּעל-מטוּפּל און איז געקומען 3
אָרעם און בּחוסר כֹּל צו זיין מחוּתּן דעם גבּור, װאָס אין גע=;
וווען דער שווער פון דעם חכם צבי, ער אין געזעסן בי אים,;
בּיז ער האָט געקראָגן אַן אַנדערע שטעלע אויף רִבּנוּת. אמת,.
ער האָט איינגעשטעלט דאָס לעבּן אין סכּנוּת, אָבּער ער האָט.
געפּטקנט ערלאַך און ריכטיק.

6

זה כּארבּעים שנה, ס'וועט שוין זיין אַן ערך פון אַ פערציק
זאָר, װי איינער פון די ווילנער גרויטע גבּאים, אַן איש-חכם
עדיב, װאָס איז געווען מער וי צװאַנציק יאָר דער משגיה
איבּער דעם יידישן שפּיטאָל און האָט עוסק געװוען אין דער.
דאָזיקער שווערער און הייליקער אַרבּעט בּאמונה גדולה, האָט
אין דעם ערשטן טאָג, װאָס ער האָט אוֹיף זיך גענומען די-
דאָזיקע מצוה, געהייסן אַרױסטראָגן ערב יום.כּפּוֹר אינדערפרי
דריי טישן אויפן הויף: צוויי גרויסע און איינעם א קליינעם, די
צוויי גרויסע זיינען געווען בּאַדעקט מיט טישטעכער און אויף
זֵיי האָט מען אַװעקגעשטעלט בּראָנפן, לעקאַך און פּירעשקעס,
און אויף דעם קליינעם טישל האָט ער זיך אַליין אַװועקגעשטעלט
און האָט צוזאַמענגערופן אַלע משרתים און משרתטעס און אַלצ
אַרבּעטער און האָט זיי דערציילט א קליינע מעשׂה. און גע*
זאָגט האָט ער אַזױ: -

,שׁמעוּ נא אחי ואחותי -- הערט נאָר, מיינע ליבּע בּרידער
און מיינע ליבּע שוועסטער, ס'איז היינט ערב יום-כּפּוּר, אַ טאָג,
װאָס יעדער ייד איז זיך אין אים מכין מיט תּשוּבה און מיט
מעשׂים טובים. אַ טאָג, װאָס װוערט געפייערט און געהײיליקט
אומעטום, וואו אַ ייד געפינט זיך נאָר, און וואו זיינען יידן
נישטאָ? הייסט עס, אַז דער טאָג װוערט געהײיליקט אויף דער
גאַנצער וועלט, און דאָך הערט נאָר, מיינע בּרידער און שוועס-

| -- 19 --

א, 8 דֹ ט מי

טער, אין אַזאַ טאָג האָט איינער פון די גרעסטע רבּנים, ר'
רפאל האַמבּורגער, געמאַכט אַן אױטנאַם. דערדאָזיקער גרויסער
צדיק אין דאָס ערשטע יאָר, װאָס ער איז געװאָרן רב אין
האַמבּורג, נישט געקומען אין שול צו כּל-נדרי. מען האָט אויף
אים געװאַרט אַ לאַנגע צייט, צולעצט האָט מען אים געשיקט
רופן, האָט מען אים אָבּער אינדערהיים נישט געטראָפן. סוף:
כֹּל-סוף האָט מען געמוזט זאָגן כּל-נדרי אָן אים. און דער עולם
איז געווען זייער בּאַאונרואיקט, ווייל מען האָט נישט געוואוסט
װאָס צו טראַכטן, און אומרואיק איז מען געווען, בּיז ער איו
געקומען צו די וידוים. נאַטירלאַך, האָט ער געדאַװנט אַזױ
וי אַזא צדיק קאָן דאַװנען. דער עולם איז אָבּער דאָך געווען
זייער נייגעריק, פאַרװאָס דער רב האָט געפעלט צו כּלינדרי, -
יעדערער האָט געװאָלט וויסן די סיבה פון דעמדאָזיקן רעטעניש,

האָט מען קוים דערלעבּט, עס זאָל זיך ענדיקן דער שיר
היחוד, און דעמאָלט דאָט אים דער גרעסטער פּרנס געפרעגט
מיט גרויס דרך:ארץ:

,רבּי, װאָס איז די מעשׂה מיט אייך, אַז איר זאָלט נישט
קומען צו כֹּל-נדרי?"

און דער רבּי האָט געענטפערט:

,די מעשׂה, ליבּער ייד, איז אַזאַ: איך בּין נישט געקומען
צו כּל-נדרי, ווייל כ'האָבּ מקיים געווען אַ וויכטיקע מצוה: דאָס
-איז בּקוּר-חולים,. נעבן מיר ואױינט אַ יד, אַ ירא אלהים,
װאָס איז זייער קראַנק, בּין איך אים מבקר הולה דריי מאָל
אין טאָג, פאַר כּל.נדרי בּין איך אַריין צו אים. איך האָבּ מיך
דערוואוסט, אַז ער ליגט אַליין און איז זייער שװאַך און זיין
ווייבּ איז אַװעק אין שול, בּין איך בּיי אים געזעסן, בּיז זיין
ווייבּ איז צוריק געקומען",

נו, מיינע ליבע בּרידער און שװעסטער, דערדאָזיקער
הײיליקער גרויסער מאַן, מעג אייך דינען פאַר אַ גוטן בּיישפַּיל
עאַר דעם מאָרגעדיקן טאָג. װער עס האָט פון אייך אַ שוערן
מולה, זאָל פון אים נישט אָפּטרעטן און אים נישט פאַרלאָון,

-- 20 --

*' ישעיה זשוכאוויצער)

ווייל דאָס איז אפשר אַ גרעסערע מצוה פון בּלינדרי. לאָמיר
היטן אפילו אום יום-כּפּוד אונזערע קראַנקע אין שװאַכע .
אויסגעהערט דידאָזיקע ווערטער, האָט דער צולם הײליק
אויסגערופן: |
;אמן!*

זווש
די גערעכטע שמראָף, גערעכט פון נאָט,

בּעיר קטנה אחת, אין א קליינער שטאָט פון ליטע, איז
געווען אַמאָל אַ גרויסער למדן און אַ גאנץ בּראַװער מענטש,
נו, װאָלט אים געווען גאַנץ גוט און ט'האָט אים טאַקי געדאַרפט
ייין גאַנץ גוט, װייל ער איז געװען אַ גוטער מענטש. האָט
אים אָבּער גאָט געשטראָפט, אַז ער האָט דערלעבט צו האָבּן
זיבן קינדער און אַלע זיינען געווען שטום. איז ער און זיין
ווייבּ און אַלע זיינע גוטע פריינט געווען זייער נישט צופרידן
מיט דער השגחה, ווייל אַלע האָבּן אים געקאָנט פון קינדווייז.
אָן, און יעדער האָט געוואוסט, אַז ער. האָט קיינעם קיין שׁוּם
שלעכטס נישט געטאָן. טאָ פאַר װאָס קומט עס אים! טיידן דאָס
איז נישט גאָטס שטראָף, נאָר אַ בּלויזער צופאַל,

ויהי היום, און ס'איז אַמאָל געווען, איז צו אים געקומען
צופאָרן זיינער אַן אַלטער בּאַקאַנטער, דאָס הייסט אַ פריינט
פון די יונגע יאָרן, װאָס האָט מיט אים געלערנט אין איין
חדר און צוגעבּראַכט צוזאַמען זייער למוד-צייט. האָט עֶר אים
זייער פריינטלעך אויפגענומען און האָט אים פאַרבּעטן צום
טיש. און ס'איז געווען, וי זיי זיינען אַזױ געזעסן בּיים טיש
מיט דער גאַנצער פאַמיליע און מיט די זיבּן שטומע קינדער,
האָט זיך דערדאָזיקער נגיד פאַנאַנדערגעװײנט און האָט דעם
גאַסט דערציילט פון זיין גרויס אומגליק;

,זעסטו, מיין פריינט, -- האָט ער זיך אָנגערופן, -- זעסטו

י' ישעיה זשוכאַוויצע ר

די זיבּן קינדער, װאָס זיינען אַזױי שיין פון געשטאַלט? זי"
זיינען אַלע שטום,.. אַך, מיין אַלטער גוטער פריינט, איך
האַלט דיך פאַר אַן אמתן ירא אלהים און דו בּיזט א מאמין
אין השגחה פּרטית, פּאַרהיט גאָטס כּבוד און דערקלער מיר,
פאַרװאָס קומט עס מיר אַזאַ פּסק? איך בּין, דאַכט זיך, גוט מיט
גאָט און מיט לייטן",

האָט דער פריינט אויסגעהערט דידאָזיקע דבּורים און
האָט אַ וילע געשוויגן, װאַלד דערויף אָבּער האָט ער ויך
אָנגערופן:

;ניין, מיין ליבּער פריינט, זאָג עס נישט. גאָט איז געי
רעכט און זיין משפּט איז גערעכט, זיין חשבּון איז זייער
ריכטיק און פאַר מיינע אויגן זייער ליכטיק, איך געדיינק,
מיין גוטער פריינט, אַז ווען מיר זיינען שוין געווען דרייצג.
יעריקע יינגלעך, האָסטו געכאַפּט כּמה מאָל פייגעלעך, האָסט
זי אויסגעריסן די צינגעלעך און האָסט זיי געלאָזט פליען איני
דערהויך, איך פלעג עס נישט קענען זען און פלעג אַװעקקערן
די אויגן, און ביי דיר איז עס געווען בּלוין אַ שפּילכל, די.
דאָזיקע שטומע פיינעלעך האָבן דעמאָלט זיכער אָנגעקלאַפּט
אין גאָטט טיר, נו, האָסטו בּאַקומען דיין שטראָף" /

האָט דער נגיד בּאַמערקט דערויף;

,נו, גלױבּסטו דע אַו גאָט זאָל שטראָפן אַ מענטשן ‏
דערפאַר, װאָטס ער האָט װיי געטאָן קליינע פייגעלעך?",

,פאַרװאָס זאָל איך נישט גלויבּן? -- האָט יענער געענטי
פערט. -- אונזער גמרא זאָגט, אַז רבּי הקדוש האָט געליטן כּמה
וכּמה יאָרן ציין-שמערצן בּלויז דערפאַר, ווייל ער האָט מצעף
געװען אַ קאַלב און אַז דער איינענער רבּי אין נאָכדעם גע.
היילט געװאָרן, ווייל ער האָט זיך מרחם געווען איבּער קליינע
שיזאים, גאָט האָט נישט ליבּ, אַז מען מוטשעט זיינע בּאַשע-
שײנישן. אס אַזױ, מיין טייערער, מען טאָר קיינמאָל קיינעם
שי ין יסוּרים נישט פאַרשאַפן, װאָרום עס איז פאַראַן א האַנט,
יאָס בּאַשטראָפט",

.--- 93 ---

1

דער מייזנטורם,

געווען אַמאָל אַ בּישוף, האָט מען אים גערופן אֶטאָ פון
בּולד, און ער האָט געװועלטיקט איבּער דער שטאָט מיינץ. ער
איז אָבּער געווען אַ שלעכטער מענטש און האָט שטאַרק גע.
פּײיניקט דאָס פאָלק. און יענע צייטן און אין יענער געגנט
איז גראַדע דעמאָלט געווען א גרויסער יקרוּת און מענטשן זייי
נען געפאַלן אין די גאַסן פון הונגער. דער בּישוף אָבּער האָט
געהאַט גרויסע שפּייכלערס מיט תּבוּאוֹת און האָט בֹּשׁוּם אופן
נישט געװאָלט פאַרקויפן א הונגעריקן מענטשן אַ מעסטעלע קאָרן
און אַ פּשיטה שוין געבּן בּחנם, דער בּישוּף האָט געהיט זיינע
שפּײיכלערט וי דאָס אויג פון קאָפּ און אַ קערנדל האָט אים
אויסגעזען, וי אַ שטיקעלע גאָלד. מייז אָבּער מאַכן גישט קיין
אונטערשייד צווישן א בּישוּף און א געװויינלאַכן מענטשן, האָבּן
זיי זיך פאַרקליבּן אין די שפּייכלערס און אויפגעפרעסן די
תּבוּאות. און אַז זיי האָבּן אויפגעפרעסן די תּבוּאות, האָבּן זי
זיך גענומען צו דעם בישופס צימערן: צו זיין מעבּל און נאָכ*
דעם צו זיינע קליידער. האָט ער זיך איבערגעצױגן אין אַן
אַנדער וואוינונג, זיינען זיי געקומען צו אים אַהין און האָבּן
| צופרעסן זיינע שיך, װאָס ער פלעגט אױסטאָן בּיינאַכט און
זיין הלבּשה. דערזען, אַז ער קאָן פון זיי נישט פּטוּר װערן,
האָט ער אוױיסגעּויט אַ טודם אינמיטן פון אַ גרויסן טייך און
האָט זיך דאַרטן בּאַועצט. אָבּער די מייז גייען מיליאָגענװיז

== 24 ---

ר ישעיה זשוכאַווֹיצ עג

אַרײנגעקראָכן אין װאַסער און מיליאָנענװיין אַרײינגעקראָכן אין
טורם,,, אין עטלעכע טעג אַרום האָט מען געפונען דעם בישוף
א טויטן: די מייז האָבּן אים צעפרעסן.

דערדאָזיקער טורם שטייט נאָך עד היום און מען רופט
אים מייזנטורם. ער שטייט דאָרט אַלס צייכן, װאָס דאַרף דער.
מאָנען די שפּעטערע דורות, אַז אַ מענטש טאָר נישט זיין
שלעכט און קאַרג,

::
דאָס מעל,

בּשנת, אין דעם יאָר ש"ג פון דעם אלף הששי, אין
געװוען אַ גרויסער הונגער אין בּיהם-לאַנד. פינף מייל פון
פּראָג האָט אין אַ קליין דערפל געװאוינט אַן אָרעמער ייד,
װאָס איז ממש אױסגעגאַנגען פון הונגער מיט זיין װײבּ און
קינדער, און אינמאָל, בּשעת דער הונגער איז אים אַריין אין
די בּיינער און האָט אים זייער אָפּגעשװאַכט, האָט ער גענומען
זיין אייזל און איז אַװעק מיט אים אין פעלד, וואו ער האָט
גערעכנט אָנצוגראָבּן ליים און אַװעקפירן עס אין שטאָט אַרײן;
טאָמער װעט אים גאָט העלפן און ער װעט עפּיס פאַרדינען
דערפון,

אָבּער װי ער שטייט אַזױ און גראָבּט דעם ליים, דער.
זעט ער פּלוצלונג, אַז דאָס איז עפּיס נישט קיין ליים נאָר
א שיינער ווייסער שטויבּ. װייסט ער נישט, װאָס דאָס איז
אַזױנס, בּריינגט ער דעמדאָזיקן שטױיבּ אין שטוג אַריין, און
אַלײין גייט ער װוידער אַמאָל אַרױס אין פעלד,

האָט זיין װייבּ דערזען דעם שטויּ, מיינט זי, אַז דאָס
איז מעל, נעמט זי און פאַרקנעט דערפון פאַרפעלאַך, און
פאַרקאָכט זיי אין טעפּל און דערלאַנגט עס נאָכדעם צום טיש,
האָבּן עס אַלע געגעסן און אַלע זיינען זאַט געװאָרן און אַלע
האָבּן זיך מיטאַמאָל דערשפּירט פריילעך און לוסטיק. און בּאַלד
האָט זיך פאַרשפּרייט אַ קלאַנג איבּער דער גאַנצער סביבה,

-- 26 =

ר' ישעיה זשוכאַווי עה

אַז אויף דעם און דעם פעלד קױיגט מען מעל, גוט מעל, זייי
נען מענטשן געגאַנגען און געגראָבּן דאָס מעל און געשטילט
דעם הונגער און אַלע זיינען געװוען גליקלעך און פריילעך.
און דער גרויסער גאון, ר' דוד גאַנז ז"ל, האָט געשריבּן, אַז
ער אַליין האָט דעם שטויבּ געזען און האָט אים גענומען צו
זיך אין שטובּ אַריין לוכּרון עולם,

.0 יו

א
די צואה פון אַ קלונן פאָטער,

איש עשיר, אַ געוויסער רייכער מאַן, װאָס איז געוען
אַ גרויסער חכם און דערצו זייער פרום, האָט געהאַט א צו-
לאָזענעם בּן-יחיד, דער פאָטער האָט אָנגעװענדט אַלע מיטלען אין
דער וועלט צו מאַכן דעם זון פאַר אַ לייט, אַמאָל מיט גוטן, אַמאָל
מיט בּייזן, אָבּער ס'האָט גאָרנישט געהאָלפן. דאָך אָבּער האָט אים
דער פאָטער ליב געהאַט און געוואוסט האָט ער, אַז ער װעט
זיך מיט דער צייט אױיסבּעסערן, דאָס הייסט נאָך דעם, װי ער
יועט זיך גוט אָנליידן אויף דער װעלט, אָבּער דאָס קען נאָר
געשען לאחר מוֹתו. דער פאָטער האָט דאָך מורא געהאַט, אַז
אוב מען װעט אָננעמען צו האַרבּע מיטלען, װעט אים דאָס
זונדל טאָן צו להכעיס, און ער װועט אים מוזן לסוף נאָכגעבּן.
האָט דער פאָטער געליטן פון אים זיין גאַנץ לעבּן און אַמאָל
געשוויגן און אַמאָל געמוסרט.

ויהי, און ס'איז געווען, ווען דער פאָטער האָט שוין גע.
דאַרפט שטאַרבּן, האָט ער אים געמאַכט פאַר זיין איינציקן יורש,
און האָט אים געלאָזן דערצו אַ פאַרחתמטע צואה מיטן תּנאַי,
אַז דער זון זאָל זי עפענען אין צען יאָר אַרום. און ווייל ער
האָט זי אים אין האַנט נישט געטרויט, טאָמער װעט ער זי
פריער עפענען, האָט ער זי איינגעלייגט בּיים רב מיט דעם
אָפּמאַך, אַז אין צען יאָר אַרום זאָל ער די צואה אַרױסגעבּן דעם
זון אַזױ פאַרחתמעט, װי זי איז יעצט, און לייענען זאָל זי דער

| -- 28 --

ד-' וישעיה זשוכאוויצע )

זון אַליין אינם צימער, װאו ער שטאַרבט יעצט. קיין ילוּך-
אשה שאָר נישט וויסן, װאָס ס'איז אין איר געשריבּן, בּיז וואנעך
דער זון װעט אַליין נישט וועלן אױסזאָגן. און אַזױ איז זיך
דער פאָטער געשטאָרבּן. איצט איז דער זן געבּליבּן דער
גאַנצער בעל-דעה איבּער אַ גרויסן פאַרמעגן און האָט עס אֲני
געהויבּן צו װאַרפן אויף רעכטס און אויף לינקס, אין קורצן
איז זיין הויז געװאָרן א קלובּ פון פרעסער, זויפער און קאָרטן,
דאָרט האָט מען נאָר געלעבּט בּײנאַכט און בּייטאָג האָט מען
געשלאָפן. אַ גוטער בּרודער האָט צוגעשלעפּט נאָך אַ גוטן בּרו-
דער, און אַװי איז עס געגאַנגען, אין א משך פון אַ פּאָר יאַױ
צייט האָט אונזער יורש איבּערגעפירט דאָס גאַנצע געלט בּיך
איין גראָשן, האָט ער אָנגעהױבּן צו פאַרקויפן כּלי-בּית, קְלִיינֵל.
קייטן און דאָסגלײיכן. האָט דאָס אויך נישט לאַנג געדויערט
און ער איז געגּליבּן בּיי די פיר הוילע וענט פון זיין פאָטערס
הויז, און ווען נישט די צואה, װאָלט ער שוין דאָס אויך לאַנג
פארקויפט, איצט האָבּן אים אַלע חברהלייט אויסגעמיטן װי
אַ ליידיקע זאַך, פון וועלכן מען האָט אַלץ אַרױסגענומען און
ער נוצט שוין נישט מער. קיינער אין צו אים נישט געקומען ‏
און קיינער האָט אים צו זיך נישט פאַרבּעטן, ער אין |אינגאַנצן
פאַרגעסן געװאָרן וי פּאַראַיאָריקער שגיי,

אונזער יורש האָט אָנגעהוֹיבּן צו פילן הונגער און קעלט.
דחקוּת און נױט. און עס אין נישט געװען קיין טאַטע, װאָס
זאָל אים שטאָפּן מיט געלט און שווייגן. און בּיסלעכווייז האָט
ער אָנגעהױבּן חרטה צו האָבּן אױיף זיין גאַנץ שלעכט און
נאַריש לעבן, אָבּער װאָס האָט עס געקאָנט העלפן חרטה נאָף
דער צייט, פירט נישט וייט. ער איז אַרומגעגאַנגען איבּער
די גאַסן אַ נאַקעטער, אַ בּאָרװיסער און אַ הונגעריקער. און
אַנאָל, אַז עס פלעגט אים אָננעמען א בּוּשה פאַר זיך אַלײן,
*רענט ער זיך אַנידערלייגן אויף א זאַק מיט שטרוי און אָפּליגן
צוי טעג און װאָכן,

די גויט האָט זיך אָבּער אַלץ מער און מער געשטאַרקט.

--.29 ---

6, מ. דיק,

ווינטער האָט ער זיך פון קעלט נישט געהאַט ואו אַהינצוטאָן
און ער האָט זיך געמוזט װאַלגערן אין קלייול, װאָס ער האָט
יפון קינדווייז-אָן אויסגעווייכט, װי אַ גנב ווייכט אויס אַ תפיסה,
אין דעמדאָזיקן קלייזל האָט דער בן-יחיד, דער רעכטער יורש,
-געמוזט זיך װאַלגערן אונטער דעם אויוון, און דאָרט פלעגט ער
זיך נערן מיט שטיקלעך בּרויט, װאָס אָרימע בּחוּרים האָבּן אים
פון צייט צו צייט צוגעװאָרפן. אַזואַרום איז אים שוין זיין
לעבּן נמאס און מאוּס געװאָרן.

בּין כֹּה וכה, דערווייל זיינען זיך די צען יאָר, וועלכע
דער פאָטער האָט בּאַשטימט צו עפענען די צואה, אַריבּערנע.
לאָפן, צען יאָר, אין וועלכע ער האָט זיך פּאַרעלטערט, וי אין
צװאָנציק יאָר. ער האָט אָן דער צואה שוין גאָר פאַרגעסן.
און זי איז אים שוין אויך נישט אָנגעגאַנגען, װייל ער האָט
שוין לאַנג גערעכנט, אַז מער וי אַ בּיסל מוסר װועט ער אין
:איר נישט געפינען,

נאָר אָט האָט אים דער רב געלאָזט בּעטן צו זיך. אָבּער
דער יורש האָט שטאַרק געקװויינקלט, צי זאָל ער גיין, צי נישט,
ער האָט מורא געהאַט, אַז דער רב װעט אים נעמען שיטן
זאַלץ אוֹיף די וואונדן, פון דער צואה האָט ער נישט געטראַכט.
דאָך האָט ער געליען אַ שטיקל בֹּגד בּיים שמש פון קלייזל
און האָט זיך אַרײינגערוקט װי אַ בּזוּי צום רב אין שטובּ אַרײן,
דאָרט האָט אים דער רב תּיכֹּף איבּערגעגעבּן די פאַרחתמעטע
צואה פאַר עטלעכע עדות, און דער יורש איז אַװעק אין דעם
קאַלטן חדר, וואו דער פאָטער איז געשטאָרבן,. די שטובּ איז
שוין דעמאָלט קיין שטובּ נישט געווען, נאָר אַ חורבה, אָן טירן
און אָן פענסטער, פאַרווייט אוּן פאַרשנייט. האָט דער יורש
אָנגעצונדן אַ ליכטל, געעפענט די צואה און גלייכגילטיק אַרײג.
געקוקט דערין, אָבּער װאָס איז געשטאַנען אין דער צואה!
דער יורש האָט זיך כּמעט פאַרלאָרן פון שרעק. אֶט װאָס ער
האָט דאָרט אַרױסגעלײענט: ,מחמת איך בּין געווען אַזוי גוט
| -צי דיר אז איך האָבּ דיר פאַר מיין טויט אַװעקגעגעבּן מיין

== 80 ---

ר' ישעיה זשוכאַוויצער,

גאַנץ פאַרמעגן, חנם איך האָבּ געוואוסט, אַז דו ביוט פאַרדאָרבּן
פֿון דער הויט ביזן קנאָכן, פונם גוף בין דער נשמה. זאָלסטו
אַצינד, צום סוף פון די צען יאָר נאָך מיין טויט, אויך אַזי
גוט זיין און אָננעמען מיין עצה, װאָס װעט דיר אַ סך בּעסער
דינען וי דאָס געלט און ירושה-פאַרמעגן,. איך ראַט דיר, מיין
קינד, אַן דו זאָלסט מאַכן א סוף צו דיין לעבּן, ווייל אַנדערש,
װעט דיר נאָך ערגער גיין. דו װעסט שטאַרבּן װי אַ גרויסער
| רשע אונטער די הענט פון א תּלין, איז גלייכער, דו זאָלסט
זיך אַלײן מאַכן אַ טױט, נישט דורך װאַסער און נישט דורך
סם און נישט דורך א מעסער, נאָר דורך אַ שטריק. דן היינג
זיך אויפן טשװאָק, װאָס איז דאַָ אַרײנגעשלאָגן אין באַלקן
איער מיין בּעט און אַ שטריק וועסטו שוין אַליין ערגעץ אויס.
געפינען. דערצייל עס קיינעם און זיי זיך נישט לאַנג מיישב,
ווייל דיין פאָטער איז דיר נאָך גענוג טריי און קלוג און ער
ווייסט זייער וואויל, װאָס ער עצהט דיר. לייג עס אָבּער
נישט אָפּ און טן עס גלייך אין דערזעלבּער נאַכט פון מיין
זאָרצייט, און כּדי מען זאָל װויסן פון דיין טויט און קיינער
זאָל דורכדעם נישט ליידן, זאָלסטן די צואה אַרײנלײגן אין
דיין בּגד, איידער דו װועסט זיך אויפהיינגען".

איבּערגעלייענט דאָס פּאַפּיר, האָנן דעם ירש גענומען
ציטערן העגט און פיס און ער איז אנלדערגעפאלן, נאָר אַז ער
איז געקומען עטװאָס צו זיך, האָט ער צוריסן אויף זיך זיין
פּאַרפוױילט העמט און זיך שטאַרק צעװויינט אויף זיין מאוס,
גאַריש און שלעכט לעבּן.

;אַזױ בּאַדאַרף עס זיין, -- האָט ער זיך געזאָגט, -- אויבּ
איך האָב נישט זוכה געווען צו פאָלגן מיין פאָטער וי צו לעבּן,
מוז איך אים פאָלגן װי צו שטאַרבּן, בּפרט, אַז איך האָבּ גישט
װאָס צו לעבּן, לאָמיר שטארבּן, קיין שטריק װעט מיר אויך
נישט פעלן, איך בּין אַרומגעגאַרטלט מיט אַ שטריק... ‏

וכּכלותו לדבר,, און װי ער האָט עס אַרױסגעזאָגט, האָט
ער אָנגעקלעפּט דאָס ליכטל אױיף דער װאַנט, אַראָפּגענומען פון

-- 81 --

א8, מ, דיק

זיך דאָס שטריקל, געמאַכט אַ שלייף, זיך אַרויפגעשטעלט אויף
אַ קלעצל און אָנגעבּונדן דעם שטריק צו דעם טשװאָק. דערנאָך
האָט ער דאָס קלעצל אַ שטיס געטאָן מיט די פיס און איד
געבּליבּן היינגען אין דער לופטן, קוים אָבּער האָט זיך דער
שלייף עטװאָס פאַרצויגן אַרום זיין האַלדו, האָט זיך דער
טשװאָק מיטן בּרעטל, און וועלכן ער איז געװען אַרײנגע*
שלאָגן, אַרױסגעריסן און דער ירש אין אַראָפּגעפאַלן אויף
דער ערד, און וי ער איז אַראָפּגעפאַלן אויף דער ערד, האָבּן
בּאַלד זיך גענומען שיטן טױזנטער רענדלעך און פּאַפּירן,
טייערע זאַכן און זעלטענע חפצים. ער האָט געעפנט די אױגן
און איז געבּליבּן ליגן אַזױ וי אַ צעמישטער: ער האָט זיינע
אייגענע אויגן נישט געגלױבּט. ערשט אין אַפּאָר שעה אַרום
איז ער געקומען צו זיך און דעמאָלט האָט ער זיך אַזױ געזאָגט:

;ניין, דאָס איז געוויס נישט קיין בּלויזער צופאַל, נאָר
דער רצון פון מיין פאָטער. דאָס איז בּודאי דער אמתער זין
פון זיין צואה. הינטער דעם בּרעט, וואו דער טשװאָק איז
געזעסן, האָט ער בּאַהאַלטן פאַר מיר אַ ניי פאַרמעגן, אָבּער
איך האָבּ עס בּאַדאַרפט בּאַקומען נאָכדעם, װי איך װעל מיך
גוט אָנליידן און אָנמוטשען און חרטה האָבּן אויף מיין פּאַלש,
מאוּס און זינדיק לעבּן,.. דעמאָלט ווען איך װעל מיך מון
אויפהיינגען פון גרויס נויט, איצט בּין איך אַ געראַטעװעטער,
און איך װעל קאָנען אָנהױיבּן אַ ניי לעבּן"...

ער האָט בּאַלד צװאַמענגענומען דאָס געלט - העכער
צװאָנציק טויזנט דוקאַטן, אַ חוץ פּערל און בּריליאַנטן, צווישן
די פּאַפּירן האָט ער אויך געפונען אַ בּריוו פון דעם פאָטער,
אין וועלכן דער פאָטער האָט בּאַשריבּן די זאַך אַזױ, װי דער
זון האָט פאַרשטאַנען. קיין מוּסר האָט, נאַטירלעך, אויך נישט
געפעלט אינם בּריוו. דער זון האָט דריי מאָל געלייענט דעמ.
דאָזיקן בּריוו און האָט זיך בּאַנאָסן מיט הייסע טרערן. די
גאַנצע נאַכט האָט ער פאַרבּראַכט אינם קאַלטן װיסטן חדר, אין
געוויין און אין שׂמחה, אויף מאָרגן האָט ער אַלעמען דערציילט

פ+ ישעיה זשו2אוויצעהרה
פוֹן דער צואה און פון דעם פאָטערס בּריוו, כּדי אַז מען זאָל
אים נישט חושד זיין, חלילה, אַו זיין נייע עשירות שטאַמט
פון אַ שלעכטן מקור, ווייל ער האָט געהאַט זייער אַ שלעכטן
נאָמען אין שטאָט. |
מחיום חהוא והלאה, פון דער צייט אָן און װייטער,
האָט זיך דער יורש אָנגעהױיבּן צופירן זייער לייטיש, איז גע
װאָרן אַ גרויסער ערלאַכער ייד, האָט גענומען א לײטישע
ווייבּ, איז געװאָרן אַ סוחר און עס האָט אים אָנגעהױיבּן זייער
גוט צו גיין. און מיט דער צייט איז ער געװאָרן גאָר אַנכבּד
אין שטאָט. דער צעלאָזענער יונג האָט זיך פאַרװאַנדלט אין
אַ שטילן בעל-תשובה, און האָט זיינע קיגדער מגדל געװען
לתּורה ולחופה ולמעשים טובים.

זא

דער סיום התורד,

פּעם אחת, אַמאָל איז געווען דער גרויסער דרשן ר' לייף
טאַרלער אין דײיטשלאַנד אויף אַ סיום התּורה בּיי אַ גרויסן
קאַנטאָריסט, װאָס איז בּעצם געווען אַ גאַנץ זעלטענער גאַסט
אין דער יידישער שוֹל. דער סיום התּורה איז זייער פייערלעך
צוגעגאַנגען. ערשטנס, איז די תּורה געווען אָנגעטאָן אין גאָלד
און געצירט מיט בּרילאַנטן, צווייטנס, האָט די מוזיק זייער
שיין געשפּילט אוֹן, דריטנס, איז געווען אַ טיש כּיד-המלך, די
געסט, זיינען בּאַשטאַנען פון די סאַמע פּני העיר, |

בּיים טיש האָט זיך דער קאַנטאָריסט פאַנאַנדערגעשמועסט
מיט ר' לייבּ טאַרלער איבּער די פּולישע אין ליטווישע יידן
און האָט זיי שטאַרק אױיסגעלאַכט,

יאָ, - האָט ער געזאָגט, - איך בִין אַמאָל געווען אין
ליטע און האָבּ געהאַט די געלעגנהייט צו זען וי דאָרטן גייט
צו מיט אַ סיוּם התּורה. ערשטנס, װערט דאָרט דער סופר זייער
שלעכט געצאָלט, און אויטער דעם מוז ער נאָך שרייבּן פאַרן
בּאַלעבּאָס א מגילה, אַפּאָר תּפילין און מזוּזות. די מענטעלע
ווערט געמאַכט פון שטיקלעך רעשטקעס, װאָס די ווייב קלייבּט
צוזאַמען פון אַלע קליידער, וועלכע זי האָט נאָך געמאַכט צו
איר חתוּנה. און די סעוּדה זעט אויס וי אַן אָרימער חסידישער
שלש סעוּדוֹת",

אויסגעהערט דעם גביר, האָט זיך אָנגערופן דער דרשןג

בי |

ר' ישעיה זשוכאוויצערג

;א גרויסן דאַנק אייך, מיין האַר. מיט אייערע ווערטער
גיט איר מיר דערוייל אַ גוטע געלעגנהייט, איך זאָל מיך
קאָנען אַרױסזאָגן וועגן אייער סיוּם-התּורה",

;אדרבּה, זאָגט, װאָס איר וילט, -- האָט זיך אָנגערופן
דער קאַנטאָריסט",

האָט דער דרשן געזאָגט:

מוייל איך בּין אַ דרשן, װעל איך אייך זאָגן א משלֿ,
אַזױי אַ משל פון לעבּן, װאָס איז איגנטלעך פאַרלאָפן אין
גרויספּוילן",

און בּאַלד דערויף האָט ער אָנגעהױבּן:

,זה שנים, עס איז שוין אַ לאַנגע צייט מיט יאָרן, װי עס
האָט זיך אַ שיינער יונגערמאַן אַװעקגעלאָזן פון אונזער שטאָט
קיין פריינקרייך. בּיי זיין שווער און שוויגער האָט ער איבּער-
געלאָזט אַ קליין מייד? פון צען יאָר, ווייל זיין ווייבּ איז גע.
שטאָרגן. דער ינגערמאַן האָט געקאַנט זייער גוט לערנען און
שרייבּן, און רעכנען און אַ ביסל פראַנצויזיש אויך. האָט ער
זיך דאָרט זייער לייכט צוגעשלאָגן צו אַ רײיכן קאַנטאָריסט,
תּחילת האָט ער װײגיק פאַרדינט, נאָכדעט אָבּער האָט ער אָני
געהויבּן זייער שטאַרק צו װאַקסן און איז געװאָרן אַ בּוכהאַלטער
בּיים קאַנטאָריסט און נאָכדעם אַ קליינער שׁוּתּף צום געשעפט. דער
יונגערמאַן איז אָבּער געווען אַזוי פעאיק און איז אַזױ ווייט גע-
שסיגן, אַז דער קאַנטאָריסט האָט אים אַװעקגעגעבּן זיין אייג.
ציקע טאָכטער פאַר אַ ווייבּ. מיט דער צייט איז ער אֲפּילו זיין
יורש געװאָרן און האָט געפירט גרויסע געשעפטן, פון יאָר צו
יאָר איז עֹר רייכער געװאָרן און זיין נאָמען האָט אָנגעהױבּן
צו קלינגען ווייט און בּרייט איבּער דער וועלט, אָבּער וי ער
איז געווען גליקלעך אין זיינע געשעפטן, אַזױ איז ער אויך
געווען גליקלעך מיט זיין זיווג, ווייל ער האָט זייער ליב גע.
האַט זיין פרוי און זי אים. זיי האָבּן אָבּער דערלעבּט מער
נישט װי איין טאָכטער, אַ שיין מיידל, און נישט מער. נאַטיר.
לעך, האָבּן זי זי דערצויגן זייער פרום און גוט, און האָבּן

.-- 35 ---

א. 8ם, 7 י ק.

זי אויך געבּילדעט, װוי דער שטייגער איז אין פּאַריז און האָבּן
זי נאָכדעם חתונה געמאַכט מיט אַ גבירישן יונגנמאַן, װאָס
איז געווען אויך אַ יוֹדע:ספר און אַ געלערנטער, אָבּער אַ בּיסל
לופטיק און װינטיק און נישט גאָר קיין גוטער מאַן צו זיין
ווייבּ. דאָך אָבּער, כֹּל זמן די עלטערן האָבּן געלעבּט, האָט דער
יונגערמאַן געהאַט אָפּשײ פאַר זיי, אָבּער דער אַלטער האָט
פאַרשטאַנען, אַז זיין איידעם װעט נישט זיין קיין גוטער מאַן,
האָט ער בּאַשלאָסן צו מאַכן בּלױז די טאָכטער פאַרן גאַנצן
יורש, אַזױ, אַז דער מאַן זאָל נישט האָבּן קיין שליטה צו איר
פאַרמעגן, |

ויהי טרם מוֹתוֹ, און עט איז געווען פּאַר זיין טויט, האָט
ער אַרײנגערופן זיין טאָכטער צו זיך און האָט איר אַזױ גע'
זאָגט: , דו זאָלסט וויסן, מיין קינד, אַז איך פּעקל מיך שין.
איבּער אויף יענער ועלט, וויל איך נישט מיטנעמען אין קבר
אַריין אַ סוד, װאָס דו בּאַדאַרפסט אים יאָ וויסן. זאָלסט וויסן,
מיין קינד, אַז איך האָבּ געהאַט אַ װײַב פאַר דיין מוטער,
דאָרטן, אין פּױילן, פון װאַנען איך שטאַם און אַז מיט דערי
דאָזיקער ווייבּ האָבּ איך אויך געהאַט אַ קינד, אַ מיידל, װאָס
איז אַלט געווען צען יאָר, בּשעת איך בּין אַװעק פון דאָרט.
איך האָבּ זי פאַרלײקנט פאַר דיין זיידן און אַפּשיטא שוין
פאַר דיין מוטער, און האָבּ בּיז אַהער פון איר נישט געהערט,
אָבּער מיין טייער קינד, איך בּאַשװער דיך, דו זאָלסט נאָך
מיין טוט בּאַלד שרייבּן צו איר, אַז זי זאָל קומען אַהער און
דו זאָלסט איר געבּן אַ צענטל פון דער ירושה, וייל זי איז
דאָך אויך מיין קינד און דיינע אַ שוועסטער. מען רופט זי
דבורה און איר מוטער האָט געהייסן דבשה. געװיס איז זי
אַן ערלעך קינד, ווייל איך האָבּ זי איבּערגעלאָזט אין אַ כּשרע
שטובּ, בּיי פרומע לייט, בּיי מיין ערשטן שװער, נו, זאָלסטו
זי מקרב זיין מיט שוועסטערלעכער ליבּע. איך האָבּ עס נישט
-געטאָן אַלײן, װײיל מיר איז געװען זייער טײער די מנוחה
פון אונזער הויז. דיין מוטער, עליה השלוֹם, זי איו נאָך פריער

| 2246

ר' ישעיה זשוכאַוויצעה

געשטאָרבּן פאַרן מאַן) װאָלט מיך געהאַלטן פאַר אַן אָפּנאַרער.
און זי װאָלט מסתמא שלעכט אויפגענומען מיין יענע טאָכטער,
דיין מוטער איז אָבּער שוין טויט, בּאַדאַרף איך זי איצט גישט
מרחיק זיין, דו װאָלסט דאָך געקאָגט האָבּן נאָך בּרידטר און
שוועסטער, און אַזױי ועסטו האָבּן איין-איינציקע שװעסטער,
זאָלסט זי אויפנעמען ערלעך, שיין און טריי

הבֹּת שמעה, האָט אים די טאַכטער אויסגעהערט און
איז זייער גערירט געװאָרן פון זיינע װערטער. האָט זי גע.
שוואוירן דעם פאָטער, אַז זי װעט זייער גוט בּאַהאַנדלען די
שוועסטער און װעט דערפילן זיין וואונטש אויף דעט העכסטן
אופן. -

זי האָט געזאָגט:

איך וויל גערן זען מיין שװעסטער און איך װעָל זי
אויפנעמען, וי אַ מאַמע",

אחר הדברים האלה, נאָך דעם טרויעריקן שמועס, איז זיך
דער פאָטער אַװעקגעשטאָרבּן און איז מקובֹּר געװאָרן בּכּבוֹד
גדוֹל, און די טאָכטער האָט בּאַלד מקיים געווען דעם פאָטערט
צואה און האָט אָנגעשריבּן אַ גריון צן איה שװעסטער, אַז
זי זאָל קומען קיין פראַנקרייך, דער בּריוו האָט זי. אָבּער נישט
געטראָפן, ווייל זי האָט שוין לאַנג חתונה געהאַט מיט א בעל
מלאכה פון אַן אַנדער שטאָט, אַזױ אַז מען האָט זי שוין כּמעט
אינגאַנצן פאַרגעסן, זי אָבּער, וואו זי איז געװוען, האָט גאַנץ
גוט געוואוסט, אַז זי האָט אַ פאָטער אַ גביר אין פּאַריז; ווייל
מענטשן, װאָס זיינען געקומען פון דאָרטן, האָבּן עס איר פאַר.
ציילט, אַמאָל פלעגט זי אַפִילוּ בּאַקומען פון אים א דרייסיק,
פערציק דוקאַטן, אָבּער בּתנאי, אַז זי זאָל צו אים נישט שרייבּן
און אַ פּשיטה שוֹין נישט קומען. אָבּער אַז זי האָט געהערט,
אַז דער פאָטער איז אַלין דער גאַנצער יורש פון זיין שווער
און שוויגער, װאָס זיינען געשטאָרבּן און אַז זיין ווייב איו
אים שוין אויך טױט, איז בּיי איר געבּליבּן, זי זאָל זיך אַװעק.
לאָזן צום פאָטער צוזאַמען מיטן מאַן, אָבּער נישט אַװי גיך

= 37 =

א. ט, דיק.

טוֹט זיך, װי עס רעדט זיך. אַ פּאַר יאָר האָט געדויערט בּיז מען
האָט. זיך צוגעקליבּן אין וועג אַרין. האָט מען פּאַרקויפט אַלע
איגעריקע זאַכן, פאַרדונגען די כאַטע אויף אַ יאָר, צוזאַמעג.
געשלאָגן אַ פופציק טאָלער אויף הוצאות, געקויפט אַן אייגן
פערדל און מען האָט זיך אַװעקגעלאָזט אין וועג אַרײן - זי
מיט איר מאַן און צוויי קינדערלעך. געשלעפּט האָט מען זיך
אַ פינף, זעקס חדשים צייט. אַ בּיסל האָט מען פאַרדינט אויפן
וועג, ווילל ער איז געוען א יובעלירער, און אַ בּיסל האָט מען
אונטערגעבעטלט,

קורץ דערפון, מען איז געקומען קיין פּאַריז, און מען
איז זיך פאַרפאָרן אין אַן אָרימער אכסניה, און ערשט אַז מען
האָט זיך אַ בּיסל אויסגערוט און גוט נאָכגעפרעגט, איז מען
געװאָר געװאָרן, אַז דער פאָטער איז שוין אויך טוט און אַז
היינט איז גרָאָד דער יאָרצײיט נאָך אים,

,שלעכט, -- האָבּן זי בּיי זיך געטראַכט -- עס איז אַודאי
גאָר אומזיסט געווען אונזער פאָרן אַהער. די טאָכטער װעט
אונז גאָרנישט װעלן גלױבּן, אַז מיר זיינען איר שװעסטער
און שװאָגער, און ווען אַפילו מיר װועלן ווייזן די בּריוו, װאָס
! מיר האָבּן פון אונזער רב צום היגן רב, װעט זי אונז אויך
נישט װעלן קענען". האָבּן זיי אָנגעהױבּן צו בּאַרעכענען, װי
אַזױ זיי זאָלן דורכמאַכן צוריק דידאָזיקע שווערע נסיעה. ליי.
דיקע קעשענעס האָבּן זיי געהאַט, קיין גראָשן בּיי דער נשמה
נישט געווען, י

פּלוצלונג האָט זיך די טאָכטער אָנגערופן:

"װאָס ס'וועט זיין, װעט זיין, דערווייל אָבּער ווייס איך,
אַז מיין פאָטער איז טוט און היינט איז בּיי אים יאָרצײט, און
כאָטש ער האָט מיך דערווייטערט פון זיך, דאָך בּין איך זיינע
אַ טאָכטער און על גיין היינט אויף זיין קבר. איך מיין, אַז
ער װעט מיך פון זיין קבר נישט אַראָפּטרײבּן, װייל אַצינד
איז ער אַזי אָרעם, װי' איך",

תּתעטף בסדינה, האָט זי זיך איינגעװיקלט אין איךר

--- 38 ---

ר' ישעיה ושוכאַוויצערה

פאַטשײילע און איז אַװעק אוֹיפן בּית-עולם, האָט זיך דאָרטן
נאָכגעפרעגט ביל דעם קברות:מאַן, וואו ליגט דאָ דער:און-דער,
און ער האָט איר בּאַלד אָנגעװיזן דעם קבר. אָבּער מיט שרעק
און אימה, איז זי צוגענאַנגען צו דעם קבר, װײל אױף אים
איז געשטאַנען אַ גאַנץ הויז פון מאַרמאָר, מיט אַ טייערן שטיין
אינדערמיט און גאָלדענע אותיות דערויף. אַזױינס האָט זי נאָך
קיינמאָל אין לעבּן נישט געזען. און דעמאָלט איז איר איינגעפאַלן,
אַז אין פּאַריז זיינען די מענטשן מסתּמא רייך אויך נאָכן טויט,
דאָך אָבּער, אַז זי האָט איבּערגעלייענט די מצבה מיט זיין
נאָמען, איז איר האַרץ אַזױי דערװאַרעמט געװאָרן, אַז פון אירע
אויגן האָבּן אָנגעהױבּן צו פּאַלן הייסע טרערן,

זי האָט אָנגערירט מיט דער האַנט דעם קאַלטן שטיין
און געשעפּטשעט:

,ליבּער פאָטער, אוב ס'איז מיר נישט בּאַשערט געוען
צו זען דיין כּבוֹד פאַר דיין לעבּן, בּין איך וייניגסטנס זוכה
געווען צו זען דיין כּבוֹד נאָך דיין טויט, טייערער פאָטער, אויב
דו האָסט דיין פאָטערלעכע ליבּשאַפט אָפּגעטאָן פון מיר, בּשעת
דו האָסט געלעפּט, טו עס כאָטש נישטיאָפּ פון מיר נאָך דיין
טויט, זיי דאָרט פאַר מיר און פאַר מיין מאַן אַ מליץ טוב פאַר
דעם כּסא הכּבוֹד, ווייל איך האָג געהערט פון לייטן און װױײ
פ'שטייט אויף דיין מצבה, בּיזטו אויך געוען אַן איש צדיק
וישר",

ויהי בּעוֹדנה מתנפּלת וכוֹכה, און ס'איז געװען, װי ‏
שטייט אַזוי פאַרן שטיין און וויינט, איז אָנגעפּאָרן אַ טייערע
קאָטש מיט צוויי פערד, און 8 דאַמע, אָנגעטאָן אין טרער,
איז אַרױס מיט אַ שיינגעפונדענעם מענה-לשון אין דער האַנט,
אַ דינער, װאָס איז איר בּעת מעֲשׂה נאָכגעגאַנגען, איז געבליבן
שטיין פון דער װייטנס, און זי איז צוגעגאַנגען צו דעמזעלבּן
קבר, וואו דל אָרעמע פּױלישע פרוי האָט געוויינט,

האָט די דאַמע אַ פרעג געטאָף /

ער ייט איר! װאָס האָט איר דאָ צו טאָן אױיפן

8 מ, דיק,
בטיי |
הײיליקן קבר? ער געהערט נאָר צו מיר, װייל דאָ ליגט מיין
פאָטער". |
האַלב צושראָקן און האַלב צומישט, האָט זיך די אָרעמע
פרוי אָפּגעקערט און האָט איר געענטפערט זייער פּאַרשעמט:
,דאָס איז דער קבר פון אייער פאָטער, אָבּער דאָס איז
דער קבר אויך פון מיין פאָטער. אָבּער אוב אייך איז שווער,
װאָס איך שטיי דאָ, קאָן איך אַװעקגײן".
ויהי אך כּלה דבריה, קוים אָבּער האָט די פּוילישע פרר
געענדיקט אירע רייד, האָט זי די דאַמע אַ פרעג געטאָן װי
מען רופט זי און װי מען האָט איר מוטער גערופן.
און די פּױילישע פרוי האָט געזאָגט:
,מיך רופט מען דבורה און מיין מוטער האָט געהייסן
דבשה".
| האָט יענע בּאַלד אויסגערופן:
,נו,. זייט איר דאָך מיין שװעסטער!"
| און זי איז איר אַרױפגעפאַלן אויפן האַלו און זיי האָבּן אָנגע-
הויבּן זיך צו קושן און צו' וויינען. אַ שעה צייט האָבּן בּיידע גע.
וויינט אויפן קבר און נאָכדעם האָט די דאַמע אַריינגענומען איר
שוועסטער אין איר קאָטש און האָט זי אָפּגעפירט אין דער
אכטניא, וואו זי האָט איר געלאָזן געלט, זי זאָל זיך אויסקליידן
און אויסנייען, װי געהעריק, און דאָט אייגענע אויך איר מאן
און די קינדער. דערנאָך האָט זי זיי אָפּגעגעבּן א שייבל
וואוינונג אין איינעם פון אירע הייזער און אַז די פוילישע
משפּחה האָט זיך אַ צּיסל איינגעלעבּט אין פּאַרי, האָט 7
דבוֹרהן דערציילט פון דעם פאָטערס צואה, און האָט זיך מיט
איר געפרייט פון גאַנצן האַרץ. די גאַנצע צייט איז איר מאַן
געווען אין וועג, האָט זי דעריבּער לייכטער געקאָנט אַכטונג
געבּן אויף אירע אָרעמע געסט, אַז זיי זאָלן אויסוען פאַר איר
מאַן, װי לייטישע מענטשן.
פון די הכנות האָט די שװעסטער פאַרשטאַנען, אַו 7
לעבּט מיט איר מאַן נישט אַז שוהיבּשוה. עפטער האָט זי
--- 40 =

ד' ישעיה ושוכ אוויצערר,
מוֹרא געהאַט, אַז דאָס װעט אים נישט געפעלן און יענץ װעט
ער נישט וועלן ליידן און דאָסנלײכן, און דעריבּער, וען די
בּיידע שוועסטער זיינען שוין געווען פאַרטרױט אײנאַנדער,
האָבּן זיך אָנגעהױבּן אויסצוגיסן זייערע הערצער צװוישן זיך,
זיי האָבּן זיך דערציילט זייערע מערכות, װאָס זיי האָבּן פאַר
זייערע מאַנען און דעמאָלט האָט זיך אַרױסגעװיון, אַז די רייכע
איז מקנא די אָרעמע, און אײינמאָל האָט זי זיך צו איר אָני
גערופן:

;דו ביוט נליקלאַכער פאַר מיר, ווייל דן לעבסט
מיט דיין מאַן אין שלום און אין לִיבּע. דיין מאַן איז אֲמילו
אַ בּעל-מלאכח, אָבּער אַן ערלאַכער, און אַ שטילער מענטש, װאָם
שוינט דיך, האַלט דיך טייער און פאָלגט דיך, דו לעּסט פאַר
אים און ער לעבּט פאַר דיר, אָבּער נישט אַזױ לעב איך, מיין
ליבּע שוועסטער. איך וייס נישט פון אַזאַ גליק, מיין מאַן
פאַרטראָגט מיך, אָבּער ער ליבט מיך נישט. ער האָט שיינע
צימערן און איז קייגמאָל נישטאָ אין שטובּ. ער האָט שיינע
בּיכער און לייענט קיינמאָל גישט, ער אין אַ למדן, אַ געבּיל.
דעטער מענטש און פירט זיך אויף זייער גראָבּ, ער האָט מיר
צו פאַרדאַנקען זיין גאַנץ גליק און איז מיר נישט מכִּיר
טובה. מיינע געטראַנקען זיינען געמישט מיט טרערן. מיין עטן
איז מיר פאַדביטערט און איז געקגאָטן מיט זיפצן און טרערן,
ווייל ער בּריינגט אַלעמאָל צום טיש אַ זעלכע געסט, װאָס זֵיי.
נען נישט װוערט איבערצוטרעטן די שועל פון מיין הויז, נו,
לאָזט זיך אויס, מיין שוועסטער, אַז דו בּיזט די נגידה, װאָרום
געלט און נחת זיינען גאָר צוויי בּאַזונדערע זאַכן, רייך' איז
נאָר יענער, װאָס געפינט אַ בּיסל גליק אין לעבּן, און ווען איך
װאָלט מיך נישט שעמען פּאַר ליטן, װאָלט איך מיין גְרו
פאַרמעגן אױסגעבּיטן אויף דיין גליק. איך װאָלט אַלץ אַװועק.
געגעבּן פאַר אַ שטיקעלע האַרץ. און מיין מאַן איז אָן אַ האַרץ,

אָט דאָס איז די געשיכטע, מיין ליבּער ייד, און דאָס איז
דער בשל, און איך װויל אייך נאָר געבּן ‏ צִו פאַרשטײן, אַז

פיה 41 ===

א מ. דיק

גאָט בֹּרוּך הוּא, װיל אויך דעם מענטשנס האַרץ און ליבּע, און
הגם דער פּוילישער ייד האָט איינגעוויקלט די תּוֹרה אין אַן
אָרעם מענטעלע, און מאַכט אַן אָרעם מאָלצײיט צום סיוּם-התּוֹרה,
איז אים אָבּער דאָס האַרץ פול מיט גליק און שׂמחה, אַודאי
|מיט מער גליק און שׂמחה פון דעם רייכן, װאָס מאַכט אַ סיום.
תורז, מיט גרויס פּאַראַד, טוט אָן די תּוֹרה אין גאָלד און
צרילאַנטן, אָבּער ער איז נישט פאַרליבּט אין אירי..

אויטגעהערט דעמדאָזיקן משל, האָט זיך דער גביר ערנסס
פאַרטראַכט,

ענע ווערק

מיִם אַ הקדמה פון ד, ק - על,

צווייסער בַּאֲנד.

פאַרלאג שׁ. שרעבערק, װיַלנע

פּאַרקוֹיף: גנעזעלשאַפט ,צענטראל' װאַָרשע.

ואס וסשסא 68ש88528ש חסא ווא םאטסאופ ‏ אט8ס

אינהאלט פוּן צוױייטן בּאנך

4 ם 8 מ 2 8 אש א 3 שׂ 8 =

4 יהדית די צוייטע 14
2) שמאיע גוּטייוֹם-טוב צעטער 2=6

3) ידעל שלאַבּאנער אָדער די

שיינע מינקע 6!:)
64 דאָס געפֿונעגע קיגד 122

66-- -

בי

יהוד ית ד' צוריטע

64 שש טפ

דאָס איז אַן אמתע געשיכטע פוּן א יידיִשער
מיידל, װאָס האָט געהייסן יהודית. זי האָט אַרוֹיס
געוויזן אַזוֹיפיל מוּט קעגן איינעם אַ הויפּטמאַן פוּן
אַ רױבּערבּאַנדע װוײ אַמאָל יהודית, װאָט האָט דער
הרגעט דעם גרוֹיטען אלפורגע, דער שר:הצבּא פוּן
נבוכדנצר, אין אנהויב פוּן בּית-שני. דאָס אלָז אָבּער
אוֹיךְ אַ הערליכע רוֹיבּער-געש;כטע אוּן דערבּיי גרויס

קריטיק,

ע אמ צ ר קו 41; צום צרשטן מאָל גצדרוקט אין יאָר 1875,

1
מיט חונדערט און פופציט יאָר צוריק,

מיט א יאָר הונדערט און פֿופֿציק צוריק האָט אונזער ליטע
גאַנץ אַנדערש אויסגעזען, װי איצט, װי אין מאַטעריעלישן,
אַזױ אויך אין מאָראַלישן זין.

עס זיינען דעמאָלט געווען גרויסע שטרעקעס מיט גע'
דיפֿטע וועלדער, באַוואױינגט פֿון אַ סך ווילדע חיות, װי בּערן.
וועלף, בּאַרטוקעט און וילדע חזירים, דערצו נאָך האָבּן נישט
געפֿעלט קיין גזלנים-בּאַנדעס, אַזױ, אַז קיין שום רייזנדער
איז נישט געווען זיכֿער נישט מיט זיין געלט און גישט מיט
זיין לעבן.
די שליאַכֿן און וועגן זיינען דאַמאָלט אויך געווען זייער
שלעכֿטע: קרומע, זומפּיקע, אָן בּריקן, מיט זייער אַ קלייגער
צאָל קרעטשמעס.

יעדער מאַגנאַט איז געװען א גאַנצער שררה, א מלך
איבּער דעם שטיקל לאַנד אָדער נחלה, װאָס האָט געהערט צו
אים, און בּיי יעדער גרענעץ פֿון יעדן שטיקל נחלה האָט
זיך געפֿונען אַ ראָגאַטקע, װאו די וועגלייט האָבּן בּאַדאַרפֿט
איינצאָלן אַ שטייער פֿאַרן דורכּפֿאָרן דאָס שטיקל נחלה.

אַ געוויסער איינגלישער דאָקטאָר, װאָס איז דעמאָלט,
אויף זיין וועג קיין קאָנסטאַנטיגאָפּאָל, דוכֿרגעפֿאָרן ליטאָ און
פּױלן מיט אַן איינגלישער געזאַנדשאַפֿט, האָט באריכֿות בֹּאַי
| שריבן זיין דאָזיקע נסיעה,

מיר גיבּן אַ קליינעם חלק פֿון דערדאָזיקער בּאַשרײבּונג,
כּדי דער לייענער זאָל האָבּן אַ שטיקעלע בּאַגריף פון יענער

א מ. דיק.

צייט, און דעמאָלט וועלן מיר איינזען, אַז הגם דאָס לאַנד איז
געווען זייער ווילד, א סך ווילדער, וי איצט, דאָך האָבּן מיר
יידן, זיך אויסגעצייכנט מיט אַ סך גוטע מדות,

;אונזער נסיעה דורך ליטע -- שרייבּט דער איינגלישער
רייזנדער -- אין געװוען אַן אומדערטרעגלאַך-שווערע, א סך
שווערער וי דורך אַ מדבּר, דאָרט קריגט מען נישט צו זען
קיין פרייען מענטשן, נאָר בּאַדריקער (די פּריצים) און
בּאדריקטע (די פּויערים). די ערשטע האַלטן אין איין פירן
מלחמה צװישן אײיינאַנדער אָדער זיי פֿאַרלעבּן זייערע טעג
בּלוין אין יאַגד, אין ראָמאנען און בּעלער און נאָכמער אין
פּראָצעסן, זיי זייגען גרויסע בּעלי:גאוהניקעס און מוראָדיקע
צפיהארצים, און טיראַניזירן. די פּויערים אָן שום רחמנות,

דעריבּער זיינען די פּויערים גאָרנישט ענלאך צו מענטשן,
נאָר ממש ווילדע חיות. זייערע וואוינונגען זיינען ענלאַך צו
בצּערישע נאָרעס און די קינדער וייגען ענלאך צו קליינע
מאַלפּעס און זיי ווערן בּאַהאַנדלט א סך ערגער פֿון בּהמות.
אָבּער די סאַמע נוציקסטע מענטשן זיינגען דאָרט די יידן. וען
זיי װאָלטן דאָרט נישט געווען, װאָלט גאָר אוממעגלאַך געווען
פֿאַר א רייזנדן אַדורכצוקריגן זיך דורך דעמדאָזיקן װויסטן און
יעלנטן לאַנד, אין דער קרעטשמע, וואו עס וואוינט נאָר אַ ייד,
איז שוין צו האָפֿן, אַז מען װעט קאָנען בּאַקומען א ריינעם ווא.
רימן צימער, אַגוט עסן און אַ פֿריינטלאַך אויפנעמען. מען
קען זיך איך פֿאַרשטענדיקן מיט אַ יידן אין דייטש און
צּאַראָסן זיך מיט אים איבּער אלעם, אַפֿילן איבּער פּאָליטיק.
די יידן בּאַשעפֿטיקן זיך איבּערהויפּט מיט ערדאַרבּעט און
מלאָכה, זיל זיינען אָבּער אויך גוטע סוחרים און בּאַרײיכערן
דאָס לאַנד מיט זייערע געשעפֿטן, פֿון נאַטור זיינען זיי גאַנץ
גוטמוטיק, בּאַגייען זיך זייער פֿיין און אַלץ קריגט מען ביי
זיי בּיליק צו קױפֿן,

זיל מאַכן אויס דעם בּירגער-קלאַס אין לאַנד, ווייל בּלוין
זלל אַליין זיינען פרייע מענטשן. ווייטער זיינען אַלע קנעכטג

חז 4 זי

יהודית די צווייטעעי

אויסערדעם, זיינען זיי די איינציקע ניכֿטערע מענטטן, װייל
אַלע זיינען שטענדיק שיכּור, זיי בּאַלעבּן די שטעט און די
שטעטלאַך,. זינט איך לעב, האָבּ איך נאָך נישט געזען אַוא
שיינע ראַסע, וי די דאָרטיקע יידן. די מאַנסלײט זיינען זייער
שיין געבּויט, מיט שיינע בּערד, מיט געקרייזלטע פאותן און
זעען אויס זייער מאַיעסטעטיש, וי די פֿיגורן, װאָס די אַלטע
קינסטלער האָבּן אױסגעהאַקט פֿון שטיין און פֿון גיפס,
נאָך שענער זעען אויס די פֿרױען. איך האָבּ מיך נישט גע
קאָנט זאַט אָנקוקן אויף זיי, ווען זי פֿלעגן זיצן אַלע פֿרײטאָג,
נאָך האַלבּן טאָג, אויף די גאַנקעט פֿאַר זייערע הייזער, אָנגע:
טאָן אין זייערע שבּתקליידער, בּאַפּוצט מיט בּענדער. זיי האָבּן
מיר דערמאַנט אָן די עגיפּטישע טפֿינקסן. מער פֿון אַלץ האָט
מיך בּאַצױבערט די אומשולד און די שעמעדיקייט, װאָס עס
ליגט אויף זייערע פּנימער, און נאָכֿמער דאָס אומבּאַוואוסט:
זיין, אזֹ {גט זיינען שיין,

אויך זיינען ווערט גערימט צו װערן זייערע ראַבּינער,
אונזער גײסטלאַכֿער פֿון דער געזאַנדשאַפֿט, הער גװידאַן
װויגהאַם, אַ טיף געלערנטער מענטש און אַ גרויסער בּיבּליאָגראַף,
האָט אין אונזער נסיעה דורך ליטע עפֿטער געהאַט א געלעגנ.
הייט צו שמועסן מיט זיי, ווייל אין יעדער שטאָט, וואו מיר
האָבּן נאָר געהאַט אַ מאַנגל אין פֿערד, אָדער עס האָט אונז
געשטערט אַ שלעכֿט װעטער און מיר האָבּן זיך געמוזט פֿאַר.
זאַמען דאָרט אַ פּאָר טעג, האָט ער באַנוצט די צייט צו בּאַזוכֿן
דעם דאָרטיקן ראַבּינער און האָט זיך נישט געקאַנט גענוג אֶפּי
לױיבּן פֿון אים. דען אויסערדעם, װאָס ער האָט זיך דערוואוטט,
אַז דער ראַבּינער האָט בּאמת פֿאַרדינט צו זיין דאָס, װאָס ער
איז, איז ער נאָך געווען אַ מאַן פֿון אַ שטאַרקן כֿאַראַקטער;
װאָס פֿירט על-פּי-רוב א העפֿסט בּאַשײידן לעבּן, מאַנכֿע פֿון זי
זיינען אויך באַזעסן װעלטלאַכֿע קענטנישן: אינער איז
אַ גרויסער גראַמאַטיקער, דער צוייטער אַן אָסטראָנאָמיקער,
דער דריטער, װידער, האָט געהאַט אַ גרויסע השׂגה אין

יט

א ט, דיק

מעדיצין, זעלטן האָט עמיץ פֿון זיי נישט געקאָנט די לאַנדי
שפּראַך,- און דעריבּער זיינען זיי זייער חשוב יי די אָרטיקע
פּריצים, די לעצטע בּאַראָטן זיך מיט זיי אין מאַנכֿע פּאָליטישע
אַנגעלעגנהייטן און נעמען זיי אויך פֿאַר שײידסריבֿטער אין
זייערע שווערע פּראָצעסן,

אין אַלגעמײן זיינען די ליטווישע יידן א שטיל, רוהיק,
פֿרום און העכֿסט בּאַשעפֿטיקט פֿאָלקל, װאָס בּאַאומרוהיקט זייער
װיניק די אָרטיקע רעגירונג. זיי בּריינגען אויך גרויסע נוצן דעם
אַדל און דעם פּויער און איבּערהױיפּט דעם דורפֿפֿאָרער, און אין
פּאָליטישע פֿאַלן בּריינגען זי אויך גרויסע נוצן דער רעגירונג,
זיי טראָ:ן אַריין אַ סך הכֿנסה אין לאַנד, ווייל נאָר זיי בּאַלעבּן די
געשעפֿטן און שטייען אין אַ גרוֹיסן פֿאַרקער מיט אױסלאַנד",

אַזװי ווייט, מיינע לעזערינס, שרייבּט אַ נישט-ייד, אַקריסט,
נאָר פֿון אונזערע עלטערן אין ליטע. איך שרייב דיר נישט
זיין נאָמען, ווייל איך האָבּ זיין נאָמען פֿארגעסן. דאָס בּוך,
אין װעלכֿן איך האָבּ עס געלייענט, האָבּ איך אַמאָל געבּאָרגט
אין א בּיבּליאָטעק, און ס'איז שוין א צייט מיט יאָרן, װי זיין
נאָמען איז מיר אַנטרונען געװאָרן פֿון זכּרון, אויך מיין גע.
ּורטסשטאָט וילנע האָט דאַן אַנדערשט אויסגעזען. זי איז
געווען אַ סך קלענער וי אַצינד און האָט געהאַט אַ הױכֿן װאַל
אַרום, מיט פֿיר אייזערנע בּראָמען, װאָס פֿלעגן אַלע אָװונט, ניין
אַ זייגער, צו געשלאָסען ווערן. גרויסע וועלדער האָבּן אַרומגע-
רינגלט די שטאָט, און די יידן, װאָס האָבּן געוואוינט חוץ-לעיר, האָט
מען גערופֿן אַחורי-השער. נישט אַבּי וועמען איז געווען דערלױיבּט
צו וואוינען אין שטאָט, און בּיי דעם אַלעם איז אויך דעמאָלט
געווען א גרויסע יידישע שטאָטישע בּאַפֿעלקערונג, װאָס װאָט
געוואוינט אין אַ בּאַזונדער קװאַרטל, ווייל עס זיינען געוען
אַ סך גאַסען, וואו יידן האָבּן נישט געטאָרט וואוינען. מאַנכֿע
האָבּן געהאַט אייגענע הייזער, דער גרעסטער טייל אָבּער חזקות *,

*) דער ענין חזקות בּאַטײט, אַז קיין ייד האָט נישט געטאָרט /
= 6 --

יהידית די צווייט עו

און ווייל דעמאָלט איז געווען נישט אַױי לײט װי
איצט אַ נישט.היגן צו ווערן אַ ווילנער איינוואוינער, זיינען
זיך אונזערע ווילנער איינוואוינער געבּליכן די גאַגנצע צייט
בּיי זייער פֿאַראַקטער: אומשולדיק-פֿרידלאַכֿע מענטשן. מען
האָט זיך נישט אַרומגעקריגט און מען האָט געלעבּט בּשלום,
זיי זייגען אַפֿילן נישט געווען קיין גרויטע סוחרים, אָבּער זי
האָבּן זייער גוט געלעבּט. נישט קיין גרויסע עשירים, אָבּער
גרויסע נגידים און נדיבים. ס'זיינען אויך נישט געווען קיין
תּקיפֿים. עס איז נאָר געווען א שׂתּדלן, װאָס האָט פֿאַרמיטלט
צווישן דעם פֿאָלק און דער רעגירונג. ער האָט, װי צו זאָגן,
מוציא געווען דעם גאַנצן עולם מיט פּױליש. דאָך זיינען אָבּער
צווישן זיי געווען גרויסע מיוחסים, װאָט האָבּן געהאַט א גרויסע
דעה אין שטאָט. װײיגיק טפֿרים זיינען געווען אין שטאָט און
דאָך זיינען געווען גרויסע לומדים. ס'האָבּן זיך קוים געפֿונען
אַ דריי-פֿיר אתרונים און דאָסגלײכֿן בּלויז אַ פּאָר טוכּות אויף
סוכּות און נאָך זעלטענער ספֿר:תּורות:איינגעבּער, און
דאָך איז מען דעמאָלט געװען א סך פֿרימער, װי היינט,
קיין שום מנינים און קלייזלאַך, און דאָך האָט מען אַ סך מער
געדאַװענט, װוי הייגט. גאַנץ ועלטן האָט פּאַסירט, אַז אַ פֿרױ אָדער
אַ מיידל זאָל קאָנען דאַנען אָדער לייענען דעם טייטשחומש **,
און דאָך איז אַ יידישע טאָכטער געווען א גרויסע צנועה און
אַ גוטע פֿרו,

אוֹיך האָט יענער דור געהאַט זיך צו פֿרײען מיט

אויסדינגען דעם אַנדערן, װאָס האָט געוואוינט אין אַפּריצישן הוף. וי"
איז געװען צו דעם, װאָט האָט זיך דערװעגט אַזױנס צו סאָן. ער איז
באַלד באַלײגט געװאָרן ניט א חרם, און דער פּריץ האָט איך געוואוסט,
אַז אַ ילֶד טאָר נישט אויסדינגען דאָס הױז און די פרנסה פון אַ צווייטן ייָד,

*י) אין יענע צייטן, אום ראש-השנה און אום יום"כּפּור פלעגט
שטיין אין די וייבּערשע שולן אַן עלטערער ייד און פלעגט פאָרלײענען
פֿאַר די וייבער די הפלות און זאָגן מיט זיי די קדושה. איך געדיינק עס
נאָך ווי הייגט און האָבּ דערפון מערער געשריבּן אין דעם וייבערשן סודי

4

וו

א, מ. דיק,

אַ בּעסערן געזונט און מיט אַ טך אַ ליינגערן לעבּן, און מיט
אַ פֿעסטערן מוט און מיט אַ גרעסערן כּוח. דעמאָלט האָבּן זיך
געפֿונען צװוישן זיי מענטשן, װאָס האָבּן געקאָנט האַלטן אַ בּיקס
און אַ שווערד, װי דאָס האָט פּאַסירט אין די צייטן פֿון גזרת
תּ"ח קעגן די טאָטערן און שפּעטער קעגען די עסטרייכער
אונטער דער אָנפֿירונג פֿונם יידישן פּאָלקאָװגיק בערקע. אויך
זיינען געווען מענטשן, װאָס האָבּן זיך נישט געשראָקן פֿאַר
אַ בייזער חיה, פֿאַר אַ בּער, אַ שטייגער, און האָבּן געשטעלט
אַ דרייסטן װידערשטאַנד מאַנבֿע בּאַנדעס גזלנים. צווישן פֿרױען
האָבּן זיך אין יענער צייט געפֿונען אמתע העלדינס. מיט אַזאַ
העלדיש מיידל האָט זיך דעמאָלט אױסגעצײכֿנט אויך אונזער
ווילנע.

| אָט דער מיידל איז בּאַשערט צו זיין די העלדין פֿון אונזער
געשיכֿטע, װאָס מיר װעלן אייך פֿאַרצײלן.

זז
מראָצקים לאַדאָווניע,

דאָס ערשטע הויז, װאָס איז געשטאַנען אין שטאָט נעבּן
יעם טראָקער בּראָם, האָט געהערט צו אַ פּױלישן מאַגנאַט
האַנאָװועצקי, װאָס אַ געוויסער ייד, ר' מרדכֿי טראָצקיס, האָט
עס געהאַלטן אין אַרענדע אַלס חזקה פֿון זיינע עלטערן, די
פֿאַמיליע האָט געהייסן טראָצקי נאָר צוליב דעם נאָמען פון
בּראָם. דאָס איז געווען די איינציקע יידישע פֿאַמיליע, װאָס
האָט געוואוינט אין דעמדאָזיקן הויז. פֿון די איבּעריקע חדרים
האָט ער געמאַכֿט אַ פּריצישע אַכֿסניא, אַ מין אײנפֿאָרהױז און
זי זיינען קיינמאָל גישט געשטאַנען ליידיק, דען װעלכֿער
פּריץ אָדער שלאַכֿציץ האָט עס נישט געדאַרפֿט אָנקומען קיין
ווילנע, און װער רעדט שוין אין אַ צייט פֿון קאָנטראַקטן
אָדער אין א באַלאָטראַציע:צײט פֿון אַ סיים. אין דאָסגלײכֿן,
טראָצקי האָט שוין דאָרט געהאַט פּרנסה אַריבּער און אַריבּער.
און בּיי דעם אַלעם האָט מען דאָסדאָזיקע הויז נישט אָנגערופֿן
מיט דעם נאָמען האָטעל אָדער אינפֿאָרהױז. מען האָט עס
גערופֿן פּראָסט-פּשוט טראָצקיס-לאַדאָװניע, ווייל ער איז דעמאָלט
געווען דער גרעסטער בירשיינקער. פּלויז ער האָט געהאַט
דעם בּעסטן מאַרעץ, דערצו נאָך אַ שיינע לאַדאָװניע מיט
אַ סעדל. בּיי אים איז שטענדיק געווען געפּאַקט, פֿול פֿון יידן
און פֿון קריסטן, דען די ווילנער זיינען פֿון שטענדיק אָן
געווען גרויסע מאַרעץ-טרינקער מיט פּאַלעטרום, און אַפֿילו די
גרעסטע און פֿרומסטע לומדים, און די פֿאַרגעמסטע לייט פּֿלעגן

יי { ==

א. מ, ד יק,

זיך נישט שעמען צו בּאַװכֿן אַ בּירסעדל, אַ לאַדאָװגיע. דער
למדן פֿלעגט זאָגן תּורה בּיי דער מאַרצאָווקע, דער סוחר פֿלעגט
דאָרט פֿאַרענדיקן זיינע געשעפֿטן און נישט זעלטן פֿלעגט מען
דאָרט. אויך דאַװנען מנחה און מעריב בּצבּור. פֿאַר מלמדים
און שדכֿנים איז אַזאַ הז געווען אַן אמתער קלוּ, פאַר
סוחרים -- א בּערזע, פֿאַר חברות -- אַ זאַמלפּונקט, איבּערהויפּט
איז דאָרט געווען איינג אין אַ ראש-חודש טאָג, אין אַ שלשה
ימי הגבּלה, אין אַ חמשה-עשר באָב און אין אַ פֿרײטאָג פֿאַרנאַכט
נאָכֿן מרחץ, און ער איז עס נישט געווען פֿרײטאָג פֿאַרנאַכט
אין מרחץ? מיט איין װאָרט, דאָרט איז געווען פּאַק און פֿול
און ס'איז געווען אַ וואונדער, וי אַזױ ר' מרדכי האָט אַלעמען
געקאָנט צופֿרידנשטעלן.

! בּאַזונדערס פֿלעגט זיין איינג אין אַ טאָג פֿון עפּיס אַן
עקזעקוציע אָדער א דעקרעט פֿון אַ טויט-שטראָף, ווען מען האָט,
אַ שטייגער, איינעם אױפֿגעהאָנגען אָדער געקעפּט, װאָס אַזױנס
פֿלעגט אין יענע צייטן זייער אָפֿט פּאַסירן, כּמעט יעדן חודש,
ווייל עס זענען געווען אַ סך רוצחים, גזלנים און גנבים, אויטער
די-יעניקע, װאָס זיינען האַרבּ בּאַשולדיקט געװאָרן אין
פּאָליטישע חטאים, |

געדיכֿט פֿון מענטשן פֿלעגט זיין אין די צייטן פֿון װאַלן.
דעמאָלט פֿלעגן זיך די פּוילישע מאַגנאַטן צאַמענטרײבן
קיין ווילנע זייער לאַנדאַדל, אַז זיי זאָלן װאַרפֿן פֿאַר זי ווייסע
גאַלקעס. דאָס איז געווען אַ פֿיינע חברה און דער עולם פֿלעגט
זיך וויצלען איבּער זיי: ;יעדנאָ בּאָטע, יעדנאָ לאַפּצע", זײ
פֿלעגן אַרײַנפֿאָרן מיט זייער פֿור און װאָגן קיין ווילנע אויף
די קאָסטן פֿון זייערע מאַגנאַטן און פֿלעגן אויף זייער רעכנונג
פֿרעסן און זױפֿן און זיך אַרומשלעפּן מיט זייערע לאַנגע שאַבּלעס
איבּערן בּרוק, גוט אנגעשכּורט, און פֿלעגן דרייען די װאָנסעס
און שרייען: "סיימיקאָװאַ ספּראַװואַ -- װיוואַט!" מען איז אַרױס
פֿון איין שיינק און אַרײין אין דעם אַנדערן און יעדן טריט
האָט מען בּאַצײכֿנט מיט עפיס אַ נאַרישער טאַט אָדער מיט

יהודית די צווייט עי

אַ שאָדן, אָדער אַ רציחה, אָדער אַ דועל. דידאָזיקע חברה'.
לייט, װאָס זיינען ממש בּאַשטאַנען פֿון פֿאַרבּרעכער און אויס.
וואורפֿן, פֿלעגן שטענדיק איבּערלאָזן א פּאַר צענדליק מאַן אין
די תּפֿיסות און אויף דער תּליה,

מיר, מאַנסלײט, לאַֿן פֿון פֿרױען, אַז זיי לױפֿן צו
אַ לויה, װי צו אַ חתונה און שעמען זיך נישט צוקומען מיט .
פֿאַרװײינטע אויגן פֿון אַ מת -- אויף א חתונח. און דאָך זייגען
מיר, מאַנסלײיט, נישט בּעסער פֿון זיי אין דער הינזיפֿט, ווייל
מיט דעמזעלבן חשק, װאָס מיר גייען זען אַן עפֿנטלאַכֿע
לוסט-שפּיל-פֿײערװערק, א שטייגער, גייען מיר אויך זען די
טרויעריקע סצענע, װי אַ מענטש ליידט דערפֿאַר, װאָס ער
איז געווען אומגליקלאַך צו בּאַגײין אַ חטא. עס ליידט אַפֿילן
דאָס האַרץ דערבּיי גענוג און דאָך װילט זיך עס זען אַזױ
ווייט איז דאָס מענטשלאַפֿע געמיט זיך סותר,

און אַזױי איז טאַקי דעמאָלט אויך געווען. יעדעס מאָל,
ווען מען האָט עמיצן אױפֿגעהאָנגען, האָבּן אַלע, װער עס האָט
נאָר געהאַט אויגן און צייט, געגאַנגען זען. דער תּליהפּלאַץ
האָט זיך געפֿונען בּיי אַ װיאָרסט אָדער עפּיס מער אונטערן
שטאָט, אױפֿן טראָקער וועג, אין װאַלד פֿון זאַקרעטעס, בֹּדי
איינצושרעקן דורכֿדעם די בּאַנדיטן, װאָס פֿלעגן דאָרט זייער
אָפֿט מאַכֿען זייערע אָנפֿאַלן, מען האָט דאָרט אױפֿגעבױט
עטלאַכֿע תּליות. און ווייל דער וועג אַהין און צוריק האָט זיך
געצויגען דורכֿן טראָקער בראָם, פֿלעגט דער עולם, גייענדיק
צוריק פֿון אַזא בּלוטיקער חתונה, איינקערן בּיי דעם ר' מרדכי
טראָצקין אין דער לאַדאָוניע און מען האָט דאָרטן געטרונקען
און געהוליעט, דערציילט און גערעדט, גערױכֿערט און גע.
שמועסט. און דעריבּער איז דאָרט געווען זייער איינג פּין צום
דערשטיקן וערן, און דערביי זיינען אַלע געװען צופֿרירן,
ווייל מען האָט בּעקומען אַלץ, װאָס מען האָט נאָר פֿאַרלאַנגט,
-אַגב, איז דאָרט געווען זייער ציכֿטיק און ריין און שיין. די,

א. מ, ד יק,

איינציקע, װאָס האָט אַלעמען אַזױ צופֿרידנגעשטעלט, איז
געווען יהודית, אַ דינסטמיידל, און מיר װעלן זי טאַקי בּאַי
שרייגן אין דעם בּאַלדיקן קאַפּיטל,

זזן
דאָם דינסטמיידל יהורית,

דאָסדאָזיקע מיידל איז נישט געקומען קיין װילנע אויף
אַװאָגן אײער, װאָס װערט טראַנספּאָרטירט פֿון אייִשישאָק
אַהער. זי איז געווען א געבוירענע פֿון װילנע און האָט גע'
שטאַמט פֿון ערלאַכֿע עלטערן, װאָס האָבּען זיך דערגערט פון
יגיע כּפּם, זיי זיינען געווען בּרויטבעקערס און האָבּן אַליין
געקנאָטן די דייזעס, און די טאָכֿטער פֿלעגט דאָס בּרױט
פֿאַנאַנדערטראָגן אין די קרעמלאַךף. זי איז געװען זײער
א געזונט און שטאַרק מיידל, דערצו נאָך האָט זי גאָרגישט
געוואוסט, אַז זי איז זייער שיין, ווייל אין יענע צייטן אַ שפּיגל
איז געווען אַ סך זעלטענער, וי טינט און פֿעדער אין אַ בּאַלע*
בּאַטישער שטוף, אוֹן טינט און פֿעדער איז נאָך זעלטענער
געווען, וי אַן אתרוג אום סוכּות *). זי האָט, אַלזאָ, גאָרגישט
געוואוסט װי זי זעט אויס, און האָט קײינמאָל נישט געטראַכט
דערפֿון.

*) איך געדייגק, ווען איך בּין נאָך געווען אַ קיגד, פלעגן אַלע
יונגע ווײיבּלאַך און מיידלאַך, כּלות פון אונזער גאַס, קומען צו מייגע עלטערן
אין שטובּ אַלע שבּת אינדערפרי, איינצוקוקן זיך אין שפּיגל, װאָס איז דאָרט
געווען, צו פאַרריכטן דעם פּוץ פאַרן גיין אין שול אַרין, אויך פלעגט מען
קומען בּאָרגן טינט און פעדער ביי אונז, צו שרייבּן אַ רעצעפּט, אָדער
א רשימה, אָדער אַ צעטל אױף אַ שמחה. די פעדער איז געװען פון אַן
אינדיק, געלאָזט אײנמאָל מאַכן בי דעם קהלשן שרייבּער,

6, מ. ױ ש ק

ײ האָט שטענדיק געפֿאָלגט אירע עלטערן אין פֿײער
און ן װאַסער, און איו אַלעמאָל געװען לוסטיק, װיל
די אומשולד װייס נישט פֿון דאגות. זי האָט זײיער גע.
ליבּט אירע עלטערן, נאָכֿמער װי די עלטערן האָבּן זי
ליב געהאַט, ד איז געװען בי זי אַ בּתיחידה און צו
אַכצען יאָר האָט מען שוין געקלערט זי חתונה צומאַכֿן. מען
האָט איר געװאָלט חתונה מאַכן מיט אַן ערלאַכן בּעל-מלאָכֿן
אָבּער נישט אַלץ, װאָס מען קלערט, געלינגט, און אַזױ איז
אויך דאָ געווען דער פֿאַל, יל איידער מען האָט נאָך דער.
לעבּט צו זען דעם ערשטן שדכן בּיי זיך אין שטובּ, איז די
מוטער קראַנק געװאָרן און אַװעקגעשטאָרבּן, און דער פֿאָטער
האָט בּאַלד דערנאָך גענומען אַן אַנדער וייבּ, נאָך דעמאָלט
האָט אַ ייד מוראָ געהאַט צו נעכטיקן איין נאַכֿט אָן אַ װײבּ,
וי נאָר מען איז לא לנו אַן אַלמן געװאָרן. מען האָט געמעגט
האָבּן צען קינדער, װי עס טרעפֿט נאָך איצט אויך, האָט מען
בּאַלד, אָן אַ ישוב-הדעת, גענומען אַ צווייטע וייבּ. אַ פּויער
האָט אַ סך מער איבּערלייגונג בּיים קױפֿן אַ פֿערד, װי אַ ייך
בּיים נעמען אַ צווייטע װייבּ, װאָס דערמיט פֿאַראומגליקט ער
די קינדער פֿון דער ערשטער. זאל עס ליגן אין אונזער
רעליגיע, לאָזט זיך מיר נישט גלױבּן, װאָרום אירע דרכים
זיינען חסד און רחמים, אַפֿילו איבּער א נעסט פֿון פֿײגלאַך,
היינט װי לייגט זיך עס אױפֿן זינען, אַז זי זאָל הייסן, מען
זאָל די יתומים בּאַלד אָפּגעבּן צו אַ שטיפֿמוטער, װאָס איז
אַלעמאָל שלעכֿט צו זיי ? זאָל עס זיין, ווידער, תּאוה, לאָזט
זיך דאָס אויך נישט גלױבּן, ווייל אונזערע יידן זיינען נישט
אַװי שטאַרק להוט נאָך דעם. דעריבער גלויב איך, אַז די
סיבּה דערפֿון זיינען נאָר די ליידיקגייער, די שדכֿנים, װאָס
האָבּן דערבּיי זייער אינטערעס און פֿירן עס זײיער לייכט
אויס, ווייל װאָס איו נאָך אַזי גרינג אױפֿצורעגן, װי אַן
איינגע שלאָפֿענע לײידנשאַפֿט! ,יאָ, נעצעפּיי ליבֿע, קאַלי שפַּי,
מען לאָזט זיך לייכט אייגריידן, דער טעות איז קורץ, אָבּער

זהודית די צווייטעע.
די חרטה איז לאַנג, און, בּאַהיט גאָט, ביי דעם אַלעם װערט
מען נישט קליגער, צו זיין אָפּגעהיטער בי אַ צװײטן פֿאַל.
מען שעמט זיך נישט חתונה צוֹ האָבּן מיט אַ מיידל, אַזי א
מען האָט שוין בּיי זיך קינדער אין שטוב פֿון צוויי אָדער פֿון
דריי ווייבער פֿריער, מען ווערט שוין אַזוֹי געװויינט צו דעם
געפֿערלאַכֿן שריט, אַז מען בּרױכֿט שוין גאָר קיין שדכן נישט,
װאָס זאָל צוריידן *). ווען מען בּאַגײט דריי מאָל אַ חטא, ווערט
ער שוין אַ היתּר -- זאָגן אונזערע חכמים. און דאָס אייגענע
איז מיט אַ נאַרישקײט: אַז מען בעגייט זי, װערט זי שון
אַרײנגערעכֿנט אין דער לעבנטאָרדענונג. דעריבער איו קיין
וואונדער גישט, אַו מיר, יידן, זיינען אָרים אוֹן אונוערע
קינדער זיינען נישט דערצױגן, און שלעפן זיך נאָך אַרוֹם
איער אַלע שטעט און לענדער, ווייל אַזויארום װערט יעדן
צו-איינג אין זיין שטוב און צו.איינג אין זיין שטאָט. אָבּער
גענוג דערמיט, מיר זיינען שוין צו װייט פֿאַרקראָכן, קערן
מיר זיך שוין אום צוריק צו אונזער געשיכטע.

האָט דער פֿאָטער טאַקי גענומען אַ צװייטע װײיב און
טאַקי אַ מיידל, און דער טאָכֿטער איז געװאָרן אַװי איינג בי
איר. פֿאָטער, אַז זי איו פֿון אים אָפּגעטרעטן און האָט זיך

7( אַ געווימער אַלמן, װאָס האָט, נישט פאַר אונז געדאַכט, פאַרלאָרן
שוין דאָס דריטע ווייב און װאָס האָט פון די אַלע דריי וײיבּער געהאַט
קליינע קינדער, האָט געװאָלט נעמען אַ פערטע װײב, אָבּער ער האָט זיך
דאָך געשעמט פֿאַר די עלטערע קינדער און פאַר די שדכנים. ער איז שין
נישט געווען יונג און האָט נאָך קוים געדיינקט זיין ערשטע התונה, װאָס
איז געווען מיט פערציק יאָר צוריק. האָט ער אָנגעהױבּן גנבענען פון שטוב
זילגערנע לעפל, לייכטער, פאַנען, פאַרשאַפן אַלץ קליינע חיזקות און דערי
בּיי פלעגט ער 78ץ איגאיינעט. שרייען: , געװאַלד,, איך ווער בּדלות, איך װועל
דאַך בלייבן אָן אַ העמד, איך האָבּ נישט קיין בּאַלעבאָסטע אין שטוב. וואָס -
א טאָג, אַלץ אַנײער שאָדן". האָט ער אַזור לאַנג געשדיען אין געליאַרמט,
בּיו די קיגדער אַלײלן האָבּן אָנגעהױבּן צו שרייען: ,געװאַלד, נעם אַ ורייב",
ההאָט ער טאַקי באַלד געפאָלגט און גענומען אַ ווייב, אָבּער פאַר לייטן פלעָגפ
ער טעגהן, אַז די קינדער האָכּן אים געצוואונגען דערצ

== 5 א

8. טס די סי

געשטעלט זינען בּיי ר' מרדכי טראָצקי. דאָרט האָט זי זיף
געפֿילט אַ סך גליקלאַכֿער װי בּיי אירע עלטערן, װייל אין
דעמדאָזיקן הויז האָט זי געהאַט גוט צו עסן, גוט צו טרינקען,
נישט שלעכֿט געקלײידט; פֿאָרט עפּיס אַ פריצישער אײנפֿאָר,
אַ לאַדאָווניע, האָט מען שוין, נישט-ווילענדיק, געמוזט קליידן
אַ דינסט אָנשטענדיק. איצט האָט זי שוין נישט געדאַרפֿט
טראָגן מולטערס מיט בּרויט אין די קרעמלאַך און דערצו
האָט זי דאָרטן געהאַט אַגוטע געלעגנהייט זיך אויסצואיידלען,
זיך אויסצולערנען ריידן פּויליש און צו זיין אַ גוטע בּאֲלץ..
בּאָסטע; און אירע באַלעבּאַטים זיינען געווען זייער צופֿרידן
פֿון איר, דען זי איז געווען זייער אַ זױבּערע און אַ גרויסע
בּריה און די אַרבּייט האָט ממש געבּרענט אונטער אירע הענט,
זי איז געווען פֿול אין קעלער, און אין לאַדאָװניע, און אין
די צימערן און אין קיך. אומעטום איז געווען איר האַנט און
איר אויג. + דערצו נאָך איז זי געוען זייער אַ דרייסטע און
אַ געזונטע און האָט נישט מורא געהאַט פֿאַר דעם טייוול אַלײן,
זי פֿלענט מאַנכע שכּורים, װאָס האָבּן זיך געהאַלטן נישט
אַרטיק, ‏ אַרױסשלײדערן פֿון שיינק, אַן אַרבּעט פֿאַר אַ פּאָר
זשאַנדאַרמען, און אויבּ עס איז נויטיק געווען, פֿלעגט זי גיין
אינמיטן נאַכֿט אַ גאַנג אויך. איבּערהױיפּט אָבּער האָבּן זי די
בּאַלעבּאַטים געשעצט און געאַכֿפּערט פֿאַר איר ערלאַכקײט
און גוטע מדות, זי איז אויך נישט געווען קיין נאַשערין און
קיין שטיפֿערין. אין ווילנע איז אַפֿילו געווען דאָסזעלבּע, וי
אַצינד, אין די קליינע שטעטלאַך: אַ מיידל איז נאָר בּאַלײידיקט
געװאָרן, וען זי האָט אַ שטיף געטאָן מיט אַ יידישן בּחור
אָדער מיט אַ יידישן ינגנמאַן, אָבּער נישט מיט אַ קריסט,
ווייל די פּרנסה בּריינגט עס מיט. האָבּן זי טאַקי די בּאַלעבּאַטים
זייער געשעצט און געליבּט, װי עלטערן אַן אייגן קינד און זי,
ווידער, האָט זיי געדינט מיט לייב און לעבּן

עֶן

6

דער געוואנטער גאנג,

אין יענער צייט האָט אַ גרויסע בּאַנדע גזלנים זיך אַרומ.
געטריבּן אין די געדיכטע וועלדער, אָרום ווילגע, אונטער דער
אָנפֿירונג פֿון אַ געשיקטן יונג, װאָס האָט געהייסן לאַצינסקי.
זיי האָבּן אַזוי ווייט אומבּאַזיכערט די גאַנצע געגגט, אַז מען
האָט געמוזט מיט זיי פֿירן אַ פֿאַרמעלע מלחמה. די באַנדיטן
האָן געוועלטיקט העכער א יאָר צייט, דען די אַרומיקע דער
פֿער זייגען געווען פֿאַרגונדן מיט זיי, לסוף איז געלונגען צו
פּאַקן דעם אַנפֿירער און מען האָט אים פֿאַרמשפּט צום טוט
דורך היינגען,

האָבּן זיך פֿאַרזאַמעלט מאָסן מענטשן פֿון די אַרומיקע
שטעטלאַך, דערפֿער און הױפֿן, צו זען, װוי ער װעט געהאָנגען
וערן: אַ טייל, ווייל זיי האָבּן זייער שטאַרק געליטן פֿון אים,
און אַ טייל פֿון בּלויזער נייגעריקייט, דען דערדאָויקער לאַי
ציגסקי האָט אַליין געשטאַמט פֿון גרויס יחוס, פֿונם אַדל און
ער איז בּאַנאַנגען מאַנכֿע רציחות נאָך דעמאָלט, ווען ער אי
געווען אין דינסט. מיט דריי טעג פֿריער, איידער מען האָט
אים געהאַנגען, זייען שוין אַלע גאַסטהײזער געווען פֿאַרנומען
פֿון אָנגעפֿאַרענע פּריצים, און ר' מרדכי טראָצקיס אײינפֿאָרהױו
איז ממש געווען פֿול און פּאַק, בּפרט נאָך אַז פֿאַרבּי זיין הוין
האָט מען בּאַדאַרפֿט דורכֿפֿירן דעם רוצה.

אין שטאָט האָט מען דעמאַלט שטאַרק געלייזט. אין די
שיינקען,,. נאַטירלאַך, נאָכמער, װוי אין די קראָמען. דאָס אין

8 מ, ד יק,

אַפילו געגן דעם יסוד פֿון אונזער אמונה. די חכמים האָבּן
געזאָגט: כשהאדם שרוי בצער כו' מה אומר קלני מראשי קלבל
מזרועי -- דאָס הייסט, אַז גאָט אַלײן בּאַדױערט שטאַרק דעם
פֿאַרבּרעכער, בּשעת יענער ווערט בּאַשטראָפֿט, און דער בורא.
עולם האָט אַפֿילו פֿאַרװערט די מלאכים צו זינגען שירה,
בּשעת די מצרים האָבּן זיך געטרונקן אין ים,

די תּליה:צערעמאָניעס זיינען צוגעגאַנגען מיט גרוים
פּאָמפּע און פּאַראַד. אַ סך מיליטער און אַ סך גלחים, עס האָבּן
געקלונגען אַלע גלאָקן, גרויסע דרשות האָט מען געהאַלטן
אױפֿן תּליהפּלאַץ און די זאַך האָט זיך געצויגן פֿון צען איג.
דערפֿרי בּיז פֿיר נאָך האַלבּן טאָג,

עס איז שוין געווען שפּעט אין הערפסט, און פֿיף
אַ זייגער איז שוין געווען רעכט נאַכֿט. אַ קאַלט און נעבּלדיק
ועטער איז געלעגן אויף דער שטאָט. עס האָט זיך געדאַכֿט,
אַז בּאַלד װעט אַרױספֿאַלן אַ נאַסער שניי, װאָס װעט אַדורבֿ-
נעמען אַלע גלידער. דעריבּער איז קיין וואונדער נישט, װאָס
גייענדיק פֿון דעם בּלוטיקן פּלאַץ, האָט זיך יעדערע גטאַײילט
אַרײנצוכאַפּן אין דעם ערשטן בּעסטן שיינקל און זיך דער:
װאַרימען און דערקוויקן מיט אַ שנעפּסל און פֿאַרבּײיסונג, אָדער
מיט אָנגעװואַרימטן בּיר און מעד. און אַזי װי ר' מרדמל
טראָצקיס שיינק איז געווען דער ערשטער נאָכֿן בּראָם, איז
דאָרט ממש געווען אַ געדריינגעניש פֿון מענטשן -- הערן און
דאַמען, יידן און קריסטן, יהודית האָט געאַרבּעט איבּער די
כּוחות, געלאָפֿן אָן אַן אױיפֿהער פֿון קיך צו די געסט און פֿון.
די געסט אין קיך, און דער געדריינג פֿון מענטשן האָט געי
דויערט בּיז גאַנץ שפּעט אין דער גאַכט אַרֹיין. יעדער פֿון די
געסט האָט געהאַט װאָס צו דערציילן פֿון דעם געהאַנגענעם
אָנפֿירער פֿון די גזלנים. איינער האָט דערציילט, אַז ער איז
געפֿאָרן אַ מאָל צוזאַמען מיט אים אין אַ בּריטשקע, און האָט
- גאָרנישט געוואוסט, אַז דאָס איז דער רעכֿטער קאָפּ פֿון די
גזלנים. אַן אַנדערער האַט דערציילט, אַז ער האָט געהאַט

יהודית די צוויירטע3

דאָס אומגליק בּאַפֿאַלן צו װערן פֿון זיין בּאַנדע, אונטערוועגנס,
בּשעת ער איז געפֿאָרן מיט זיין פֿרױ און טאָכֿטער, אַ מיידל
פֿון אַ יאָר אַכצען, װאָס איז שוין געווען א כּלה, אויף אַ חתונה,
ער האָט זייער בּריטשקע פֿאַרהאַלטן און האָט נאָר אֲַרוֹיס.
גענומען די טאָכטער און ווייטער אַ פֿאָדים נישט גערירט, די
שאָכטער האָט דער פֿאַטער אַרױסבאַקומען ערשט אין אַ האַלבּ
יאָר אָרום פֿאַר אַ שווער ליזגעלט. יעדער האָט דערציילט
עפּיס אַנדערש. דידאָזיקע מעשׂיות האָט מען אויסגעהערט מיט
גרויס אינטערעס און מען האָט געװאַרט מיט גרויס שפּאַנונג,
טאָמער וועט עמיצער פֿאַױרצײלן עפּיס אַ נייע מעשׂה פֿון דעם
געהאָנגענעם גזלן,

ערשט אַרום עלף אַ זייגער בּײנאַכֿט, האָט דער עולם
גענומען פֿאַרלאָזן דאָס אײנפֿאָרהױז, אין אַ האַלגע שעה אַרום
זיינען דאָרט פֿאַרבּליבן דריי אורחים -- פּריצים, װאָס זיינען
געווען אַ סך מעהר פֿאַראינטערעסירט אין לאַצינסקיס טויט, וו
אַלע אַנדערע, ווייל זיי זיינען אַ מאָל געװען זייגע קאָלעגן,
ווען ער איז געווען אין דינסט. דידאָזיקע פּריצים האָבּן אים
שטאַרק בּעדויערט, ווייל ער איז געװען אַ יינגערמאַן מיט
גרויסע פֿעהיקײיטן, און איז בּטבע געװען זײיער אַ גוטער
מענטש. אַן אומגליקלאַכע ליבּע האָט אים פֿאַרװאַנדלט איך
אַ גזלן, |

די פּריצים האָבּן זיך נאָך לאַנג געװיילט מיט פֿלעשער
קאָוונער ליפּעץ. איינער פֿון די דריי פֿאַרשפּעטיקטע געסט
האָט עפֿטער לאַזשירט בּיי ר' מרדכין אין גאַסטהױז און איד
געווען גוט בּאַפֿרײינדעט מיט זיינע הויזמענטשן, בּאַזונדערס
מיט יהודיתן, װאָט זי האָט אים זייער גוט בּאַדינט. ער איד
דעריבּער געבּליבּן דער לעצטער אין גאַסטהױז,

אַז זיינע צוויי חברים זיינען אַװעק, האָט ער זיך גע-
כאַפּט, אַז עס פֿעלט איהם אַ פּאַלאָריס מיט טייערע דאָקומנטן אוך
וועקסלען. ער האָט זיך אַפֿילו גלייך דערמאָנט, אַז בּשעת ער
| איז געשטאַנען אױפֿן תּליהפּלאַץ, איז אים דער פּאַלאַריס אַרױס-

א, מ, ד ר 2.

געפֿאַלן פֿון קעשענע און אַרײנגעפֿאַלן אין אַ גריבּל, אין עק
פֿון װאַלד, אָבּער ער איז געווען אַזױי צומישט, אַז ער האָט
פֿאַרגעסן עס אױפֿצוהױבּן, |

איצט, אַז ער האָט בּאַדאַרפֿט בּאַצאָלן פֿאַר דער משקה,
האָט ער זיך געכֿאַפּט אין זיין שאָדן און האָט גענומען שרייען:
,אָ, איך בּין אומגליקלאַך, איך בין פֿאַרלאָרן". אויף זיין
געשריי איז אַרײנגעלאָפֿן ר' מרדכי מיט יהודיתן אוֹן הֹײֶב
אים געפֿרעגט, װאָס איז אים געשען? האָט ער זיי דערציילט
פֿון זיין אומגליק, און דערבּיי האָט ער אָנגעבּאָטן פֿופֿציק
גילדן דעמיעניקן, װאָס װעט זיך איינשטעלן און גיין אין
װאַלד עס אױפֿזוכֿן. עס מוז אָבּער גיין אַן אָרנטלאַכֿער מענטש,
ווייל אַן אַנדערער קאָן עס בּאַהאַלטן ביי זיך און נאָבֿדעם
אָפלײיקענען, אַז ער האָט עס געפֿונען. אין דעם פּאַלאַריס ליגן
צוויי טוץ דוקאַטן, אויסער העכֿסט װיכֿטיקע פּאַפּירן. מען מוז
אָבּער גיין װאָס פֿריער, אַ נישט װעט עס עמיץ געפֿינען, װערט
עס פֿאַרפֿאַלן אויף אײיבּיק,

ר' מרדכי האָט אַפּילו גרויס מיטלייד געהאַט מיט דעם
אומגליקלאַכֿן פּריץ. אָבּער וואו נעמט מען איצט אַזאַ איינעם,
װאָס זאָל איינשטעלן זיין לעבּן אינמיטן נאַכט, בּשעת די שדים
האָבּן אַזאַ שליטה, און גיין אהין, וואו מען האָט אױיפגעהאָגגען
אַ מענטשן און װאָס דערדאָזיקער געהאָנגענער היינגט נאָך
דאָרט און וואו עס ליגן אַזױפֿיל קברים פֿון געהאָנגענע, װאָס
אַרום זיי דרייען זיך שטענדיק אַלע נישט-גוטע און בּייזע
רוחות?

מעשיות פֿון שדים זיינען דאַן געגאַנגען האַנט בּיי האַנט
מיט פֿערשידענע געשיכֿטעס פֿון גזלנים און האָבּן נאָך זיך
נאָכֿגעשלעפט ספּורים פֿון מכשפים, פֿון בּעלי-שמות, פֿון בּעלי.
מופתים, פֿון גלגולים, אַזױ, אַז דער עולם האָט זיך געוויצלט:
,ס'איז נישטאָ אין ליטע קיין שטעטל אָן אַגלגול, אָן אַבּלבּול",

ר' מרדכי איז אָפּהענטיק געװאָרן: ער האָט נישט געהאַט
קיין מענטשן, װעלכֿער זאָל װעלן איינשטעלו זיין לעבּן און

יחהודית די צווייטעען

גיין אין װאַלד נאָכֿן פּאַלאַריס. נאָר אָט האָט זיך אָנגערופֿן
די מוטיקע יהודית: ,ווען איר גיט מיר דערפֿאַר פֿופֿציק גילדן,
גיי איך אַהין און װעל אייך, מיט גאָטס הילף, בריינגען
דעם פאַלאָריס?,

ר' מרדכין איז קאַלט געװאָרן אין אַלע אברים און ער
האָט זי אָנגעקוקט מיט שרעק אין די אױגען װי איינער
זאָגט: ,װאָס רעדסטו? ס'איז דאָך אַן אימה צו הערן װאָס דו
רעדסט?...

רופֿט זי זיך אָן װידעראַמאָל:

, ליבּער טאַלעבאָס, איך שרעק מיך נאָר פֿאַר גאָט. איך
בּין שוין נישט קיין יונג מיידעלע און פֿופֿציק גילדן איז בי
מיר אַ האַלבּער גדן". |

קורץ דערפֿון, ר' מרדכי און זיין פֿרױ האָבּן איר אָפּ
געשלאָגן, װי ווייט זיי האָבּן נאָר געקאָנט. זי האָט זיי אָבּער
גאָרנישט געהערט און אַלץ געטענהט דאָס איריקע. דער קריסט
איז זייער צופֿרידן געװען מיט איר אונטערנעמונג. קײין
בעסערן שליח, וי זי, האָט ער גאָר נישט געדאַרפֿט. ער האָט
איר נאָך מוסיף געווען צען גילדן, צוזאַמען מיט אַ בּרכה, אַז
גאָט זאָל זי שיצן אין ועג.

יהודית האָט אָנגעצונדן אַ לאַמטערנע און זיך געלאָזט
אין וועג אַרין, אין דרויסן איז דאַן געווען שטאָקפֿיגסטער,
אַ קאַלטער װינט האָט דורכגעשניטן די לופֿט. עֶרגעץ װײס
האָבּן הינט געװאיעט, אַז עס האָט אָנגעכֿאַפּט בּיי דער נשמה.
אָבּער אונזער יהודית האָט זיך נישט אָפּגעשראָקן און אי
מוטיק געגאַנגען איר וועג. דער שטאָטטױער איז אַפֿילו געווען
צוגעמאַפֿט, אָבּער יהודיתן האָט מען אַדורכֿגעלאָוט, װייל די
טױערװעכֿטער זיינען געווען אָפֿטע געסט אין ר' מרדכיס
שיינקהויז. זיי האָבּן איר געעפֿנט דאָס קלייגע פֿאָרטקעלע,
װאָס דאָס פֿלעגט מען טאָן בּלויז אין אַ דרינגענדיקן פֿאַל, און
די װעכֿטער האָבּן איר אַגב פֿאַרזיכֿערט, אַז זי װעלן זי תּיכּף
אָן שום שוועריקייטן אַרײגלאָזן צוריק אין שטאַט אַרײן.

א, מ, זי י ק

איצט איז יהודית געגאַנגען איבּערן שליאַך, װאָס האָט
געפֿירט צום תּליהפּלאַץ, דורך אַ שװאַרצן װאַלד, אָבּער געי
גאַנגען אַזױ פֿעסט און זיכֿער, וי מען גייט, אַ שטייגער, אויף
אַ חתונה, אַזױ איז זי פֿאַרבּײיגעגאַנגען דעם געװאַנגענעם, װאָס
דער בּייזער וויגט האָט אים אַרומגעװיגט, וי אַן אומרו פֿון
אַ זייגער, געקאַטשעט אים אַהין און אַהער, װי ער װאָלט
זיך געשפּילט און געוויילט מיט אים,

נאָר אָט איז יהודית געקומען אין טאָל, בּיים עק װאַלד
און האָט געפֿינען דעם פּאַלאַריס, װאָס איז געלעגן אויף דעם
אייגענעם אָרט, וואן ער איז פֿאַרלאָרן געגאַנגען. א צופֿרידענע
אין אַ פֿרײלאַכע, האָט זי אים אױפֿגעהױבּן, אַרײנגעלײגט
אים אין איר לעדערנער קעשענע און איז אַװעק צוריק אין
שטאָט,

דאָס גיין צוריק אָבּער איז שוין געווען א סך שווערער,
וי דער װעג אַהער. בּאַלד װי זי האָט נאָר געמאַכט עטלאַכֿע
טריט פֿאָרױס, האָט אַ רויע װוילדע שטימע אַ דונער געטאָן
פֿון אונטער דער תּליה:

| ,ווער איז דאָ? שטיי!"

יהודית האָט זיך, נאַטירלאַך, שטאַרק איבּערגעשראָקן,
דאָך אָבֹּער האָט זי זיך בּאַהערשט, האָט אױסגעלאָשן די
לאַמטערנע, אַריין טיפֿער אין װאַלד און זיך דאָרט אַװעק-
געלאָזט מיט אַ זייטיק וועגעלע.

דער שרייער איז אייגנטלאַך געװוען איינער פֿון דער
בּאַנדע גזלנים, װאָס איז אינמיטן נאַכֿט געקומען אױפֿן תּליה-
פּלאַץ, אַראָפּצונעמען דעם בּאַנדע-אָנפֿירער פֿון דער תּליה. דערזען
דאָס מיידל מיט דער לאַמטערנע אין דער האַנט, האָט ער זי
געוואָלט פֿאַרהאַלטן, אָבּער אַז זי איז אַריין טיפֿער אין װאַלד,
איו ער איר נאָכגעלאָפֿן אינדערפֿינסטער. דאָס מיידל האָט
אָבּער געמאַכֿט שנעלערע טריט, איז געלאָפֿן פֿאָרױס מיט איין.
אָטעם און האָט פּלוצלונג בּאַמערקט אַן אָנגעזאָטלט פֿערד,
װאָס האָט טאַקי געהערט צו איר פֿאַרפֿאָלגער. עס איז געווען

דיחהודית די צווייטעו

פינסטער, אָבּער זי האָט זיך געשיקט אַרױפֿגעכאַפט אױפֿן פֿערך
און מיט אַלע כּוחות זיך א לאָז געטאָן פֿאָרױס, זי צווייגן האָבּן
איר געשמיסן אין פּנים אַריין, אָבּער זי האָט זיך גאַנץ װײיגיק
געקימערט דערפֿון, בּאַלד איז זי שוין געווען אין פֿרײיען
פֿעלד, אױפֿן וועג צו דער שטאט. דאָס פֿערד אין געפֿלױגן
וי אַן אָדלער צװישן הימל און ערד, און אונזער העלדין איז
געזעסן אויף אים פֿעסט, װי אַ געאיבּטער רייטער. דער גולן
אין איר אָבֹּער אַלץ נאָכגעלאָפֿן מיט אַ וילד שרייען. ער
װאָלט צו איר געוויס געשאָסן, אָבּער ער האָט עס גישט געטאָן
צוֹליבּ צוויי טעמים: ערשטנס, ווייל ער האָט נישט געװאָלט
בּאַאומרוהיקן דערמיט די געגנט, און, צווייטנס, איז געווען זייער
פֿינסטער, אַװי אַו מען װאָט נישט געקאַנט טרעפֿן אין ציל,
יהודית איז אָבּער געפֿלױגן אויף איר פֿערד ווייטער און ווייטער,
מען האָט אָבּער נישט געקאַנט אַרײנקומען דורכֿן טויער אין
שטאָט אַרײן, ווייל עס איז שוין געווען צו-שפּעט: מען װאָלט
זי נישט אַרײנגעלאָזט מיטן פֿערד. און דעריבער האָט זי געמאַכֿט
אַ גרויסן אומוועג. זי האָט בּעסערי געװאָלט אַרײנפֿאָרן אין דער
קליינער פֿאָרשטאָט לוקישאָק,

אין לוקישאָק איז זי צוגעפֿאָרן צו א בּאַקאַנטן ייד, װאָס
האָט זי אױפֿגענומען זייער פֿרײינטלאַך. ערשט איצט האָט זי זיך
אַרומגעזען און האָט געפֿונען אױפֿן פֿערד, הינטערן זאָטל,
אַ ליינגלאַכֿן טשעמאָדאַנדל פּאַק און פֿול. זי האָט זיך אָבּער
גישט דערװעגט עס צו עפֿענען, איידער זי װעט זיך נישט
מעלדן אין דער פּאָליצײי, זי האָט דאָך קלאָר נישט געוואוסט,
ער עס איז דער אייגנטימער פֿונם פֿערד, און אױבּ ער זאָל
זיין אַן ערלאַכער מאַן, קאָן זי נאָך צוגעצויגן װערן צום
געריכט, אַז זי האָט געגגבעט א פֿערד. דאָס האָט זי עטװאָט
בּאַאומרוהיקט,

גי ר' מרדכין אין שטובּ איז מען אויך זייער אומרוהיק
געװען. אַפֿילו דער קריסט האָט שוין חרטה געהאט אױפֿן
גאַגצן עיסק: טאָמער איו, חלילה, געשען א גרויס אומגליט

א, מ, ױ י ק

מיט דעם מיידל. דער הויזיעולם איז אַרומגעגאַנגן מיט אַראָפּ.
געלאָוטע קעפּ. דאָך איז די מרה-שחורה צורונען צוזאַמען מיט
דער נאַכֿט, װאָרום בּאַלד, װי עס האָט נאָר אָנגעהױבּן צו טאָגן
און די טויערן זיינען געעפֿנט געװאָרן, איז יהודית אַריין אין
שטאָט, און בּעת-מעשה געפֿירט דאָס פֿערד פֿאַר אַ לייץ. דאָס
פּנים איז איר געװען צוראַצט, דאָס קליידל צופֿליקט און
בּאַשפריצט מיט גלאָטע. זי איז אַרײן אין שטאָט צוזאַמען
אין דער באַגלײטונג פֿון אַ פּאָר סאָטניקעס, ווייל זי האָט זיך
נאָך אַלץ געשראָקן פֿאַרן נאָכיאָגער. זי איז אַרײן אין שטובּ, און
האָט אָפּגעגעבּן דעם קריסט זיין פּאַלאַריס און נאָכֿדעם פֿאַר.
ציילט די שטובּמענטשן אַלץ, װאָס מיט איר האָט פּאַסירט. דער .
יעולם האָט ממש געגאַפֿט פֿון איר איינשטעלעניש און העל.
דישקייט, און דער קריסט אַליין איז אַװעק מיט איר אין דער
פּאָליצײ אַלס עדות, אַז ער קאָן זי פֿאַר זייער אַן ערלאַך מיידל,
אין דער פּאָליצײ האָט מען געעפֿנט דעם טשעמאָדאַן, און
'דעמאָלט האָט מען אַרױסגעפֿונען גענוג ראיות, אַז דער אייגנ.
טיטער פֿון אים איז טאַקי אַ גזלן: מען האָט געפֿונען עטלאַכע,
קענטיק, נישט לאַנג אָפּגעהאַקטע דאַמענפֿינגער מיט טייערע
רינגען,. דאָסגלײכֿן פֿריש-אָפּגעשױרענע אויערן מיט טייערע
אוירענגלאַך, א דאַמען-מאַנטל מיט אַ דאַמען-זייגער און דערצו
נאָך פֿיל אַנדערע טייערע זאַכֿן צוזאַמען מיט אַ סומע דוקאַטן.
אַמװױיפֿטיקסטן איז אָבּער געװוען די רשימה, װאָס מען האָט
געפֿונען אין טשעמאָדאַן, פֿון דערדאָזיקער רשימה האָט מען
געקאָנט זען, אַז די בּאַנדע גזלנים האָט אַרױסגעטײלט געלט
מאַנכֿע פּויערים און שלאַכֿטעס, װאָס זיינען געװוען אין בּונד
מיט זיי, האָבּן זיי איינגעקױפֿט בּליי און פּולװער און האָבּן
זי אָנגעװיזן די ערטער, ועלכע מען זאָל איבערפֿאַלן און
דעסגלײכֿן, פֿאַר דערדאָזיקער רשימה, װאָס האט געהאַט אַזאַ
װיכֿטיקע בּאַדײיטונג פאַר דער פּאָליצײ, האָט די לעצטע אַװעק-
געגעבּן יהודיתן דאָס פֿערד און דאָס געלט, און מאַנכע טייערע
זאַפֿן, װאָס מען האָט געפֿונען אין טשעמאָדאַן. אויסערדעם, האָט
-- 44 == :

והודוית די צוויי8 9

זי אויך באַקומען אַ לויבפּאַפּיר פֿון גובּערנאַטאָר. אַזאַרום
איז איר נאָמען בּאַרימט געװאָרן אין שטאָט און אין דער
גאַנצער סביבה. איז עמיץ אַ נישט:היגער געקומען קיין ווילנע,
איז ער קודם פֿאַרפֿאָרן אין ר' מרדכֿיט אײינפֿאָרהױז: ער האָט
געװאָלט זען דאָס דרייסטע העלדישע מיידל.., |

יהודית האָט שוין איצט געהאַט אַ פֿײן פֿאַרמעגן, דאָך
איז זי פֿאַרבּליבן אין ר' מרדכיס הויז סאַמע בּיז איר חתונה. יעדן
נייעם גאַסט האָט זי געמוזט בּאריכֿות, פֿון אָנהוֹבּ בּיון סוף,
פֿאַרצײילן, װאָס מיט איר איז געשען, און ר' מרדכי האָט
געמאַכֿט גאָלדענע געשעפֿטן,

קליפואפארשקתאן יא יט

6
דעו נאסט.

| אין אַ פּאָר װאָכֿן אַרום, נאָך דערדאָזיקער מעשה, איז
פֿאַרפֿאָרען צו ר' מרדכין אַ פּוילישער פריץ. אַלע נומערן זיינען
אָבּער געווען פֿאַרגומען, האָט ער דעם גאַסט אױפֿגענומען בי
זיך, ווייל עס איז שוין געווען שפּעט אין דער נאַכֿט און דער.
גאַסט האָט נישט געקאָנט גיין זוכֿן עפּיס אַן אַנדער אײנפֿאָרהױז.
דער פּריץ איז געווען אַ מענטש פֿון מיטעלע יאָרן, מיט אַ שיינעט
אויסזען, אַ הױכֿן וואוקס, מיט זייער אַ פֿרײנטלאַכער באַנעמונג
און פֿיינע מאַנירן. ער איז געקומען אַלײן, אָן אַ דינער, מיט
אַ יידישן בּעל-עגלה, און געזאָגט האָט ער, אַז ער מוז פֿאַרי
בּריינגן אין שטאָט אַ פּאָר װאָכֿן. בּאַלד וי ער האָט זיך דאָרט
עטװאָס צורעכֿט געמאַכֿט און אַראָפּגעצױגן פֿון זיך זיין אױיבּער.
מאַנטל, האָט ער אָנגעשטאָפּט זיין לולקע מיט טאַבּאַק, פאַררױ.
כֿערט און זיך אַנידערגעזעצט בּיים שיינק-טיש, וואו עס זיינען
געזעסן נאָך עטלאַכֿע פריצים. ער האָט זיך געהייסן געבּן
אַ קװאָרט אָנגעװאַרימטע מעד און האָט זיך ארײינגעלאָזש אין
אַ שמועס מיט די איבּעריקע געסט, װאָס זיינען אויך געוען
דורפּפֿאָרער, װי ער, אָבּער איינגעשטאַנען זיינען זי ערגיץ
אַנדערש און זיינען נאָר געקומען אַהער טרינקען און אַגב
כֿאַפן אַ קוק אויף יהודיתן, מיט װעלכֿער עס האָט געקלונגען
כּמעט אין גאַנץ ליטע. פֿון אַנהױבּ האָט מען, נאַטירלאַך, גע'
שמועסט פֿון װעטער, שפּעטער אָבּער האָט מען אָנגעהױבּן
ריידן פֿון פּאָליטיק. צום סוף איז מען אַרױפֿגעקומען איף
דער אויסטערלישער געשיכֿטע מיט יהודיתן, װאָס האָט זי
דעמאָלט סערווירט דעם טיש.

5 26 =

יהורית די צוויישע.

;אָט דאָס מיידל, -- האָט זיך אָפּגערופֿען אייגער פֿון די
געסט, -- איז בּאַרימט און אונזער געגנט",

און דערדאָזיקער האָט פֿאַרצײלט פֿאַר דעם נייעם גאַסט
די גאַנצע געשיכטע, װי אַזױ זי האָט זיך איינגעשטעלט צר
גיין אַלײן צוועלף בּיינאַכֿט אױפֿן תּליהפּלאַץ און װי אַזױ זי
איז געקומען צוריק רייטנדיק אויף א פֿערד און אַזוֹי ווייטער.
דידאָזיקע געשיכטע האָט געמאַכֿט אַ גרױסן רושט אויף דעם
נייעם גאַסט, ער האָט זיך נישט געקאָנט באַרוהיקן און האָט
זיך אָנגערופֿן צו יהודיתן:

שוען די יידן װאָלטן זיך געפֿינען אין בעסערע אומ.
שטענדן (דאָס הייסט, ווען זיי װאָלטן געהאַט אַן אייגן לאַנד),
װאָלט אַזאַ מיידל געקאָנט זיין אַ צווייטע יהודית, װאָס װאָלט,
אַזוי וי יעגע, געקאָנט מציל זיין איר פֿאָלק פֿון דער האַנט
פֿון אַ בּאַדריקער, ווען איך זאָל זיין אַ מזרח-אינדיער -- האָט
ער זיך צעלאַכט -- װאָס גלויבּט אין בשמה-וואַנדערונגען, װאָלט
איך געגלױבּט, אַז דו ביוט אַ גלגול פֿון יענער יהודית *

דער געשפּרעך, װאָס יהודית האָט אים בּלויז אויבער.
פֿלעכֿלאַך אויסגעהערט, האָט געדויערט בּיז האַלבע נאַכט. די געסט
זייגען אַװעקגעגאַנגען און בּיים טיש איז פֿאַרליבן בלויז דער
אומבּאַקאַנטער גאַסט מיט דער לולקע אין מויל. ער האָט צוי
גערופֿן יהודיתן צו זיך, האָט זי געבּעטן זיצן, און איר געזאָגט,
אַז זי איז זייער שיין, אױפֿריכֿטיק און ליב, און, אַן זי
פֿאַרדינט צו בּאַקומען אַן אָרענטלאַכן חתן. קורץ דערפֿן,
אַזעלכע ווערטער, װאָס גליטשן זיך זאַנפֿט אַרײן אין דער
טיפֿעניש פֿון אַ האַרץ, װאָס געהערט אַפֿילו צו דער קלוגסטער
מיידל, , איך בּין, -- האָט ער זיך אָנגערופֿן צו איר, -- אַ ראָ.
מאַנען-שרייבּער, אַ שריפֿטשטעלער. איך ויל דיין געשיכֿטע
בּאַשרײבן און דיין נאָמען פֿאַראײציקן און דאָס װעט דיר
זייער נוצן אין דיין לעבּן".

האָט אים יהודית װידעראַמאָל אַלץ פֿון אָנהױב פֿאַרצײלט,
גאַנץ בּתמימות און דערבּיי געזאָגט, אַן זי בּאַיצט איצט

א, מ, דיקי

אי יט

א גרויסע עשירות און האָפֿט אינגיכֿן חתונה צו האָבּױ

;און איך װינטש דיר גליק,-- האָט זיך אָפּגערופֿן
דער גאַסט, -- ווייל דו פֿאַרדינסט עס אין דער פֿולער מאָס.
אוב איך װעל דאָ זיין בּיז דיין חתונה, װעל איך דיר שיינקען
חתונה-מתּנות און װעל טאַנצן אַ קראַקאָװיאַק".

האָט אים יהודית געענטפֿערט דערויף: / און איך דאַנק
אייך שוין פֿאָרוֹיס דערפֿאַר און װעל אייך אױפֿנעמען פֿאַר
אַ גוטן גאַסט". |

און דער גאַסט מאַכֿט װייטער צו אירי

,איך בִּין מקנא יענעם יונגנמאַן, װאָס װעט דיך בּאַקוי
מען פֿאַר אַ פֿרױ. איך װאָלט אמװייניקסטן געװאָלט האָגּן דאָס
גליק צו זען דעם גליקלאַכן און צו זאָגן אים, אַז ער זאָל וויסן וי
דיך צו שעצן, ווייל דו פֿאַרדינסט עס. דו בּיזט רייך און דאָך
אַרבּעטסטו נאָך אויף דיין פֿריערדיקן אָרט. דאָס געפֿעלט מיר
זייער. איך האָב, אַ שטייגער, געזען אַן אָרימען בּלעכער, װאָס
האָט געוואונען אויף דער לאָטעריע פֿערציקטױזגט גילדן,
האָט ער תּיכףומיד אַרױסגעװאָרפֿן זיינע געצייג דורך דעם -
פֿענסטער און האָט געמאַפֿט אַן אַנשטעל פֿון אַן עושר. ער
האָט אָבּער. אַזױ שלעכֿט אױסגעשפּילט זיין ראָל, אַז ער האָט
צופּטרט זיין געלט און האָט נאָכֿדעם גישט געהאַט מיט װאָס
צו קױפֿן געצייג, צו װערן ווידער אַ בּלעכער..."

ביי די לעצטע װערטער האָט ער אַרױסגענומען דעם
זייגער, א קוק געטאָן דערויף און געזאָגט:

עיאָ, ס'איז שוין בּאַלד האַלבּ איינס, שוין צייט צו
גיין שלאָפֿן, איך װאָלט אָבּער געװאָלט טרינקען א בּיסל אַלטן
ליפּעץ. נאָר וי אַזױ וועסטו איצט גיין אין קעלער? אפשר
האָסטו וועמען צו שיקן;" |

יהודית האָט אים ערנסט געענטפֿערט דערויףי

,נישט לאַנג האָט איר מיך געלױבּט פֿאַר מיין מוס,
און איצט טראַכֿט איר גאָר אַנדערש וועגן מיר. איך בּאַדאַרף
מיך, הייסט עס, שרעקן צו גיין קעלער? גיין, מיין הער, איך

והודית די צווייטעפ

װעל אייך בּאַלד בריינגען ליפעץ... איך קאָן אַליין גיין אין
קעלער.. " |
יהודית האָט גענומען אַ ליכֿט און איז אַרױס דורכֿן הויף
אין קעלער. באַלד אָבּער װי זי איז צוגעגאַנגען צו אַ פֿאַס און
גענומען צאַפּן דאָס מעד אין קװאָרט, האָט זי דערהערט שווערע.
טריט אויף דִי קעלער-טרעפּ. יענער איז, קענטיק, נישט בּאַקאַנט
געווען מיט די געדרייטע טרעפּ און האָט וויילעווייז זיך צוגע-
שטעלט. דאָך האָט ער זיך שטאַרק דערנעגט, און אָט האָט
יהודית דערזען א קרעפֿטיקן מאַן װיט א בּלאַנקן מעסער אין
האַנט, ֹ

דאָס איז געװען דער אייגענער גאַסט, װאָס איז געווען
אַזױ ליב צו איר און װאָס האָט זיך אָנגעגעבּן פֿאַר אַ ראָמאַנעג-
שרייבער. בּאַלד האָט זי דערהערט זיין רויע שטימע:

;איך האָבּ דיך פֿאָרט געפּאַקט! דו האָסט מיר יצוגעי
נומען מיין פֿערד מיט אַ גרויסן פֿאַרמעגן, דו האָסט אַלע מיינע
חברים איבּערגעגעבן אין די הענט פֿון דער פּאָליצײ, איצט
וועסטו זיך, נאַטירלאַך, באַצאָלן פֿאַר אַלץ?...

נו, מיין טייערע לעזערין, איך ווייס וי בּאַנג און איינג.
סטלאַך עס װעט דיר זיין צו מוט און װי געשפּאַנט סוועט
זיין דיין דערװאַרטונג, ווען איך װעל מיט דיר אין דערדאָזיקער
קריטישער מינוט אָנהױבּן ריידן עפּיס אַנדערש און כ'ועל
לאָזן אונזער ליבּע יהודית שועבּן דערווייל אין אַ גרויסער
סכּנה. דאָך מוז איך עס נויטווענדיק טאָן, צוליב מיין דער.
ציילונג. איך מוז דיך פֿריער בּאַקאַנט מאַכֿן מיטן קעלער,
װאָס איז איצט געװאָרן דער פּלאַץ פֿון דערדאָזיקער בּלוטיקע
סצענע. :

דער קעלער איז געווען זייער אַ גרויסער און א הויכער,
אָבּער גענוג טיף אין דער ערד. זיין בּאַלקן האָט זיך געשטיצט
אויף אַ פּאַר פֿירקאַנטיקע זיילן, און דער קעלער איז, אַלזאָ,
בּאַשטאַנען פֿון עטלאַכֿע אָפּטײילונגען, װאָס האָבּן זיך פֿאַרלאָרן
אין אײנאַנדער. ער האָט געהאַט קלייניטשקע פֿענסטערלאך,

א, ט, די קי

בּאַלײיגט מיט שטאַרקע אייזערנע קראַטעס. אומעטום זיינען גע.
לעגן פֿעסער, קאַסטנס פֿון משקה, פֿרוכֿטן און טונען אוגערקעס,
כּלים מיט קרויט, בּוֹראַקעס, קאַרטאָפֿל, קרוטשקע, צובּראָבֿענע
ליאַקעס, פֿלעשלאַך אַלטע, אָפּגעשפּרונגענע רײפֿן און צושאָטענע
פֿעסלאַך; אַלץ איז דאָרט געלעגן אין דער גרעסטער אומאָרדנונג,
צעװאָרפֿן און צעשליידערט, אַן אממער לאַבּירינט פֿון ווינקע.
לאַך און שטעגעלאַך, אַזױי אַז אַן אומבּאַקאַנטער האָט זיך דאָרט
געקענט לײכֿט פֿאַרלירן אינדערפֿינסטער און בּרעכֿן האֲלו
און אַקן. יהודית אָבּער איז שוין קלאָר געווען אין אַלע בײ.
גונגען און שטעגעלאַך, וי אַ גוטער געאָגראַף אין דער מאַפע,

נו, מיין טייערע לעזערין, איצט, אַז מיר האָכּן דיר שוין
באַשריבּן דעם קעלער, קאָנען מיר זיך אומקערען צו אונזער
דערציילונג, | |

קוים האָט דער בּאַנדיט געענדיגט זיין לעצט װאָרט און
האָט אָנגעהױיבּן צוטרעטן צו איר מיטן מעסער אין דער
האַנט, האָט יהודית, װאָס האָט נישט פֿאַרלױרן איר שכל און
מוט, אַליין אין דער קריטישער מינוט אױיסגעלאָשן דאָס ליכֿט
און האָט זיך פֿאַרשטעקט הינטער אַ גרויסן פֿאַס. דער בּאַנדיט
האָט איר נאָכֿגעװאָרפֿן דאָס מעסער, װאָס איז געבּליבּן שטעקן
אין אַ פֿאַס. דעמאָלט האָט ער אָנגעהױבּן אומצוקערן די פֿעסער
און טאַפּן אין אַלע זייטן, זי אָבּער, װאָס אי געווען זייער
געניט אין קעלער, איז איבּערגעלאָפֿן אין א צווייטן ווינקל,
ער, וידער --- נאָך איר, אָבּער וויילעווייז פֿאַלט ער אַריין
אין אַ גרובּ פון דער פֿײכֿטער קעלערערד און בּיז ער הוֹיבּט זיך
אויף אויף די פֿיס, האָט זי שוין גענוג צייט צו מאַכֿן אַ שפּרונג
אין אַן אַנדער ווינקל. דאָ האָט ער אָנגעטראָפֿן אױפֿן עק פֿון
אַ אָפּגעשפּרונגענעם רייף, װאָס דער אַנדערער עק האָט זיך
! אים אַרײנגעהאַקט אין פּנים אַרין, דאָ איז ער אַרײנגעפֿאַלן
אין אַ קאַסטן, און דאָ האָט ער אָנגעטראָפֿן אויף אַ קוכּע צוי
בּראָכֿענע פֿלעשער און האָט זיך גוט צוקאַלענדטשעט. עֶר האָט
געפֿלוכֿט און געשאלטן אוֹן געקריצט מיט די ציין און געשוימט,

-- 30 -- |

יהודית די צווייטע.

זוי אַ צורייצטע ווילדע חיה, און האָט איר אַלץ געסטראַשעט,
אַז ער װעט זי צורייסן װי אַ הערינג, און זי האָט אים
צוגעשיקט אַ פֿרײלאַך געלעכֿטערל, װײל זי האָט זיך שוין
אַרױפֿגעכֿאַפּט אויף די טרעפּ פֿון קעלעה. אַרױף אױפֿן לעצטן
טרעפל אינדערחויך, סאַמע בּיי דער טיר, האָט זי זיך נאָך
לוסטיק געמאַכֿט איבער אים און האָט אים פֿון וייטן
צוגעװאָרפֿען:

,אַ גוטע נאַכֿט, פּאַניע באַנדיט, איך װעל אייך בּאַלד
בריינגען פֿײער, איר זאָלט ויסן, וואו איר זייט אין דער
וועלט... און נאָכֿדעם װעט מען אייך שוין אַרֹספֿירן פֿוג.
דאַנען..." ן

מיט דידאָזיקע ווערטער איז זי אַרױס פֿון קעלער אױפֿן
הויף און פֿאַרשלאָסן די טיר הינטער זיך, אַרײן אין שטום,
האָט זי געמאַכֿט אַ לאַרם, אַלע הויזמענטשן און אַלע געסט
האָבן זיך אױפֿגעכֿאַפּט נישט-טויט, נישטלעבּעדיק. א טײ?
האָבּן זיך בּאַװאָפֿנט, אַ טייל אין געלאָפֿן נאָך דער פּאֲליצַלי,
בּאַלד זיינען געקומען דרייסיק זעלנער מיט געלאָדענעם גע:
װער, מיט אַ פּויק און מיט אַן אָפֿיציר, מען האָט אַטאַקירט
דעם קעלער, רעװוידירט אַלע שפּײכֿלערס און בּוידעמער,
אפשר ליגן דאָרטן פֿאַרשטעקט אַנדערע באַנדיטן. מען האָט
אויך אַרומגעזוכֿט זיין קליין פּעקל, ואו מען האָט פְּלן
געפֿונען פֿײכֿט מאָך. אין זיין אַלטן אױבּערמאַנטל האָט מען
געפֿונען אַ רייך טאַבּאַק-בײיטעלע, אויף װעלכֿן עס איז געווען
אױיסגעװאַפֿט דער נאָמען פֿון אַ גוטגעזיצער, װאָס איז זייט
עטלאַכע טעג פֿאַרפֿאַלן געװאָרן,

יהודיתן האָט מען זייער גענוי אױסגעפֿרעגט און זי האָט
דערציילט אַלץ, װאָס מיט איר האָט פּאַסירט, און אַז מען איז
שוין געווען זיכֿער, אַז דער כּלומרשטער גאַסט איז בּאמת
א בּאַניט אוֹן ליגט איצט אײנגעשלאָסן אין קעלער, האָט מען
נישט געוואוסט װיאַזױ מען זאָל צוטדעטן צו אים. װעט מען
זיך לאָזן גלייך צו אים אין קעלער, קאָן עס אַמאָל קאָסטן.

א מ. דיק,

אַ מענטשנס לעבּן, זאָל מען איהם דאָרטן לאָזן הונגערן
בּיז ער ועט בּלייבן צִן קרעפֿטן, איז עס איך געװוען
אַ שווערע זאַך, ווייל ער האָט דאָרט געהאַט גענוג װאָס צו
עסן און צו טרינקען. אין קעלער האָט זיך שטענדיק געפֿונען
פֿון אַלעם גוטן,

לאַנג האָט מען געקלערט, בּיז עס איז געבּליבּן, אַז מעך
- זאָל אין דעם קעלער אָנלאָזן א גרויסן רויך בִּיז צום דער.
שטיקט װערן און דאַן עפֿענען די טיר. אָט דאָס מיטל איז
וירקלאַך געלונגען, מען האָט געװאַרט בּיז טאָג און דאַן האָט
מען זייער גוט אָנגעװענדט דאָסדאָזיקע מיטל, דער קעלער
האָט אים אױסגעשפּײט פֿון זיך, װי ער גייט און שטייט, און
מען האָט אים אױפֿגענומען פֿאַר אַ העכֿסט גוטן גאַסט. ער
האָט זיך נישט געווערט ווייל, ערשטגס, ער איז שוין געװען
האַלבּ טוט פֿון רויך און, צווייטגס, ווייל ער האָט געזען, אַז
עס צילן צום אים דרייסיק בּיקטן. ער האָט זיך אונטערגעגעבּן
און בּיי דער אױספֿאָרשונג האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז זיין
כּונה איז געווען נאָר צו דערהרגענען יהודיתן און צו מאַכן
דערבּיי מאַנכע נויטיקע אײינקױפֿן אין שטאָט. מען האָט אים
אויך אױסגעפֿרעגט וועגן די איבּעריקע באַנדיטן, ואל זֵיי
געפֿינען זיך און אַז. װו,

דער שטאָטראַט, װאָס האָט געװאָלט דאָס שיינע געזינטל
אױסראָטן פֿון גרונט, נישט פֿאַרלירנדיק דערבּיי קיין איינעם
פֿון אירע שטאָט:זעלנער איז אײינגעפֿאַלן אויף אַ המצאה: ער
האָט פֿאַרשפּראָכן דעם רוצח, צו שיינקען אים דאָס לעבּן, אויבּ
ער װעט טאָן, װאָס מען װעט פֿון אים פֿאַרלאַנגען. און דער
פֿאַרלאַנג איז געווען, ער זאָל שרייבּן אַ בּריוו צו זיין בּאַנדע, -
װאָס ער איז דערװייל געװען איר אָנפֿירער, אָנשטאָט דעם
געהאָנגענעם בּאַנדיט, אַז ער האָט זיך דערואוסט, אַז בי
ר' מרדכין אין אײנפֿאָרהױז געפֿינען זיך אייניקע געסט, װאָס
האָבּן בּיי זיך גרויסע קאַפּיטאַלן, און אַז אויך דער מרדכי
אַליין איז אַ מענטש מיט אַ גרויסן פֿאַרמעגן, אַלזאָ; זאָלן זי

יהולית די צווייטע,

אַלע קומען צו אים פֿאַרקלײדט פֿאַר פּריצים דורפֿאָרער און
מען װעט אַלּץ צורויגן און צושלעפּן אויף דעם בּעסטן אופן.

דער באַנדיט האָט זיך געלאָזט איינריידן און האָל
אָנגעשריבּן אַ בּריוו, און דער שטאָטראַט האָט עס אָפּגעשיקט
צו די רוצחים דורך אַגאַנץ קלוגן שפּיאָן, װאָס איז געװען
פֿאַרקלײדט פֿאַר אַ יונגער פּויער, וי אייגער פֿון יענע פּוילרמי
-לאַך, מיט װעלכֿע די בּאַנדיטן פֿלעגן זיך עפֿטער בּאַדינען
פֿאַר אַ גוטער בּאַלױנונג.

דערהאַלטן דעם בּריו, איז די בּאַנדע, װאָס איז
בּאַשטאַנען פֿון א צװאַנציק פּאַרשױן, געקומען אױפֿן בּאַפֿעל
פֿון דעם אָנפֿירער. זיי זייגען געווען אָנגעטאָן, װי פּריצים'
דורפֿאָרער און אין אָװוגט האָבּן זי איבּערגעטראָטן די שוועל
פֿון ר' מרדכֿיס אײינפֿאָרהױז און דאָרט האָט מען זי פֿערהאַלטן
פיז איינעם. אויף די אױספֿאָרשונגען האָט מען אַרױסגעקריגן
בּיי זיי, וואו עס געפֿינט זיך זייער נעסט, און דאָרט, אין
דעמדאָזיקן געסט, האָט מען געפֿונען קאָסטבּאַרע זאַכן, גרויטע
געלט-סומעס, זייער פֿיל טייערע קליידער, טייערע פֿערד,
טייער געווער. א גרויסן טייל דערפֿון האָט מען אָפּגעגעבֿן.
יהודיתן, װאָס האָט אויך בּאַקומען דאָס רעכט צו וואוינען אין
די קריסטלאַכֿע גאַסן.

צולעצט האָט זי חתונה געהאַט מיט אַ פֿיינעם בּחור, װאָס
האָט געקענט לערנען און איז געווען אַ זון פֿון אַ גרויסן בּעל.
הבית. זי האָט זיך בּאַלד דערויף בּאַזעצט אַראָפּ בּרייטער גאַס
און האָט געעפֿנט אַ גרויס געשעפֿט. בּיי איר אין געשעפֿט
פֿלעגן פֿאַרקערן די גרעסטע האַרן און שׂררות. אין דער
קריסטלאַכֿער װעלט האָט מען זי גערופֿן די בּאָהאַטירקע",
די העלדין,

זי האָט געלעבּט זייער גליקלאַן מיט איר מאַן אוֹן האָט
דערלעבּט מיט אים זייער לייטעשע קינדער. זי האָט געטיילט
אַ סך צדקה און איז זיך ליײיטזעליק בּאַגאַנגען מיט מענטשן
און ווייל זי איז געוען זייער געאַכפֿערט און געשעצט בּײ

== 33 =

א, מ, די ס,

די גרעסטע מאַגנאַטן, איז זי זייער אָפֿט געווען אַ גוטע בּעטערין
פֿאַר כּלל-זאַכֿן און פֿאַר יחידישע זאַכֿן. אַמפֿײינסטן האָט זי זיך
אויסגעצייכֿנט אין בּאַהאַנדלען אירע דינסטן, װײיל זי האָט
קײינמאָל ‏ נישט פֿאַרגעטן, אַז זי אַלײן האָט אַ מאָל געדינט,
און דעריבּער האָט זי געואוסט, װי אַזױי עס לעבּט זיך
אַ יידישער דינסט, |

זי האָט זייער שטאַרק מאריך ימים געװען און האָט
פֿאַרלעבט אירע יאָרן אין נחת און אין עושר און האָט געזען
נחמה אויף אירע קינדער, און האָט זייער פֿול גוטס געטאָן
די קינדער פֿון ר' מרדכי, ווייל זיי זיינען אָרים געװאָרן,

זי האָט זיך קיינמאָל נישט געשעמט צו זאָגען, אַז זײ
האָט אַמאָל בי זי געדינט, ווייל זי איז געבּליבּן אַ בּאַשײידענער
מענטש בּיזן לעצטן טאָג. זי קאָן דינען אַלס בּיישפּיל פֿאַר
יעדן אױפֿגעקומענעם מענטשן, ער זאָל זיך נישט פֿאַרגעסן,
װאָס ער איז אַמאָל געווען.

נו, לעב וואויל, מיין טייערע לעזערין, איך האָבּ שוין
געענדיקט מיין דערציילונג. אפֿשר װוען גאָט װעט װעלן)
װעלן מיר זיך װידער זען בּיי אַן אַנדערער דערציילונג,
אַדיע! |

8 9 69

ר' שמשיש נוט-זם-טוב-בּעטער

9 6 09

1
ר' שמאַיע גוט-יום-טום-בעמערס אָנקומען קיין

ווילנע,

ווילנע איז אַן איידעלע, ערלאַכע שטאָט פֿון אײיבּיק אָן.
אירע מענטשן זיינען פון דער נאַטור גוטהאַרציק, שטיל און
פֿרידלאַך,. זיינען אויך. זייער שיין געװאַקסן און גענייגט צו
בילדונג. און ווען סװאָלטן נישט געקומען עפֿטער צו איר ‏
פֿאַרשײדענע שלעפּערס און בּעטלער און טונקעלע פּאַרשױנען
פֿון אַנדערע שטעט, װאָלט זי שוין געקענט זיין בּאמת גליק.
לאַכֿער, װוי איצט. אירע צדקות אָבֹּער און איר גוטמוטיקייט
ציט-צו זיך צו טויזנטער שנאָרערס און לײידיקגייערס, װאָס
פֿאַרשטײען זייער גוט, וי אַזױ צו מאַכֿן געשעפֿטן פֿון זייער
פֿרומקײט. עס פֿאַרשטײט זיך, אַז יעדערער פֿון זיי בּריינגט
מיט זיך זיינע נאַרישקײטן און פֿאַלשקײטן און פֿאַרדאַרבּט
אַזויאַרום אונזער וילנע גאָר אָן א שיעור. איינער פֿון די
אומגערופֿענע. געסט, װאָס האָט זיך געמאַכֿט אֲשֶם אין ווילגע,
איז געווען פֿריער יעקעלע גאָלדשלעגער און דערנאָך ר' שמאַיע
אַליטער, דער גוט-יום-טוב-בּעטער.

איינמאָל האָט מען געזען װי אַ װאַסילעשקער פֿור, פֿול
געפּאַקט מיט אייער, האָט אַרײנגעפֿירט קיין ווילנע א בּעל.
תפילה מיט אַזינגערל. אָט דאָס זינגער? איז טאַקי געװען
אונזער ר' שמאַיע גוט-יום-טוב-בּעטער. און אַזעלכֿע טראַנספּאָרטן
געשעען גאַנץ אָפֿט אין וילנע. אויף יעדער װאַסילעשקער

א, מ, ױ ש 62

אָדער אײישישאָקער פֿור אייער, װאָס קומט אָן אין אונזער
שטאָט, זיצט אַ בּעל-תּפילה, אַ זינגערל, אַ דינסטמיידל און דער
װאָגן אייער מיט די מענטשן, װאָס זי;ן אויף אים, האָבּן דעמ.
זעלבּן סוף, װאָס די וועגנס טיטון, װאָס עס בּריינגען די פֿורלײיט
אָדער די פּינטשוקעס פֿון פּאַלעסיע קיין ווילנע. דעם טיטון קױפֿן
אָפּ די טאַבּאַקקרעמער, די אָקסן, װאָס זיינען אײינגעשפּאַנט
אין די וועגנס, קױפֿן-אָפּ די קצבים און די וועגנס אַליין קױפֿן אָפּ
די רעדערניקעס. עס קערט זיך מער נישט אום וי דער
פֿורמאַן אַליין. אַזױ איז אויך דער סוף מיטן װאָגן אייער, די
אייער קױפֿן אָפּ די מאַרק:װײבּער, דער בּעל.תּפילה דאַװנט.
אָפּ ימים:נוראים, בּלייבּט ער אין ווילנע אַ מלמד, זיין זינגערל
בּלייבּט אַן אָרים-בּחור, די דיגסמיידל ווערט אַן אִם און דער.
נאָך אַ בּעל-אַכֿטניאַטע. עס קערט זיך מער נישט אום װי דער
פֿורמאַן אַליין. און אַזױ איז שמאַיקע אויך געבּליבּן בּיי אונז
נאָך ימים:טובים אַן אָרים-בּחור אין דעמזעלבּן קלויז, וואו ער
האָט בּאַקומען חן בּיי דעם שמש, װאָס אים האָט אַמאָל אויך
פֿאַרשלעפּט אַהער אַ װאָגן אייער. ער איז געװאָרן אַ שטיקל
מתמיד און אַ שטיקל פֿרומאַק. ער פֿלעגט אָפּהיטן אי מקוה,
אי חצות. אויך פֿלעגט ער אָפֿט בּלעטערן דעם זוהר און האָט
אָנגעהױבּן צו גילטן בּיסלאַכֿװײז פֿאַר אַ הײיליקן און מען האָט
אים אָנגעהױיבּן צו רופֿן ר' שמאַיע. און ער װאָלט געשטיגן
- ווער ווייס וי ווייט, ווען עס װאָלט אים נישט געטראָפֿן דאָס
אומגליק מיט דעם פֿריצײטיקן גוט:יום-טוב-בּעטן,

זז
דאָס אומנליקלאַכע גוט:יום-מוב-בּעמן,

ס'איז די שולד פֿון די אָרימע בּחורים, אַז זיי זאָלן בּיי
זייערע באַלעבּאַטים, וואו זיי עסן טעג און בּפֿרט שבּתים און
ימים-טובים, צודעקן די סוכה פֿאַר סוכּות, אײינפֿלעכֿטן דעם
הדס, אָפּהיטן צו בּריינגען דעם אתרוג אין שול צו הקפֿוח,
ערשטנס, ווייל אַזעלכֿע זאַכֿן זיינען גלאַט שייך צו אַ קלויזניק,
אַזױי װי בּיי די פוילישע מאַגנאַטן איז געװען אַ מגהג, אַז
נאָר אַ טערק זאָל אים דערלאַנגען די לולקע מיט טאַבּאַק, און,
צווייטנס, גלאַט וייל זיי זיינען שטענדיק אין קלױז און
לערנען; פֿלעגן זיי שוין דורכֿקוקן אַ פּאָר טעג פֿאַר סוכּוֹת די
הלכות סוכּה און פֿלעגן עס װיסן צו מאַכֿן, װי געהעריג. נו,
פֿאַרשטײיט זיך, אַז אונזער ר' שמאַיע האָט אויך צוגעדעקט
די סוכּה בּיי דעמדאָזיקן, וואו ער האָט געגעסן ימים.טובים,
דער בּעל:הבּית איז געווען א בּעל-חצר, דאָס הייסט, ער האָט
געהאַט אייגענע הייזער און פֿלעגט מאַכֿן אַ סוכּה פֿון זיין
דריטער שטוב, |

אַזױ ווייט איז געווען אונזער ר' שמאַיעס אַרבּעט. איז
ער אַרױפֿגעקראָכֿן אױפֿן בּוידעם, האָט ער דאָרט דערשפּירט,
אַז אױפֿן צווייטן בּוידעם ליגן עפּל װאָס געהערן צו אַן עפּל-
טרעגער. האָט ער זיך נישט געפֿױלט און טועם:געװען פֿון
זיי. און געשמאַקע עפּל, גאָר אומזיסט, און בּפרט נאָך פֿרעמדע,
האָבּן עפּיס צו זאָגן, אֲפילו אָדֶם הראשון האָט זיך געלאָזט

פֿאַרפֿירן דורך דעם עץ:הדעת, אַ פּשיטא שוין אונזער שמאַיע

פֿון דעמאָלט-אָן האָט אונזער שמאַיע אָנגעהױבּן שטאַר?
בּאַזוכֿן דעם בּוידעם פֿון דער סוכֹּה אַלעמאָל מיט אַן אַנדער
אויסרייד. דאָ װויל ער פֿאַריכֿטן דעם סכך, דאָ וויל ער אַרום.
זען די דעכֿלאַך. דאַן פֿלעגט ער אַרײנשפּאַצירן אין דעם
אַנדערן בּוידעם, וואו ער פֿלעגט אָנשטאָפּן די קעשענעס מיט
עפּל און פֿלעגט זיך שטילערהייט אַראָפּגײן און די בּעלי-בֹּתִּים
פֿלעגן אים נאָך בּאַדאַנקען דערפֿאַר, װאָס ער זאָרגט אַזױ פֿאַר
דער סוכּה. בּאַזונדערס האָט עס אים געלונגען עטלאַכֿע מאָל
אין די דריי-פֿיר טעג צװישן יום-כּפּור און סוכּות,

צו דעמדאָזיקן גליק אָבּער האָט גענומען אַ סוף אין דעם
ערשטן טאָג יום-טוב. ער האָט אין דעם טאָג געדאַװנט האַלב
וותיקין, כּדי ער זאָל נישט פֿאַרשפּעטיקן מיט די אתרוגים בּיי
זיינע בּאַלעבּאַטים, און ווייל ער האָט שוין די אתרוגים געהאַט
בּיי זיך אין האַנט, האָט ער זיי שוין געגעבּן די דינסטמוידן
צום בּענטשן, און יעדע בּאַזונדער האָט אים דערפֿאַר טראַקטירט
מיט אַ שנאַפּס, מיט אַ שטיקל פֿיש און דאָסגלײכֿן, בּיז אונזער
ר' שמאַיע איז געװאָרן גוט פֿאַרשמאַיעט, דאָט הייסט נישקשת ‏
שכּורלאַך אַזױ, אַז ער איז קוים געשטאַנען אויף די פֿיס, די.
דאָזיקע משקה האָט ער געװיינלאַך קיינמאָל אין מויל נישט
גענומען.

און אז ער איז, װי דער שטייגער איז, אַרױף אױפֿן
בּוידעם, נאָכֿן דאַװנען, אָנצופּאַקן די קעשענעס מיט עפּל, האָט
ער, צוריקגייענדיק איבּער דעם סכך, פֿאַרפֿעלט אַ בּאַלקן און
אַרױפֿגעפֿאַלן דורכֿן סכך אין סוכּה אױפֿן טיש, וואו ס'זיינען
געזעסן די אָנגעזעענע לייט פֿון שטאָט, װאָס זיינען געקומען

צו דעס נגיד גוט:יום:טוביבּעטן. דער פֿאַל אין אָבּער נישט

געשען אַזױ שנעל, וי עס רעדט זיך: אַ היבּשע צייט איז ער
געבליבן היינגען אין דערלופֿטן, ווייל זיין זשופּעצע האָט זיך
פֿאַרטשעפּעט אָן די דריינגלאַך, אָן די קרוקעס, װאָט האָבּן
געשטעקט אין די בּאַלקנס און דער עולם האָט אונטן גענוג

ר' שמאֵיע נרשייום:טוביבעטערה

צייט געהאַט צו בּאַטראַכֿטן װי עס זעען אויס זיינע צוריסענע
אונטערוועש,.,. מען איו אים נישט בּאַלד געקומען צוהילף,
ווייל אין אָנהױבּ איז דער עולם געווען זייער צושראָקן און
נאָכֿדעם איז אַװעק אַ געלעכֿטער, און געלאַכט האָט מען אַזױ
לאַנג, בּיז ער איז אַרױפֿגעפֿאַלן אױפֿן טיש, אויף װעלכֿן ס'זייגען
געשטאַנען פֿלעשער וויין, טאַצן מיט קאָנפֿיטורן און דעסגלײפֿן,
און האָט אַ געשריי געטאָן ,גוט-יום-טוב!" האָט מען אים אַראָפּ.
גענומען פֿון טיש, שטאַרק צושעדיקט. אַ לאַנגע צייט האָט ער
נאָכדעם געקריינקט און האָט פּאַקומען א הויקערדיקע נאָז און
אַ צונעמעניש ---, גוט-יום-טוב-געטער" בִּיז דעם לעצטן טאָג
פֿון זיין לעבּן, |

אוֹן דאָך איז ער געבּליבּן אַ תּקיף ביי זיינע בּאַלעגאַטים,
ווייל זיי האָבּן געמיינט, אַז ער איו געגאַגען זען, צי די
דעכֿלאַך זיינען גוט געעפֿנט, כּדי די סוכה זאָל זיין כֹּשר
לבּרכה, און די מעשׂה מיט די עֲפּל האָט נאָר געואוסט דער
גאַדינער פֿון הקדש, װאָס האָט אים אױסגעטאָן אין שפּיטאל.

10,

זיין וייבּ העניע די הױכשפּרעכערקע, װאָס
מען האָט זי גערופן פּאַר דער חתונה ארץ:
| ישׂראל-מיידל,

אַז שמאַיע איז אַלט געוען א יאָר אַכֿצען, האָט מען
אים חתונה געמאַכֿט מיט אַ מיידל, װאָס מען האָט זי דעמאָלט
גערופֿן העניע די ארץ.ישׂראל.מיידל און נאָך דער חתונה האָט
מען זי גערופֿן העניע די הױכֿשפּרעכֿערין, מען האָט זי גערופֿן
ארץ-ישׂראל-מיידל, ווייל איר פֿאָטער איז מיט איר אַמאָל
געפֿאָרן קיין ארץ-ישׂראל, קוים איז ער אָפּגעפֿאָרן מיט איף
אַ מייל זיבּן פֿון ווילנע, איז ער אין אַ קליין שטעטל קראַנק
געװאָרן אוֹן אװעקגעשטאָרבּן. דאָס מיידל האָט זיך בּאַלך
אומגעקערט צוריק קיין ווילנע מיט אַ זעקל ארץ:ישׂראל.ערד,
מען האָט עס אונזער שמאַיען איינגעשאַצט אין נדן און ער
האָט זי גענומען פֿאַר אַ ווייבּ און די בּרכה האָט שורה געווען
אין דעם זעקל ערד, אַז ער איז קיינמאָל נישט אױסגעגאַנגטן.
און בּיידע האָבּן טאַקי געפּאַסט פֿאַר אײיגאַנדער, ער איז געווען
אַ הױכֿער, אַ קרומער רוקן, געבויגן אויף רעלטס און זי איז
געווען אַ הױכֿע און אַ קרומע און געבּויגען אויף לינקס. ער
פֿלעגט ריידן אַ בּיסל הײיזעריקלאַך, און זי אויך דעסגלײכֿן,
זי האָט געהאַט א בּעלם אויף דעם רעכטן אױג און ער אויף
דעם לינקן אויג, ער, ווען ער פֿלעגט שטיין, האָט ער אויס.
געזען װי אַ לעבּעדיקער פֿראַגעצײכֿן און זי װי אַ קאָצערע,

ר' שמאַיע גוטייוסיטו2ביבעטעה

אַז זי פֿלעגן גיין בּאַזונדער, האָבּן זיי אויסגעזען, װי אויס.
געשפּאַנטע פֿערד. און אַז זיי פֿלעגן גיין צוזאַמען, האָבּן זי
אויסגעזען, וי אַן אָדלער מיט צוויי קעפּ. מען האָט זי נאָך
גערופֿן הױכשפּרעכֿערקע, וייל זי האָט געקאָנט זייער פיל
ריידן און האָט אַלעמאָל גערעדט פֿון זיך און פֿון איר מאַן
זייער הויך. זי האָט געוואוסט, װאָס עס טוט זיך בּיי יעדן
אין שטובּ, װי יעדערער לעבּט מיט איר מאַן. זי איז געווען
אַ לעבּעדיקער קאַלענדאַר. זי האָט געדיינקט, װען יעדער
מיידל האָט חתונה:געהאַט און װיפֿיל מאָל זי האָט געלעבּט
נישט גוט מיט איר מאַן און װיפֿיל מאָל זי האָט זיך געגט און
אין װיפֿילטן חודש זי איז, און וועמענס פּערל ס'איז פֿאַרזעצט...
קורץ דערפֿון, זי האָט געוואוסט פֿון אַלע טויטע און פֿון אַלע
לעבּעדיקע, פֿון יעדער גרויסער זאַך און פֿון יעדער קליינער
זאַך. זי האָט געוואוסט, וואו יעדערער וואוינט און וי אַזױ
ער לעבט. די ליבּע פֿון איר מאַן צו איר קענען מיר פֿאַר.
שטיין פֿון א פּאָר װערטער, װאָס ער האָט אַמאָל צו איר
געזאָגט, ווען גיידע זיינען צוריקגעקומען פֿון אַ שטראָמענדיקן
טייך, װאָס איבּער אים אי געלעגן אַ שמאָלע און שװאַכֿע
קלאַטקע. בּיידע האָגן זיך דאָרט אָפּגעשטעלט, האָט ער אַזאָג
געטאָן צו איר: ,גי דו פֿריער אַריבּער, און אַז איך װעל
זען, אז די קלאַטקע איז גענוג שטאַרק, על איך נאָכֿדעם
אַריבּערגיין". און זי װידער האָט געזאָגט: ,ניין, דו בּיזט
אַ מאַנספּאַרשױן, ;גי דו פֿריער אַריבּער!" האָט ער זיך אָבּער
איבּערגעשפּאַרט מיט דידאָזיקע װוערטער: , פֿאַרשטײסטו מיך --
אַז איך װעל גיין און װעל אַרײנפֿאַלן, בּלייבּסטו אַן עגונה
צייט דו וועסט לעפן, אַז דו אָבּער װועסט זיך דערטרינקן, האָט
דאָך דאָס נישט צו מיר". ניין, מיין טרייע לעזערין, איך האָב
דיר נאָך אַ סך צו דערציילן פֿון אונזער העניען, אָבּעֹר נישט דאָ.

יז
די פּרנסות פון אונזער נום-יום-מוב-בעטער,

די פֿילאָזאָפֿן זאָגן, אַז פֿון גאָרנישט קומטיאַרױס גאָר.
נישט. נו, פֿאַרשטײט זיך, ווען צוויי קבּצנים -- טױגעניפֿטסן
האָבּן חתונה, בלייבן זי קכּצנים, סיידן זיי װערן אָפּנאַרער,
רמאים אָדער גאָר מערדער, גאָט זאָל אויסהיטן. קיין שום
באַשעפֿעניש אין דער װעלט פּאָרט זיך נישט, בּיז װאַנען זיין
שפּייז איז נישט פֿאַרטיק אין פֿעלד אָדער אין װאַלד. פֿאַראַן
אַ געוויסער פֿײיגל, קרײיצשנאָבּל הייסט ער, פּאָרט ער זיך ערשט
אין אָנהױבּ שבט, ווייל דעמאָלט װערן פֿאַרטיק די וימען
אויף די יעגלבּיימער. מיט דידאָזיקע זוימען נערט ער זיך.

בּיי אונז, יידן, איז גראָד פֿאַרקערט. מיר האָבּן פֿריער
חתונה און מיר האָבּן קינדער און דערנאָך ערשט זוכֿן מיר, .
פֿונװאַנען צו לעבן און דערווייל לעבּט מען זיך עטלאַכע יאָר
נאָר אויף דעם חשבון פֿון אַן אַנדערן. איינער פֿון דידאָזיקע
לייט איז געווען אויך אונזער ר' שמאַיע גוט:יום:טוב-בּעטער.
פֿאַר דער חתונה האָט ער געגעסן טעג און נאָך דער חתונה
האָט ער אָנגעהױבן צו עסן חדשים, האַלבּע יאָרן און גאַנצע
יאָרן, דען ער האָט אָנגעהױבּן צו קנעלן און האָט אויסגערעדט
מיט יעדן באַלעבאָס, ער זאָל האָבן בּיי אים צו עסן אַ חודש
קעסט און דערנאָך, אַזי ער האָט בּאַקומען אַ שם פֿאַר אַ בּעל-
פּועל, דאָט הייסט, אַז ער שלאָגט די קינדער און מאַכט זי
פֿאַר טױגעניכֿטסן און האַלבּע משוגעים, האָט ער שוין בּאַקומען
אַהאַלב יאָר קעסט און פֿלעגט גיין אַ היים געכֿטיקן. גי

ו' שמאַיע נוט.יוס-טוב.בעטלע.

פֿאַרשטײט זיך, אַז ער איז נישט געװען קיין בּעל-הוצאה.

די ווייב האָט געזויגן נגידישע קינדער און זיינע קינדער
האָגן געזיגן אַמען פֿון צדקהיגדולה. אַז אַיינול װאָט
אױפֿגעהערט צו ויגן, פֿלעגט ער אים אַרינצוגיסן אין מויל
אַ לעפֿל קלויזנער גריץ. האָט דאָס קינד קייגמאָל נישט נתנה
געווען פֿון אַן אייגענעם בּיסן עד יום-מותו. ער איז געוען
דער אמתער קבצן. איך מיין מיט דעמדאָזיקן װאָרט צו
בּאַצײכֿענען אַ מענטשן, װאָס איז געוואוינט פֿון קינדװוייז-אָן
נאָר צו נעמען, אָבּער נישט צו געבּן. דאָס איז אַזאַיאײנער,
װאָס װאַלגערט זיך פֿון קינדװייז-אָן אויף פֿרעמדע טישן אוך
איז נישט געװואוינט צו זען, װי עלטערן װײנען ערב יוֹם"
כּפּור פֿאַרנאַכֿט אין בּענטשן, בּשעת זי זאָגן די װערטער
ונא אַל תּצריכנו, ה' אלוהינו, לא לידי מתּנת בֹּשׂר ודם וכו'",
דאָס הייסט מיר בּעטן דיך, גאָט, אַז מיר זאָלן נישט אָנקומען
צו דעם מענטשנס נדבות און נישט צו זייערע הלואות, דױ
זאָלסט אונז נור דערנערן מיט דיין הייליקער און בּרייטער
האַנט, אַז מיר זאָלן נישט ווערן צו שאַנד. אָבּער אַזאַ איינער,
װאָס האָט נאָר געלעקט פֿון פֿרעמדע שיסלען, איז שוין אַ פֿאַר-
פֿאַלענער מענטש. ער בּלייבּט שוין אַלעמאָל אַ קבּצן. סוועט
אים בּעסער שמעקן אַ פֿרעמדער בּיסן בּרויט, איידער זיין
אייגן געבּראָטנס,

ער װעט בּעסער זען אויסצובּעטלען א גראָשן מיט גרויס
שוועריקייטן, איידער צו פֿאַרדינען אים לײיכֿט און מיט כּבוד,
ער מעג װערן אַ מיליאָנער, אָבּער זיין אָרימקײט װעט זיך
שטענדיק אַרױסװײזן, ס'איז געווען אַמאָל אַ גרויסער דאָקטאָר,
וועלכֿער פֿלעגט זייער גוט קורירן און פֿלעגט זייער ריכֿטיק
פֿאַרשטײין די נאַטור אוֹן כֿאַראַקטער פֿון יעדן מענטשן. אַ מאָפּ
האָט דערדאָזיקער מאַן אויסגעקורירט איינעם אַ גרויסן הער,
האָט אים יענער זייער רייך בּאַלױנט דערפֿאַר, אָבּער ער האָט
אים געהייסן אָפּפֿירן אַ היים אויף אַ פויערשער פֿור. דאָס האָט
דעם דאָקטאָר פֿאַרדראָסן און ער האָט אַ זאָג געטאָן צו דעמי

2 42 ---

א מ, דיק,

דאָזיקן מאַן: , איר זאָלט וויסן, מיין הער, אייער פֿאָטער איז
אודאי נישט געווען קיין שׂררה, נאָר אַן עקאָנאָם און דאָס
דערקען איך פֿון דער פֿור, אויף װעלכֿער איר שיקט מיך אָפּ
אַהיים?. דער מענטש קען זיינע געבּוירענע גראָבּקײטן נישט
פֿאַרלײקענען און, אַ פּשיטא, אַזאַ מענטש, וי אונזער ר' שמאַיע,
װאָס ער אַליין איז געווען אַ קבּצן, און זיינע אבות אבותיו
זיינען געווען קבּצנים. ער האָט אַפילו געמאַכֿט אַ היבש פֿאַר.
מעגן, אָבּער געלעבּט האָט ער וי אַ קבּצן,

נו, מיין טייערע לעזערין, איצט װועסטו שוין פֿאַרשטײן,
אַז רייך /וערט אָנגערופֿן דער, װאָס האָט אַן איידל האַרץ,
און אָרים ווערט אָנגערופֿן יענער, װער עס האָט אַ פֿאַרשלאָסן
האַרץ און אַ געמיינעם כֿאַראַקטער, הגם ער בּאַזיצט אַ גרויס
פֿאַרמעגן,

אונזער שמאַיע האָט זיך מיט דער צייט שטאַרק פֿאַר.
בּעסערט אין מעמד. ער האָט אָנגענומען אַלע קבּצנישע פּרנסות,
װאָס טראָגן איין א גראָבּן גראָשן. קודם איז ער געוען
אַמלמד. ער פֿלעגט צו האָבּן פֿופֿצען תּלמידים, װאָס יעדער
פֿון זי האָט אים געצאָלט דריי דוקאַטן, ער פֿלעגט אפילו
אויסריידן, אַז מער װי צען תּלמידים זאָל ער נישט אָננעמען,
אָבּער ער האָט קיינמאָל נישט געהאַלטן װאָרט. ער האָט שוין
געהאַט פֿינפֿאונפֿערציק דוקאַטן אַ זמן. דאָך פֿלעגט ער עסן
קעסט בּיי אַלע בּאַלעבּאַטים. דערצו פֿלעגט זיך אים צומאַכֿן אַלע
טאָג אַן אַנדער געלעגנהייט וואו צו עסן, און נאָך די אַלע
פּרנסות פֿלעגט ער נאָך זיין אַ שדכֿן אויך און דערפֿון האָט
ער אויך געכאַפּט אַמאָל אַ קערבּל, אַ טרונק בּראָנפֿן, אַמאָל
אַ תּנאים, אַמאָל אַ חתונה. ער איז אָבּער אויך געווען א בּעל.
תּפילה. ער פֿלעגט מתפּלל זיין אויף אַ חולה, און פֿלעגט זיצן
אַנאַכט בּיי דעם חולהס בּעט. דערצו איז ער אויך געוען
אַ מוהל און אַ שוחט. פאַר יו"ט פֿלעגט מען אים צודינגען אין
שחיטה-שטיבּל און פֿאַר פּסח פֿלעגט ער איבּערזען דעם ווייץ,
יערב יוםכּפּור פֿלעגט ער שלאָגן מלקות. ער האָט דערפֿן

2 484 2

ד' שטאֵיע נוטייום-טוב-ב עטערה

אויך געהאַט אַ גראָשן מיט אַ שנאַפּס און אַ פּירעשקע דערצו.
אויסערדעם, פֿלעגט ער שרייבּן רשימות פֿאַר מחותּנים, יידישע
בּריוולאַך פֿאַר אַמען, פֿאַר דינסטן, אַ מאָל ווידער פֿלעגט ער
זיין אַ טוען. ער איז אויך זייער געניט געווען אין יידישע
דין-תורות און משפּטים, ווייל ער פֿלעגט זיך שטענדיק האַלטן
אין איין משפּטן מיט זיינע שכֿנים און מיט זיינע איידימס.
געהאַט האָט ער נאָר איין טאָכֿטער, אָבּער איידימס אַ סך: דאָ
פֿלעגט ער אָפּנטן דעם איידים און דאָ פֿלעגט דער אידים
צוגטן זיין טאָֿטער. ער איז קלאָר געווען אין די דינים פֿון
כעל-מצרה, פֿון מזונות, פֿון שׂכר מינקת און פֿון שט דע און
נאָך אַזעלכֿע גוטע זאַכֿן, אין דעם טאָג, װאָס ער איז נאָר
געווען א טוען איז ער שוין נישט געוען פֿאַרשמאַכֿט, װייל
צו וועמען געהער גאָר די בּיר און די משקה, אַז נישט צו
די טועניט? הוצדעם, פֿלעגט ער שטין אַלע פֿרײטאָג בּיים
שול-הויף מיט אַ פֿאַטשײילע, צו קלייבּן נדבות.

און פֿלעגט ער זיין בּיי הטבת חלום, בּיי התּרת גדרים,
אַ משגיח בּיי מצה:שמורה, אַן עדות ביי אַ גט און וי די מאָדע
איז -- פֿריער אַ שנאַפּט און נאָכֿדעם אַ שנאַפס און א מטבּע
אינמיטן,. קורץ די קבּצנישע פּרנסות האָבּן אים געטראָגן
אַ שיינעם גראָשן און ער האָט נאָך דערבּײ געהאַט קעסט און
שגעפּלסעלאַךי. -

שש

די פּרנסות פון זײַן ווייב,

זיין װײיבּ האָט זיך איך אַזױ געפֿירט. וי האָט
נישט געשפּונען קיין פֿלאַקס און קיין װאָל און האָט
נישט געדרייט קיין רעדל, זי האָט נאָר געדרייט מיט
דער צונג. זי האָט מיט דער צונג מיד געמאַכֿט די זעקס
שכנים, װאָס האָבּן געוואוינט בּיי איר אין שטובּ. זי פֿלעגט
פֿאַרגרעסערן דעם מאַנס קנעלונג און פֿלעגט פֿירן כּלות
אין װאַסער און פֿאָרן מיט זיי אױפֿן בּית-עולם, און פֿלעגט
פֿאַנאַנדערטראָגן חלקים פֿון אַ קימפּעטאָרן, ווען זי איז אויפֿ-
געשטאַנען פֿון קימפּעט. זי פֿלעגט בּריינגען שאלת נשׂים צו'
די מורה הוראות, פֿלעגט מעסטן פֿעלד און מאַכֿן יום.כּפור.
ליכֿט. אויך פֿלעגט זי פֿאַרשאַפֿן אַ זייגהינטל אָפּצוזײיגן די
װאָרצלען פֿון אַן ערשטלינג און פֿלעגט צוריפֿטן די ארץ.
ישׂראל-ערד, װאָס זי האָט געבּראַכֿט פֿון ארץ:ישׂראל, דאָס
הייסט זעקס מייל פֿון ווילנע. שמינייעצרת און שׂמחת:תּורה
פֿלעגט זי גיין מיט איר מאַן גוט-יום-טוב-בּעטן. אַלעמאָל האָט
זי גערעדט פֿון די אבות און אמחות און פֿון סמבּטיון און פֿון
דער װאַך, װאָס שטייט אויף דער מערת המכפּלה. און ווייטער
פֿלעגט זי קלױבּן נדבות און פֿלעגט גיסן װאַקס אויף בַּלֵיי
און פֿאַרלײגן אַ קאָלטן, זי. האָט זיך פֿאַרשטאַנען אויף װייבּערשצ
זאַכן. דורכדעם האָט זי שטענדיק געהאַט אַ געלעגנהײיט צך
כֿאַפּן עפּיס אין מויל אַריין...

זט
דיי פינף הימלען און די צוויי קאַפּעלושן,

שוין העכֿער פֿונפֿצען יאָר, װי מיר, יידן, האָבּן געעג.
דערט די קליידונג. מיט פֿונפֿצען יאָר צוריק האָט דיין מוטער
געטראָגן א לייבּל מיט קישקעט, און פּאַנטאָפֿל מיט בּאַשמידטע
קאָרקעס. דער קאָפּ איז געווען גלאַט אױסגעגאָלט, װי היינט
יי דער נייער וועלט דער קינבּאַק. דער קאָפּ איז איר געווען
אַרומגעװיקלט מיט אַ װאָלענער טוך, װי דער קאָפּ פֿון אַ טערק.
אױפֿן האַלז איז איר געהאַנגען אַ קראַנץ פערל אָדער אַ האַלז.
בּאַנד פֿון פערל, גאָר פֿון אױבּן האָט זִי געטראָגן אַ װייט
ליללאַך.

ווען דו װאָלסט עס איצט געזען, װאָלטטו זיך געשעמט,
און אַז מען װאָלט דיך געצוואונגען דאָס אָנצוטאָן, װאָלסטו
געוויינט, אַזױ װי דיין מוטער האָט געװיינט, בּשעת זי האָט
עס געדאַרפֿט אױסטאָן, דו פֿרײסט זיך, מיין פֿרײנטין, װאָט
דו בּיזט איצט אײיראָפּייאיש געקליידט. און איך פֿרײ מיך אויך,
ווייל מיר, מיינסלייט, האָבּן אויך געטראָגן אויסטערלישע
מלבּושים: ווייטע זאָקן, שמוציקע שיך און אַ לאַנגע זשופּיצע,
װאָס איז נאָר געװען א שפּילכל פֿאַרן װיגט. זי האָט נישט
געשיצט פֿון היץ און נישט געשיצט פֿאַרן װיגט. די לאַנגע
אַרבּל זיינען געווען נישט צוֹם אָנטאָן און די פּאָלעס - נישט
אַרומצעװויקלען זיך, אָבּער דאָס סאַמע לעכערלאַכֿסטע זיינען
געווען אונזערע פֿינף היטלען.

דאָס שטריימל איז געווען פֿון אויבּן בּאַצױיגן מיט סאַמעט

4 ==

פדה }22 =

א, 3 ױ קי

און פון אונטן בּאַלײגט מיט שייבּלנע עקלאַך, איינע איכער
די אַנדערע, װאָס האָבּן אויסגעזען װי אַ שטראָם װאַסער. און
דערפֿאַר טאַקי האָט מען עס גערופֿן שטריימל,. |
דאָס ערשטע היטעלע איז געווען קודש קדשים. מען האָט
עס נאָר געטראָגן שבֹּת און יום-טוב. אַ חתן האָט עס געטראָגן
אונטער דער חופה און פורים צו דער סעודה. דאָס צװייטע
היטעלע איז געווען אַ קײלאַכֿדיקס, פון אַ סױבּל. פֿלעגט מען
עס טראָגן חול-המועד און ראש:חודש און ל"ג-בּעומר און אויף
אַ שׂמחה. אַ בּעל-דרשן פֿלעגט זי טראָגן אין דער װאָכֿן. דאָס
דריטע היטל איז געװען אַ קײלאַכֿדיקס, אָבּער פֿיל שמעלער,
הינטן אויסגעשניטן,. מ'האָט עס גערופֿן האַ לבע לבנת
חבּדניצע, ווייל דאָס פֿלעגן טראָגן חסידים, קלויזלייט און בּטלנים.
דאָס פֿערטע היטעלע האָט געהאַט דריי קלאַפּעס אָדער
דריי לאַצן, איינער אַ בּרייטער און אַ לאַנגער פֿון פֿאָרנט און
צוויי קלענערע בּיי די זייטן. זיי זיינען געווען בּאַלײינט מיט
סויבּל, אָדער מיט פֿיקס. דאָס היטל האָבּן געטראָגן על.פּי-רוב
בּעלי:עגלות, וועגלייט, בּעלייבּתים, בּשעת זיי פֿלעגן גיין אין
מרחץ, דאָס פֿינפטץ היטל איז געוען אַ מין אויערחיטל, פֿון
פאָרנט האָט עס אױסגעזען װי אַ שטרײימל, פֿון הינטן װי
אַ לאַצנהיטל, פון פֿאָרנט האָט עס געהאַט עקלאַך און הינטן
צוויל. קלאַפּעס אָדער אויערן. די װאָלינער פֿלעגן עס רפפֿן
חצי שׁבּתל, און דער חצי רב, װאָס איז געווען דער גרעסטער
גלייבווערטל:זאָגער, האָט עס אָנגערופֿן משותלחס היטעלע.
פֿון דעמדאָויקן היטעלע האָט ער פֿאַרצײלט אַגאַנצע
מעשה: משותלח האָט געלעבּט ליינגער פֿון אַלע מענטשן,
װאָס זיינען געווען אויף דער וועלט. ער האָט געלעבּט טױיזנט
יאָר. עס פֿאַרשטײט זיך, אַז דערדאָזיקער הייליקער פֿאָטער
האָט דערלעבּט צו זען זייער פֿיל דורות: זין, אײיניקלאַך, אור.
אײיניקלאַך, אוראוראײיניקלאַך זיינען געווען אין כּמה אלפֿים,
פֿלעגט מען אים אײינלאַדן אויף יעדן בּרית, אויף יעדער חתונה,
און פֿאַרקערט, הלילה, ווען עניץ פֿלעגט שטאַרבּן, פֿלעגט ער
- 48 --

דר' שט איע גוטייום-טוב. בעט עמ

גיין נאָך דער להיה און פֿלעגט קומען מנחםיאָבל.זיין,

ווען ער איז שוין אַלט געװאָרן און האָט קיין כּוח נישט
געהאַט צו גיין, פֿלעגט ער זיך שוין לאָזן בּאַגנוגעגען דערמיט,
װאָס ער פֿלעגט אויסבייען בּיי יעדן מאָל די היטעלאַך. האָט
מען אים, אַ שטייגער, אָנגעזאָגט, אַז ער האָט אַ בּרית, פֿלעגט
ער אָנטאָן דאָס שטריימל, האָט מען אים אָבּער, חלילה, אָנגעי
| זאָגט, אַז עמיץ איז אים געשטאָרבּן, האָט ער אָנגעטאָן דאָס
לאַצנהיטל. תחיללת האָט ער זיי געבּיטן צװאנציק מאָל אין
טאָג, אָבּער אַזױי וי זיין דור האָט זיך אַלץ פֿאַרמערט און
פֿאַרמערט, האָט ער געמוזט טוישן נאָכֿאַנאַנד די היטלען בּיז
עס איז אים קורץ געװאָרן דער טאָג און ער פֿלעגט גישט
געקאָנט בּאַװייזן צו טוישן די היטעלאַן. אַגב האָט ער שױין
נישט געהאַט אַזױפֿיל כּוח אין די הענט, אַז ער זאָל צען מאָל
אין 8 מינוט אױסטאָן און אָגטאָן דאָס היטל. איז אים איינגעי
פֿאַלן, ער זאָל מאַכֿן אַ געטאַפּלט היטל, װאָס זאָל זיין פֿון
איין זייט אַ שבּתדיקע און פֿון דער צווייטער זייט -- אַ װאָכע*
דיקע. דאָס איז אייגנטלאַך דאָס אויערהיטעלע, װאָס ער האָט
געטראָגן בּיז זיין טויט. ער פלעגט זיך אַזױ נוהג זיין: האָט
מען אים אָנגעזאָגט אַ מזל-טוב, פֿלעגט ער אַ דריי טאָן דאָס
היטעלע מיט די עקלאַך צום פֿאָרנט. האָט מען אים װידער,
חלילה, אָנגעזאָגט, אַז עפּיס אַ קינד איז געשטאָרבּן, האָט ער
דאָס היטל אַ דריי געטאָן מיט די עקלאַך אויף הינטן און מיט
די לאַצן פון פֿאָרנט,

אין אַזא היטל פֿלעגן גיין בּעלי-בּתּים, גבּאים, סוחרים,
און פּאָדראַטשיקעס, דאָס איז געווען א סייבּלהיטעלע. געקאָסט
האָט עס אַ סך געלט. די קירזשנער פֿלעגן אין אַלע אַזעלכע
היטעלאַך אַײנשפּינען כּלערליי האָר פֿון פֿאַרשידענע חיות. נישט
איינע פֿון זיי האָט געטויגט אין א רעגן, אין א שניי אָדער
אין אַ פֿראָסט. אַ פשיטאַ שוין אין אַזאַ טאָג, װען עס האָט
געשיינט די זון!

די היטלען האָבּן מער נישט געטויגט, נאָר צו גיין אין

;א, (45 רד ט קי

שול אַריין, אין בּית-המדרש, אַרױסצוכאַפּן זיך מחדש זיין די
לבנה אָדער אויף אַ תנאים, אָדער אָנקוקן אַ חתן, אָדער גיין
גוט-יום-טוב-בּעטן, זומער האָט מען עס געמוזט פֿאַרדעקן מיט
| אַ טיכֿל, עס זאָל אים גישט שאַטן די זון און ווינטער -- דער
שניי זאָל אים נישט שאַטן

אונזער ר' שמאַיע האָט, נאַטירלאַך, געהאַט אַלע פֿינף
:היטלען. קיין איין היטעלע האָט נישט געהאַט קיין גוטע האָר,
ווייל אַלע זיינען געווען אַלט און אױסגעקראָכן, אוֹן וַוייל זיי
זיינען געווען געפּלאָגט מיט דער דריטער מכּה פֿון די צען
מכּות, מיט וועלכע גאָט האָט מוכּה געוען דאָס לאַנד מצרים,
האָט מען געגלױבּט, אַז זיי זיינען שוין אַלט דרייטויזנט יאָר,
דאָס הייסט, אַז מען האָט זיי נאָך גענוצט אין מצרים. דער
גוט:יוט-בּעטער פֿלעגט יעדעס מאָל אָנטאָן דאָס היטעלע אין
זיין צייט,

אַ גאנצן זומער זיינען זיי אַלע געהאָנגען אויף דער
װאַנט, צוגעדעקט מיט שפּינװעבּס, ווייל זומער האָט ער גע.
טראָגן אַ קאַפּעלוש. קאַפּעלושן זיינען דעמאָלט געווען צויי.
ערליי: איין סאָרט קאַפּעלושן האָבּן געטראָגן יונגעלייט. דאָס
זיינען געווען קאַפּעלושן מיט אַ הויך קעפּל און אַ בּרייטן
ראַנד. דער צווייטער סאָרט האָט געהאַט א גידעריק קֶעֶפּל,
װוי אַ יאַרמאָלקע, און דער ראַנד איז געווען בּרייט וי אַ שירם,
שװאַרצע שנירלאַך זיינען געווען דורכֿגערוקט דורכֿן קעפּל און
דורכֿן ראַנד, כּדי דער ראַנד זאָל נישט היינגען איבּער די
אויגן. ערב תּשעהבּאָב האָט מען די שנירלאַך אַרױסגעצױגן
און. דער קאַפּעלוש איז אַראָפּגעהאָנגען בּיז די אַקסלען.

אונזער גוט:יום-בּעטער האָט, נאַטירלאַך, געהאט א קאַפּעי
לוש פֿון צווייטן סאָרט. געווען איז ער זייער אַן אָפּגעלאָזענער
מענטש. ער האָט אויף זיך גישט געקוקט. און אַז אַ שנירל פֿון
קאַפּעלוש אָדער פֿון די הויזן פֿלעגט זיך צורייסן, האָט אויך
נישט אױיסגעמאַכֿט.

נו, מיין טייערע לייענערין, געדיינק, אַז אונזער ר' שמאַיע

ן -- 80 --

"' שטמאיע נוט-יום-טוב-בעטער
האָט געהאַט פֿינף היטלען און געדיינק אויך צו װאָס יעדעס
היטל פֿלענט בּאַנוצט ווערן, ווייל מיר װועלן עס מוזן דערמאָנען
שפּעטער, אין דער בּאַשרײבּונג פֿון דער נאַכֿט פון הושענא
רבּה. איצט על איך דיר באַשרײבּן זיין יום-טובדיקע זופּיצע,
ווייל מיין צוועק איז אײיגנטלאַך צו דערציילן פֿון זיין גוטי
יום-טוב-בּעטן,

11ץ

די יום:טובדיקע װפּעצע,

דערדאָזיקער גוט-יום:-טוב-בּעטער האָט געהאַט אַ מאָרענע
זופּעצע אין קוייטן, װאָס ער פֿלעגט זי בּלויז נוצן אום
יום-טוב. זי איז געווען זייער אַלט, אָבּער דאָך גאַנץ. דער
בּוזים און די אַרבּל זיינען געוען בּאַלײגט מיט זילבּערנע
האָקן. די קעשענעס זיינען ארומגענייט געווען מיט רימענס,
כּדי זיי זאָלן זיך נישט רייסן פֿון די פֿלעשער בּראָנפֿן, װאָס
ער פֿלעגט אַרײנשטעקן אין זיי, בּשעת ער פֿלעגט גיין גוט.
יום-בּעטן, |

די זופעצע אין געװען אונטערגעשלאָגן מיט געלע
סאַמעטענע פּאַסן,. װער עס האָט אים געזען אין דער זופּעצע,
האָט גלייך פֿאַרשטאַנען, אַז זי איז נישט גענייט געװאָרן פֿאַר
זיין סטאָן, דאָס ווייבּ פֿלעגט אַמאָל זאָגן, אַז איר מאַן האָט
די זופּעצע בּאַקומען בּירושה פֿון איר פֿאָטער. אַמאָל, ווידער,
האָט זי געזאָגט, אַז אַן עקר האָט עס אים אָפּגעזאָגט, ער זאָל
זאָגן קדיש נאָך אים, | |

איצט, מיין טייערע לײענערין, קען איך דיר נאָך
פֿאַרצײילן פֿון זיינע שיך און זיין דעליע. איך װעל עס דיר
אומזיסט בּאַשרײבּן, הנם איך האָבּ עס דיר גאָרגישט צוגעזאָגט.
זיין דעליע איז געווען, וי מען זאָגט, אַ מעסער אָן אַ הענטל,
ווייל זי איז געװען צוריסן און צופֿליקט פֿון אױיבּן און פֿון
אונען. זי איז בּאַשטאַנען פֿון כּלערלײי שטיקלאַך, וי
אַ חלה-טישטאַכֿל, געלאַטעט מיט שטיקלאַך גראַדיטער, אַטלעס,

ר' שמאַיע נוט-יום-טוב.ב עטעה

הױיזנשטאָף, לאַסטיק, דובּעט, קוטייג און מאָרע, מיט שמוציקע
בּאַװולנע טאַשמעס, |

זיינע שיך זיינען געווען זייער גרויסע, אַלט און געלאַי
{ טעט און נישט גערייניקט פֿון פֿראַנצױז:אָן, ווען ער װאָלט זיי
נישט געװאָרפֿן עפֿטער דער ווייבּ אין קאָפּ אַרײין, װאָס דורכֿי
דעם פֿלעגט עטװאָס אָפּפֿאַלן די בּלאָטע פֿון זיי, װאָלטן זי
געווען אַזוי דיק און גראָבּ װוי קאַזוניס פּאַנטאָפֿל, דאָס פֿלעגט
געשען כּמעט אַלע פֿרײטיק פֿאַרנאַכֿט, ווייל דעמאָלט איז די
סאַמע ערגסטע שעה ביי אונזערע וילנער יידן. דעמאָלט
בּרענגט די װעשין די גרעט און די בּעקערס קומען נאָך געלט
און מען בּאַדאַרף באַזאָרגן דעם טשאָלנט און אײנקױפֿן פֿאַר
מזומן ליכֿט אוֹיף שבּת. אַמאָל פרענגט נאָך דער שגיידער
אַ בּנד און דער באַלעבּאָס שרייט, מען זאָל אים געבּן װאַסער,
דעם קאָפּ אױיטצעװאַשן. די פּאַלעבּאָסטע וויל בּענטשן ליבֿט,
ווייל זי דאַרף זיך אַריבּערכאַפּן אַהין, וואו איר מוטער האָט
זיך אַריבּערגעכֿאַפּט, איידער זי איז מעוברת געװאָרן... קורץ
דערפֿון, פֿרײיטיק פֿאַױנאַכֿט איז געווען אַ געפֿערלאַכע שעה בּיי
די ווילנער יידן, נישט איינער צוקריגט זיך און צושלאָגט זיף
אין דערדאָזיקער צייט, בּפֿרט נאָך אונזער שמאַיע און זיין
ווייבּ העניע דו הױכשפּרעכֿערקע, װאָס זיינען דעמאָלט ממש
געגאַנגען אויף מעסערס.

פֿרײטיק פֿאַרנאַכֿט האָט מען זיך בי אים געשאָלטן און
געװאָגלט. ער פֿלעגט אַלעמאָל טענחן, אַז זיין ווייבּ האָט עס נישט
אין קאָפּ, װאָס ער אין די פֿיס, און פֿלעגט איר װאַרפֿן דעם שוך
אין קאָפּ אַריין, איינמאָל נאָכן אַנדערן, בּיז זי פֿלעגט װערן
קליגער, ווייל דעמאָלט פֿלעגט זי שוין גוט דערפֿילן, אַז זי
האָט אַ קאָפ...

?1נט
דאָס גוט-יוב-מוב-בעטן,

יום:טוב אינדערפֿרי, באַלד נאָכֿן 'דאַװנען, פֿלעגט מען
זען, װי ער גייט אין זיין לאַנגער זופּעצע, שטריימל, דעליצ ‏
איבּער די גאַסן און מאַכט גרויסע שפּרייזן, און צוויי פֿלעשער
שטעקן אין די קעשענעס: אין דידאַזיקע פֿלעשער פֿלעגט ער
אַרײינגיסן די שגאַפּסן, װאָס ער האָט שוין גישט געקאָנט אויס:
טרינקען. מיט אים פֿלעגט אַלעמאָל מיטגיין זיין איידים, וועלכן
ער פֿלעגט אױסצובּייטן פֿאַר יעדן רגל אויף אַן אַנדערן.

דעם ערשטן הונגער זיינעם און דעם איידימס פֿלעגן
מוזן זעטיקן די בּאַלעבּאַטים, װאָס זייערע קינדער האָבּן בל /
אים געלערנט. דאָרט פֿלעגן, נעבּאַך, בּלייבּן ליידיקע פֿלעשלאַך
און ליידיקע טעלער. פֿון דאָרט האָט ער זיך געװעגדט צו
זיינע מי שהיהבּאַלעבּאַטים און צו די אַלע, װאָס ער איז
געווען אַ מוהל בּיי זייערע קינדער, אָדער אַ שדכן. און װער
רעדט שוין אַ קרוב, א צענטער גליד אין דער משפּחה איז דורך
אים נישט פֿאַרגעסן געװאָרן, ווייל ער איז געווען אַ הייסער
פֿרײינט,

אַמאָל האָבּ איך, דעם ערשטן טאָג פּסח, אים געוען
שטייענדיק אין גאַס. ער האָט געדרייט די טאַשמע פֿון זיין
זופעצע און האָט געזאָגט צו זיין איידים:

;הער-נאָר, נחמן, מיר קענען אַרײנגײן צו יאָסלען דעם
שמוקלער, זיין ערשט ווייבּ פלעגט זיך האַלטן מיט מיין װייבּ
קרונים",
: בי

ר' שמאַיע נוטייום-טוב.-בצעטלע+ּ

גערעט און געטאַן, באַלד האָבן זיך בּיידע אַרײינגעכאַפּט
צום שמוקלער. |

אין אַ רעגנדיקן טאָג פֿלעגט ער פֿערקאַטשען די פּאָלעט
פֿון דער זופעצע, דו דעליע פֿלעגט אומגעקערט און פֿאַרדרײט
ווערן אונטערן אָרעם, און די געטאָפּלטע, לאַנגע, רעמאָנישע
פֿאַטשײילע, װאָס איז געווען דורכגערוקט דורך זיין גאַױטל,
און האָט געגרייכֿט בּיז דער ערד, איז געווען פֿאַרשלומפּערט
בִּיז די קני. דאַן איז ער שוין נישט געגאַנגען, נאָר געלאָפֿן
און קיין שום שטובּ איז נישט געוען פֿאַר אים זעפֿער און
קיין שום טיר איז נישט געווען פֿאַר אים פֿאַרשלאָסן,

ער פֿלעגט זיך אָפֿט אַרײנכאַפּן אין יעדער באַלעבּאַטישער
שטוב מיטן אויסרייד, אַז ער וויל דאָ איבּערװאַרטן דעם רעגן,
פֿלעגט אים דער בּאַלעבּאָס פֿון שטוב מכבּד זיין און ער פֿלעגט
מאַכן אַ בּרכה און פֿלעגט זיך בּאַלד אָפּטראָגן. אַ נישט, פֿלענט
ער זיך פֿונאַנדעררײדן מיטן יינגל, װאָס ער האָט געטראָפן
אין שטובּ. ער פֿלעגט אים פֿרעגן, װאָס ער לערנט און בַּיי
וועמען ער לערנט, און פֿלעגט אים שטעלן אַ קשיה און אים
געלאָזט טרעפֿן אַ תּירוץ און נאָכֿדעם פֿלעגט ער זיך אַנרופֿן
צו דער מוטער:

איר האָט דאָך אַ צאַצקע א יינגל... ער זאָל נאָר זיין
אין ריכֿטיקע הענט",

דערהערט דידאָזיקע ווערטער פֿלעגט אים שוין די מוטער
נישט אַװעקלאָזן טרוקן. אַזױ האָט ער געמאַכֿט זיין נסיעה
איבערן שטאָט און קיין איין הויז האָט ער נישט אויסגעמיטן,
אום פּטח פֿלעגט ער פֿרעגן יעדן בּאַלעבּאָס וואוהין װעט ער
אַ שטייגער זיך איבּערציען יוריע-צייט, כּדי ער זאָל טרעפֿן
וואוהין צו קומען שבועות. צוויי דריי מאָל פֿלעגט ער טראַנס. /
פּאָרטירן די פֿלעשלאַך אַ היים, און צום סוף פֿלעגט ער אַליין
אויך בריינגען א פֿיין בּיסל פֿלעשלאַך. -

אום שבועות אָבּער פֿלעגט ער זיך אַנדערש נגוהג.זייך,
שבועות פֿלעגט ער אָפּדאַוונען ותיקון און פֿלעגט אָנהײבּן גיין

.- 88 ---

א,. מ,. דיס.

גוט-יום-טוב-בּעטן בּאַלד נאָך דעם ערשטן מנין. און ווייל שבועות
איז אַ מנהג מכבּד צו זיין מיט פּוטערקוכֿן, מיט בּלינצעס, טאָרט
און דאָסגלײיכֿן, האָט ער בּאַשטעלט ערב יום:טוב אין יעדער
גאַס אַ שטובּ, און דאָרטן פֿלעגט ער מאַכֿן זיין מאַגאַזין, וואו
ער פֿלעגט אָפּלײגן דאָס געבּעקטס װאָס ער פֿלעגט צואַמעג.
קלױיבּן אין די הייזער,
= אָבּער אַלע ימים-טובים זיינען געווען גאָרנישט אַ קעגן

שמיני-עצרת און שׂמחת:תּורה. אין דידאָזיקע צוויי טעג איז ער
געווען גאָר אַן אַנדער מענטש, אינדערפֿרי, בּאַלד נאָכֿן דאַווגען,
פֿלעגט ער מאַכֿן אַגוטן שנאַפּט פֿון זיין אייגענעם בּראָנפֿן
- און פֿלעגט פֿון זיך אַראָפּװאַױפֿן דאָס שטריימעלע, די דעליע,
דעם גאַרטל און פֿלעגט גיין איבּער דער שטאָדט גוט-יום-טום.
בעטן און זיין ווייבּ הענעלע פֿלעגט אים אַלץ נאָכֿטראָגן,

פֿלעגט ער אַרײנפֿאַלן פֿריער צו דעם גרעסטן בּאַלעבּאָס,
װאָס זיינע קינדער לערנען בּיי אים, און מיט גרויס ליאַרם
און הייזעריקלאַך פֿלעגט ער אויסשרייען: ,גוט.יום-טוב!!" אַז
עס פֿלעגן ציטערן די פֿיר ווענט. נאָכֿדעם פֿלעגט ער אָנהײבּן
טאַנצן אַרום די ווענט, מיט אויסגעשטרעקטע הענט און בּעת.
מעשׂה געזונגען און געשריען:

-- ,גוט:יום:טוב ר' הערשעלען און זיינע קינדער די
גאונים און עילויים! גוט-יום-טוב צערטעלן, דעם געבּענטשן בּוין!"

די פֿיס הױיבּן זיך אים, ער טאַנצט און שרייט און זיין
ווייב שטייט דערווייל און רעדט מיט צערטעלן און זאָגט איר,
אַז זי איז אַ גרויסע בּאַלעבּאָסטע און אַז זי האָט טייערע קינדער,

פֿלעגט צערטל זיך שמעלצן פֿון הנאה און פֿלעגט אַרױפֿ.
צושטעלן אױפֿן טיש פֿון כּל-טוב: שנאַפּטן, טײיגעכֿצן, צימעס..,

דעמאַלט פֿלעגט העניע שרייען צום מאַן:

שמאַיע, גענוג! מאַך שוין נישט קיין שיעות, דערמאַן
זיך, אַז דו דאַרפֿט נאָך אַרײנגײין אַודאי אין צען ערטער. או,
שמאַיע, דו װעסט זיך אָנמאַכֿן אַ שֹׂנאָה היינטיקן יום.טוב, דו
הולעסט צופֿיל", |

= 56 ==

52

ר' ש מאַיע גוטייום שוב בעטער

פֿלעגט זיך אונזער ר' שמאיע א לאָז טאָן צום טיש, װאָס
פֿלענט בּלייבּן ליידיק און לער אונטער זיינע הענט... נאָבֿדעם
פֿלעגט ער ווידער כֿאַפּן אַ טענצל,

און הענע האָט דערווייל אַלץ גערעט מיט צערטעלן און
האָט איר דערציילט די מעלות פֿון איר חיימקען און פֿון איר
הערצקען און פֿלעגט איר אַלץ זאָגן, אַז זי זאָל זיי נישט
פֿאַרנאַרן, און מען זאָל זיי נישט חתונה-מאַכֿן אַבּי פֿאַר וועמען.
און דערווייל פֿלעגט זי איר פֿאָרלײגן פֿאַר זיי שדוכים מיט
מיידלאַך -- בּריהטשקעס, װאָס קענען מפֿרנס זיין א מאַן און
גרויסע יחסנטעס, און דו מוטער פֿלעגט װאַקסן פֿון תּענוג
און פֿלעגט זאָגן:

;װאָס דען מיינט איר, מירעט מיר שוין גישט עפּיס
שאַרפֿערע שדוכים, אָבּער מיין הערשל איז דאָך אַ משוגענער,
בּיי אים קומט אויס, אַז ס'איז נאָך צופֿרי פֿאַר אַ שידוך... ער
פֿאַרגעסט, אַז ער אַליין איז קוים אַלט געווען עלף יאָר, בּשעת
ער האָט מיט מיר חתונה געהאַט, און פֿונדעסטװעגן -- אַי, העניע,
כֿלעבּן, איר עסט גאַרנישט, זיצט, דער טאָג איז נאָך גרויס.,".

מען האָט דערלאַנגט צום טיש פֿיש און קנײידלאַך און
פּסחדיקן טאָרט, און העניע האָט ווידער אָנגעהױיבּן צו שרייען
צום מאַן;

,גענוג שוין שמאַיע, פּטר שוין אָפּ. מען מוז דאָך אַרײג.
גיין נאָך צו אליקום שפּעקולאַנט און צו שואל גאָספּאָדאַר און
אַך צו אַנדערע בּאַלעבּאַטים, דו װועסט זיי דיינע אויגן נישט
קענען ווייזן נאָך יום-טוב",

דעמאַלט האָט אונזער גוט:יום:טוביבּעטער זיך וידער
אַ שופּ געטאָן צום טיש און האָט אױסגעראָמט אַלץ, װאָס דאָרט
איז געלעגן און האָט זיך בּאַלד איבּערגעקולעט און זיך צוקושט,
און די ווייבּ האָט װידער אַמאָל אָנגעזאָגט צערטלען, זי זאָל
גנישט פֿאַרנאַרן אירע עופֿעלאַך און איז מיט שמאַיען אװעק
מִיט גרויס טומל און געזאַנג. פֿאַרױס איז ער געגאַנגען און
זי הינטטר אים, |

יט /!ב --י

8 מ, דיס,

דו דעליע מיט דֶעם היטעלע, מיטן גאַרטל האָט ער
געהאט אויף איין האַנט, און צוויי פֿלעשלאַך און דער צווייטער
האַנט, זי פֿלעגט עס אים אָבּער בּאַלד צונעמען, ווייל אין די
טעג פֿלעגט ער פשוט פֿאַלן פֿון די פֿיס. האָט זי אים געפירט
איבּער די גאַסן, װי א בּערנטרײבּער אַ בּער, און האָט אים
אַרײנגעפֿירט אין אַלע הייזער און האָט דאָרטן געמאַכט דו
אייגענע זאַך נאָך מיט מער פֿרישקײט נאָכדעם האָט מען זיך
ווייטער געלאָזט: ער פֿאָרױס, הינטער אים זיין װײיבּ מיט
קולות: | |

,שמאיע, זיי נישט משוגע און מאַך נישט קיין שהיותן".

און דערפֿון איז געבּליבּן בּיי אונז אין ווילנע אַ גלייכ.
ווערטל, אַז עמיץ איז צופֿיל בּאַשעפֿטיקט זאָגט מען: ,ער איו
פֿאַרשמאַיצט"

21
די נאַכט פון ה'שענא:רבּה,

אונטער די פֿיל נאַרישקײטן װאָס די אַלטע װעלט
האָט געגלױיבּט אין זיי, אין אויך געװען די נאַרישקײט+
װאָס הײיסט טאָפּלמענטש. מען האָט געגלױבּט אין
אַזעלכע מענטשן, װאָס װייזן זיך אַרױס פֿאַרטאָפּל. דאָס
הייסט, ער ווייזט זיך אין צוויי בּעזונדערע ערטער מיטאַמאָל.
דאָס אייגענע פֿלעגט מען דערציילן אין ווילנע פֿון אונזער
גוט-יום-טוב-בּעטער אין דער נאַכֿט פֿון הושענאירבּה, װיל
מען האָט אים געזען אין כּמה ערטער מיטאַמאָל, און
אין יעדער אָרט אין אַן אַנדער היטל, אַזױ, אַ שטייגער, האָס
איינער דערציילט, אַז ער האָט אים געזען צען מינוט נאָך צען
גייענדיק אין מרחץ, אָנגעטאָן אינם לאַצנהיטל. א צווייטער,
יווידער, האָט דערציילט, אַז ער האָט אים גאָר געזען און דער
צייט אָנגעטאָן אינם חצי-שבּתל בּיי זאָבּקען אין שענק. איינע
אַ יידענע האָט אים געזען אין דער.זעלבּער צייט שטיין און
דער קבּרנישער שול בּיי דער קלפֿה אָנגעטאָן גאָר אין אַ קײילאַי
כֿיקן היטל. און אַן אַנדערע האָט געשוואוירן, אַז בּאִיזו הרגפ
האָט ער אים געזען אָנגעטאָן אין אַ שטריימל אויף דעם טיום
בּיי דער חברה ש"ס. און זאָ זיינען געקומען לייט און האָבּן
געזאָגט, אַז ער זאָגט גאָר תּהלים אין שבעה קרואים.

קינדער פלעגן זיך פֿאַר אים שרעקן די נאַכט. מעוברתע
ווייבּער פֿלעגן זיך היטן אַ קוק צוטאָן אויף אים די נאַכט,
װוײיל ער האָט דעמאָלט אויסגעזען זייער שרעקלאַך. ער האָט

א, 5 ד ר ק,

געהאַט אַפּנים, װי ר' משה גרונים. אַרום צוועלף אַ זייגער
פֿלעגט ער שטיין אינמיטן גאַס, אַרומגערינגלט פֿון אַ רעדל
מענטשן און ער פֿלעגט זאָגן יעדערן, צי יענער װעט אױיסלעבּן
דאָס יאָר אָדער נישט, ווייל ער פֿלעגט זיך פֿאַרשטײין אױפֿן
שטן. ער פֿלעגט דערפֿאַר אפילו קיין געלט נישט נעמען, אָבּער
אַ קװאָרטל בִּיר האָט ער שוין בּעקומען דערפֿאַר,

אויך פֿלעגט מען אים זען אין דער נאַכֿט אויפֿין בּית.
עולם, אין רבּנים-שטיבּל מיט אַ יום-כּפּור-ליכֿט אין דער האַנט,
ער פֿלעגט זיך טובל זיין נאָכֿדעם און פֿאַרדעם אין דעם גרויטן
װאַסער, װאָס איז געשטאַנען געבּן דעם בּית-עולם. אויך פֿלעגט
ער לופֿטערן אין דער שרעקלאַכֿער נאַכֿט זיינע תּכריכים, װאָס
ער האָט געקראָגן פֿאַר קדישזאָגן נאָך אַן אַלטן עקר, װאָס
איז דערטרונקן געװאָרן אין דער ויליע און מען האָט אים
נישט געפֿונען. זיינען איבּערגעבּליבּן זיינע תּכריכים, װאָס ער
האָט אָנגעגרייט פֿאַר זיך. ער פֿלעגט זיי עפֿטער באָרגן דעם
קברן אויף דער גרויסער סעודה, וואו דער קברן פֿלעגט זיך
פֿאָרשטעלן . פֿאַר אַ טויטן. דערפֿאַר פֿלעגט שמאַיע קיין ניץ
געלט נישט נעמען. ער האָט מער נישט פֿאַרלאַנגט וי
אַ סעודה, | | |

אין דעמדאָזיקן אָוונט פֿלעגט ער מאַכֿן פּאַפּירענע פּעקע.
לאַך פֿאַר זיין ארץ-ישראל-ערד און האָט אויבן געשריבּן די
מקחים. אויף זיין זעקל ארץ-ישראל-ערד איז מקוים געװאָרן
דער פּסוק, װאָס אלישע האָט געזאָגט צו אַ פֿרױ פֿון די נביאים,
אַז זי זאָל מיט איר קליינעם קריגל אייל אָנגיסן זייער פֿיל
כּלים, |

און אַזױ איז אויך געװען מיט דער ערד פֿון אונזער
גוט:יום-טוב-בּעטער: עס האָט זיך קיינמאָל נישט אויסגענומען.
קורץ דערפֿון, קיין מענטש איז נישט געווען אימשטאַנד צו
בּאַשרײבּן די אַרבּײט, װאָס דער מענטש האָט אָפּגעטאָן אין
דער נאַכֿט. קודם איז ער געווען אין כּמה קלויזן. דאָרט האָט
ער זיך אָפּגעזאָגט משנה:תּורה און דאָרט האָט ער אױיסגעזאָגט

יי 00 =

ד' שטאדע גנוטייים טשוביב עטערה

גאַנץ תּהלִים און דערנאָך איו ער געװען אין דער גרויסער
שול צו סליחות. נאָכֿדעם אין ער געווען אין דער קבּרנישער
שוֹל צו דער גרויסער קלפֿה, נאַכדעם איז ער געווען ביי דער
חברה ש"ס אױפֿן סיום, און נאָכֿדעט איז ער געווען אין בַּאד,
אױפֿן פֿישמאַרק, אױפֿן בּית-עולט, אי ס סוכ , - געמאַכֿט הושענות,
צורעכט געמאַפֿט די ארץ:ישׂראל-ערד פֿאַר די, װאָס ער האָט זיי
אָפּגעזאָגט דאָס לעבן און דער אמט ווייל ער האָט געזען
זייער שׂטן אָן אַ קאָפּ, ער פֿלעגט זיי שוין אפילן געבּן אָנצו-
הערעניש, אַז ער האָט ארץ-ישׂראל-ערד פֿון גוטן סאָרט. היינט
פֿלעגט מען אים זען אין צען מאַרצאָדע שיינקען. מיט איין
װאָרט, וואו עס האָט נאָר געקענט זיין אַ שנאַפּט, דאָרט אין
שוין געווען אונזער גוט-יום-טוב-3שטער.

און אַזױי װי ער, איז אויך זיין װײבּ די נאַכט געוען
באַשעפֿטיקט, זי האָט אויך געהאַט אַרבּעט נישט-װײיניקער פֿון
אים. אַרֹיין אין אַ שטובּ, פֿלעגט זי געמיטלאַך אַ זאג טאַ:

,גוט-יום-טוב אייך,, קריינע איך האָבּ געטראָפֿן צו דער
רעכטער צייט, צו די קרעפּלאַך מאַכן, הלואי איבּער אַיאָר
מיט מער געזונט און מיט װײיניקער זינד.., פֿאָרט אַלטע פעקאַנ
טע. איך פֿלעג דאָך צו אייך יענע יאָרן עפֿטער אריינגיין
אַ צינד איז שוין, ברוך השם, דער קאָפ פֿאַרדרײט. מען איז
גאנצע טעג ֿאַרנומען און פֿרעגט װאָס! אָט, וי איה ועט,
װי עס װערט טאָג בִּיז האַלבּע נאַכֿט, לאַזט מען אונו נישט
אָטעמען. דער אַריין, דער אַרױס. דער פֿרענט אַן עצה,
יענער פֿרעגט אַ שידוך און דער אַן עי-הרע אַפּשפּרעכֿן, און
דאַ טרעט מען נישט אָפּ, אַז מען זאָל גיין אויף אַ שׂמחה. און,
כּלעבּן, מיר זיינען אַזעלכע מענטשן, אַז מיר קענען קיינעם.
נישט אָפּזאָגן. ס'ווילט זיך נישט מאַכן 8 שׂבאה מיט לייטן.
אמת, אין דער צייט ווען מיין מאַן לערנט יט די קיגרער,
איז ער דעמאַלט אַ תּליון. ער לאָזט צו ויך קֵיי ן מעגעש נישט
צו, ער שיקטיאָפּ צו מיר און נור בֹשׂעת די יינגלאָך לריינען,
זאָג איך אים, ואס יעדערער האָט געדארפֿט. זייך הארעטאניע

א. מ, ד ' קי
האָט גאָר קיין שיעור נישט. אמת, ער איז אָן עי-הרע
אַ גרויסער בּעל-פּועל. זיינע תּלמידים האָבּן, בּרוך-השט, אַ באָמען -
אין שטאָס, נאָר װאָס העלפֿט עס, אַז מיין מאַן װאָלט געוועך.
אַ מענטש נישט קיין שלימזלניק װאָלטן מיר נישט געדאַרפֿט
װיסן פֿון דעם בּיטערן בּרויט. מיר האָבּן געקענט לעבּן פֿון /
דער הושענא-רבּה-נאַכֿט אַלין... װיפֿיל איז דאָס פֿאָרט מיין .
מאַן ווערט בּיי יעדערן באַלעבּאָס, אַז ער שיקט. אים אַרײן.
זיין גמר-חתימה אין שטובּ אַריין?"... | - יי
| און אין אַ וויילע אַרּום! = יי י
- נו, דאָס בּין איך טאַקי געקומען זאָגן אייך מזל.טוב,
איר האָט בּרוך-השם אַ געווינס. מיין מאַן האָט אייך געשיקט
אָנזאָגן, אַז איר און אייער מאַן װועלן אױסלעבּן דעם יאָר אין
נחת. ער האָט געזען זיין שׂטן און אייער שׂטן און האָט זיך
זייער געפרייט, ווייל ער האָט אייך געזען מיט קעפּ. האָט ער
מיך אַרױסגעטרפבּן; איך. זאָל אייך בּאַלד אַריין טראָגן דעם
גוטן צעטל אין שטוב", , |
דעהערט דידאָזיקע װערטער; האָט זיך קריינע זיער ‏
דערפרייט און האָט איר געװאָלט שענקען אַ האַלב קערבּל
און געבּעטן זי זיצן און בּאַדאַנקט פֿאַר די גוטע ווערטער.
און מכבּד געווען איר מיט שנאַפּס און טייגלאַך. העניע. אָבּער
האָט קיין געלט נישט גענומען, זי האָט געזאָגט: |
|,חס:ושלום. מיין מאַן האָט מיר פֿאַרזאָגט איך זאָל דער-
פֿאַר אַ גראָשן נישט געמען, איך האָבּ דאָך אייך געזאָגט, אַז
ווען מיין מאַן װאָלט געװאָלט נעמען פֿאַר אַזעלכֿע זאַכֿן געלט,
װאָלט ער נישט געדאַרפֿט קנעלן. ער זאָגט אָבּער, אַז מען
האָט אים מגלה געווען, אַז ער איז נְאָר מסוגל צו קנעלן, און
ער געמט בּלויז אַזעלכֿע קינדער, װאָס ער װײַסט, אַז זיי און
זייערע עלטערן, װעלן בּשלום אױיסלעבּן זייערע יאָרן. נישט.
פֿאַר אייך געדאַכֿט, ער לאָזט דאָך אַרױס דריי פֿון זיינע אַלטע
תּלמידים, גאָט זאָל נישט שטראָפֿן פֿאַר די רייד, נאָר היינטיקס
יאָר האַלט ער עפּיס גישט פון זיי... ער וויל גאָרנישט אײנפֿירן

= א א א
02

ר' שטאַיע גנישייוסישוב בעטע

די מאָדע בּיי זיך, אַז בּיי אים זאָל שטאַרבּן איינער פֿון די,
װאָס לערגען בּיי אים. ווילט איר, קריינע, זיין פּעװװונע מיט
אייערע קינדער, זאָלט איר גאָר קיין שיהות גישט מאַכֿן און ‏
א שמועס טאָן מיט מיין מאַן, װעט ער זיי נעמען פֿאַר תּלמידים,
כֿלעבּן אַ יאָר איז דאָך נישט איין טאָג, און צװעלף חדשים
מאַכֿט זיך אַלץ, ס'גיט זיך אַ קינד אַ קלאַפּ, עס פֿאַרקילט וך,
קען דאָך דערווייל טאַטע-מאַמע די נשמה אַרױס. מיין מאַן
האָט געװאָלט אַפֿילן אַליין היינט צו אייך אַרײנגײן, האָבּ איך
אים אָפּגעשלאָגן און געזאָגט, הער אויף, משוגענער, די ביוט
דאָך עפּיס היינטיקע נאַכֿט נישט וי אַלע נאַכֿט, ראַנגלסט זיף
דאָך עפיס מיט דעם נישט-גוטן און קריינע איז דאָך מעובּרת יי -

,חס-ושלוט, -- האָט. זיך קריינע אָפּגערופֿן, -- היינט בַּייי
נאַפֿט וויל איך גאָרגישט, איך בּין פֿאַרנומען, און עס װעלן
זיך דערשרעקן די קינדער".

פֿלעגט דערהערן די ווערטער א שכֿנה, פֿלעגט איר אויך
אָנעמען אַ חשק, פֿלעגט זי שוין בּעטן קריינען, אַז זי ואָל
בעטן העניען, אז יענע ואל בּעטן ר' שמאַיען, אַז ער זאָל
אויף איר רחמנות האָבּן און אָננעמען אירע ייגגלאַך.

אַזואַרום פֿלעגט העניע אַװעק פֿון דער שטובּ מיט דרי
תּלמידים, מיט אַ גוטן שנאַפּט, מיט פֿאַרבּייסן און מיט אַ פֿערטל
גאַנז אין דער קעשענע אוֹן דערצו נאָך מיט אַ גרויסן ראַנק,
און אַרױס פֿון איין שטובּ היידאַ אין אַן אַנדערע שטובּ, ווא
זי פלעגט בּאַלד אַרױספֿאָרן מיט דועלפע דבורים און
שפּיצלאַך,, ‏

אי
ר' שמאַיע גוט:יום-טוב-בּעטער אויף אַ שׂמחח.

ווער עס האָט ר' שמאַיען גוט-יום-טוב-בּעטער נישט געזען
אויף אַ שׂמחה, דער האָט קיין פֿרעסער נישט געזען. האָט ער
נאָר דערשפּירט אַ שׂמחה, האָט ער יענעם טאָג שוין קיין בּיסן
אין מױל נישט גענומען, כּדי ער זאָל קומען רעפֿט הונגעריק,
און זאָל קאָנען עסן מיט דעם אמתן אַפּעטיט. ווען דער בּעטער
פֿלעגט זיך פֿאַרזאָמען, פלעגט מען ווערן זייער אומרויק, ווייל
דאָס פֿלעגט הייסן, אַז ער קנעלט נאָך מיט די קינדער. און
געקנעלט האָט ער מיט זיינע שפּיציקע נעגל, יל ער איז
געווען. אַ מוהל, מיט דידאָזיקע נעגל פֿלעגט ער שטעגדיק
צובּלוטיקן זיינע תּלמידים, מען האָט שוין געוואוסט אין
שטאָט, אַז אַיינגל מיט אַ צוקניפּענער בּאַק און מיט אַ צורי
סענער נאָז געהערט צו ר' שמאַיעס חדר און דאָס איז געװען
א סימן פֿון אַ בּעל-פּועל. האָט אָבּער ר' שמאַיע דערהערט, אַז
מען פֿאַרבּעט אים אויף אַ שׂמחה פֿלעגט ער װערן גוט מיט:
אַמאָל. די קללה, מיט וועלכער ער פֿלעגט אָנהײבּן צו שעלטן
דעם יינגל, פֿלעגט ער שוין נישט ענדיקן. ער האָט שוין נישט
אַראָפּגעלאָזט דעם רימען, װאָס ער האָט אױפֿגעהױבּן צו שלאָגן,
ער פֿלעגט שוין בּלייבּן אין די לופֿטן הענגן און אַראָפּגעפֿאַלן
זייער שווער ערשט אויף מאָרגן, אויף דעם קינדס רוקן,

ער האָט זיך בּאַלד אָנגעטאָן דעם קאַמלעטענעם גאַרטל,
דאָס קיילעכיקע היטל, װאָס האָט אויסגעזען אויף דער לינקער
זייט, וי אַן אַלטער אױסגעריבּענער פּעלץ, און װהאָט מיט-

ר' שמאַיע נוטיווס:טוביבּעטע!

גענומען אַ גאָפּל-מעסער מיט אַ 97ע9ל, וייל דעמאָלט זיינען
געווען אַנדערע צייטן און אַנדערע זייטן. היינט אַ שטייגער,
זיינען דאָ אַלע מכשירים אויף אַ שׂמחה. גענוג טעלער, גענוג
גלעזער, גענוג לעפֿל, גאָפּל, מעסער, עס איז נאָר װײגיקלאך.
שפּייז און משקה גאָרנישט, דעמאָלט אָבֹּער איז אַלץ געוועך
פֿאַרקערט, שפּייזן און משקה זיינען געווען איבּער און איבּער,
אָבּער גאָפּל-מעסער װייניק, מען פֿלעגט זיך בּאַדינען מיט
אַ האַלבּן טוץ גאָפּל, מעסער, אויף צען מנינים מענטשן, דערי.
בער האָט עס אונזער גוטיום-טוב-בּעטער מיט גענומען און
האָט עס אַרונטערגעשטעקט אונטערן גאַרטל, אוֹן איז חענדום.
פּענדום אַװעקגעלאַפֿן אויף דער שׂמחה. קיין זאַך אין דער
וועלט װאָלט אים בּשום-אופֿן נישט געקאַנט אָפּהאַלטן פֿון אַזאַ
מין שׂמחה,

האָט ער בּעת-מעשה בּאַגעגנט אַ בּאַקאַנטן, האָט ער אים
נישט בּאַנריסט, האָט אים איינער געזאָגט גוטנאָװנט, האָט ער
אים נישט געענטפֿערט גוט יאָר. און אַז ער פֿלעגט אַפֿילו
בּאַגעגענען אַזאַ איינעם, בּיי װעלכֿן ער װאָלט געקאַנט בּאַקומען
אַ תלמיד, האָט ער זיך אויך גישט אָפּגעשטעלט.

געקומען אויף דער שׂמחה, פֿלעגט ער בּאַלד מאַכן
אַ ליאַרם, אַז מען זאָל דאַװנען מנחה. דערווייל פֿלעגט ער
זיך אַרײנכֿאַפּן אין קיך און פֿלעגט נעמען שלעפּן דעם סאַרווער
צום מנין. ער פֿלעגט אים שוין נישט אָפּלאָזן, בּיו יענער
פֿלעגט זיך באַפֿרײען דורך אַ שנאַפּס און אַ געפֿילטן לאַקס, ‏

קיינמאָל פֿלעגט ער זיך נישט אַנידערזעצן בּיים טיש פֿוך
אויבּן-אָן, אָדער אינמיטן, נאָר אַלעמאָל בּיים ראָג טיש, כֹּדי
ער זאָל זיך קענען עפֿטער איבּערזעצן און פֿאַרטומלן דעם
סאַרװער אַזױ, אַז יענער זאָל אַרױסגעבּן צוויי חלקים, אַנשטאַט
איינעם,.. אַגב האָט ער ליב געהאָט אַרײנצעקריכֿן אין אַ איינג.
שאַפֿט, כּדי צו געניסן עֶפִּיס פֿון די צוטומלטע שכנים. ער
פֿלעגט זיי העלפֿן רייניקן די טעלער און װאָס ער פֿלעגט גישט
קאָנען אַרײנפּאַקן אין מאָגן, פֿלעגט ער אַרײנטראַנספּאַרטירך

6, ימ, ד 5

אין זיינע קעשענעס. אַמאָל איז ער זיך טועה געװען, און
האָט פֿון גרויס איינגשאַפֿט אַרײנגעפּאַקט זיינע פֿרעס-אוצרות.
אין אַ פֿרעמדע קעשענע... אַלץ איז געװען אַ סחורה: פֿיש,
;קניידלאַך, געבּראָטנס, | | |

אַמאָל פֿלעגט ער מאָרגן ווערן א פֿאַרציטערטער: אין זיין
זופעצע האָבּן געפֿעלט אַ סך מאכֿלים... ער האָט אָבּער בּאַלד
פֿאַרשטאַנען זיין טעות, אַז ער האָט עס געוויס אַרײנגעפּאַקט
אין די קעשענעס פֿון זיין שכֿן, װעלכֿער איז געזעסן רעכֿטס,
איז ער הענדום-פּענדום אַװעקגעלאָפֿן צו זיין שכֿן און האָט
אים דערציילט זיין טעות. האָט אָבּער יענער צום אומגליק
געהאַט אַ געליענע זופּעצע, װעלכֿע ער האָט בּאַלד אינדערפֿרי
אָפּגעטראָגן, לױפֿט אונזער גוט.יום:טוב-בּעטער צו יענעם, װאָס
האָט געבּאָרגט די זופּעצע, האָט אָבּער יענער. שוין אַװעקגץ.
שיקט די זופּעצע צום שניידער אַרױסצונעמען מיט אַ הייסן
פרעס דו פֿלעקן, װאָס האָבּן זיך בּאַזעצט אויף דער זופּעצע
פֿאַר דער צייט פֿון דער שׂמחה.

לױפֿט שוין שמאַיע צום שניידער. מען מוז דאָך ראַטעװען
די אַלע גוטע זאַכֿ, מיט װעלכע ער האָט אָנגעפּאַקט די
קעשענעס פֿון אַ פֿרעמדער זופּעצע. אָבֹּער בּיים שניידער איז
ער שיעור אומגעפֿאַלן אין חלשות פֿון שרעק און פֿאַרדראָס.
די אַלע גוטע זאַכֿן זיינען געלעגן אױפֿן טיש און דאָס שניידערל
האָס זיך געלאָזט ואוילגיין. האָט שמאַיע דערציילט דעם
שניידער, אַז דער פֿעטער בּיסן געהערט צו אים, און אַז ער
האָט זיך פּשוט טועה געווען מיט אַ פֿרעמדע קעשענע. אָבּער
דאָס שגיידערל האָט גאָרנישט געװאָלט הערן, װאָס מען רעדט
צו אים. ‏ - |

האָט מען זיך גענומען קריגן, אָבּער שמאַיע האָט, געבּאַך,
געמוזט אַװעקגײן מיט אַ נאָז, |

1

זיין לעצטער נומ-יום-מוב-בעמן,

אין יענער צייט האָט אין ווילנע געלעבּט א געוויסער
אָרטשיק די קלוגע יאַרמעלקע. דערדאָויקער
אָרטשיק האָט געוואונען אַ גרויסן געווינס, האָט ער זיך געקױפֿט
אַ גרויסן הויף און האָט געמאַכט דעם ערשטן טאָג שבועות
אַ װאַזשנעם חנוכּת-הבּית.

אין דעם גרעסטן ואֵל. האָט ער אויסגעשטעלט טישן מיט
די שענסטע שפּײזן און טייערסטע געטראַנקען, װאָס מען קען
זיך נאָר פֿאָרשטעלן, די חשובסטע מענטשן פֿון ווילנע האָט מען
פֿאַרבּעטן אױפֿן מאָלצײט, דריי טעג פֿאַר שבועות האָט שוין
די גאַנצע שטאָט געפּױקט מיט דערדאָזיקער שׂמחה.

אונזער ר' שמאֵיען דעם גוטײום-טוב-בּעטער האָט דער
מאָלצייט שטאַרק פֿאַרשמעקט און ער האָט בּאַשלאָסן צו זיין בַּיי
דעם אָרטשיקן אויף חנוכּתהבּית. אייגנטלאַך האָט ער געהאַט
גענוג רע-ט דערצו. ערשטנס, פֿלעגט ער אַזױ אויך אַרייקומען
צו אים יום:טוב-צייט, ווייל דאָס ערשטע וייבּ, װאָס אַרטשיק
האָט זי אָפּגעגט, איז געװען מיט שמאַיען אַ שטיקל שייכות.
צווייטנס, פֿלעגט אָרטשיק דאַװנען אין דעם אייגענעם קלו,
וואו ער האָט געדאַװענט. דאָך האָט ער בּיי זיך נישט געקענט
פֿאַרטיק װערן, צי עס פּאַסט אים צו גיין נישט קיין געבּעטענער
אופֿן מאָלצײיט,

אָבּער דער מאָלצײיט האָט שטאַרק געצויגן... און ער האָט
צאַשלאָסן צו גיין אינאיינעם מיט די כּלי-קודש פֿון דעם קלויז,

= 3/ ---

א, 8, דיק,

דאָס הייסט, ' ער װעט גיין צוזאַמען מיטן חזן, מיטן זאָגער,
מיטן בּעל-קורא און מיטן שמש. דעריבּער האָט ער היינטיקן
שבועות שוין נישט געדאַװנט ותיקין, וייל דער חזן דאװגט
געװײינלאַך צום צווייטן מנין. אַנב אַז מען דאַװנט ותיקין, -אַפּט
מען זיך ערגעץ אַרײן גוט:יום-טוב-בּעטן, מאַ.ט מען דערווייל
אַשנאַפּס, פֿאַרבּײסט מען עפּיס, איז שוין דער אַפּעטיט נישט
יענער, װאָס ער פֿלעגט שטענדיק האָבּען אויף אַ שׂמחה, בּשעת
ער פֿלעגט פֿריער צו הונגערן א גאַנצן טאָג,

האָט ער, אַלזאָ, געדאַװנט מיטן צװייטן מנין צוזאַמען
מיטן חון,

אָרטשיק האָט ווידער געדאַװנט מיטן ערשטן מנין און די
שטאָט האָט זיך אָנגעהױיבּן פֿאַרקערן צו אים בּאַלד נאָך
ותיקין.

דאָס דאַוונען האָט אויסגעזען בּיי אונזער שמאַיען װי אַן
אייביקייט. נאָ.ן דאַװונען האָט ער זיך שטאַרק געבּייזערט אױפֿן
חזן, װאָס ער איז מאַריך געװען, און האָט אים געזאָגט, אַז
עֹר װיל מיט אים גיין צו אָרעָטִיקן גוט-יום-טוב-בּעטן, ‏ דער
חזן איז. אָבּער געווען א מענטש מיט אַמבּיציע, האָט ער זיך
אָנגערופֿן:

,בּיי מיר קומט אויס, אַז מיר בּאַדאַרפֿן נישט גיין, װאָרום
מען האָט אונז נישט געבּעטן....

האָט זיך ר' שמאַיע אָנגעצונדן:

,קאָנט איר מיר דעם יחסן! -- האָט ער זיך צעשריען, --
װער בּעט עס א חזן, אַ שמש און אַ בּעל-קורא! נישקשה, אויף
מיין אחריות, קומט, לאָמיר גיין".

האָט דער חזן נאָֿגעגעבּן. ר' שמאַיע האָט אים איינגערעדט
און האָט נאָך צוגעגעבּן, אַז דערפֿון קאָן נאָך אַמאָל אַרױס
אַגרױסע שׂנאָה,

דעמאָלט איז מען אַװעק:

דער חזן, דער שמש, דאָס זאָגערל, דער בעליקורא. ר'
שמאַיע איז געגאַנגען פֿאָראױס. מען איז געגאַנגען צו ר' אָרטשיקן,

דר' שטמאיע נוט-ייוב-טוביבעטערי.

װאָס האָט זי פֿיינט געהאַט, גישט געקאָנט זיי ליידן וּמכּל-שכּן
דעם גוטייום-טוב-בּעטער. ,

די קאָמפּאַניע שטאָפּערס איז דערװײיל בּשלום געקומען
צו ר' אָרטשיקן אין שטובּ אין קיין שום מענטש איז נישט
אומשטאַנד צו בּאַשרײבּן דעם גרויסן הּענוג פֿונם יום-טוב-בּעטער,
ווען ער האָט דערזען די שיינע שפּייזן און געטראַנקען, װאָס
זיינען געשטאנען אױפֿן טיש,

דערזען דידאָזיקע -אַליאַסטרע, האָט זיי ר' אָרטשיץ .
בּאַנעננט מיט דידאָזיקע װוערטער:

;אָט דאָס זיינען גוטע פֿרײנט, געקומען נישט
געבּעטענערהייט... איר האָט טאַקי געטאָן וי חכמים, אַ נישט
װאָלט איר אייך אָנגעמאַכט אַ שׂנאה. געוויס, מיר זיינען זאָך
עפּיס אַלטע בּאַקאַנטע און די אַלע זײנען בּלױן נאָדל-נײע
בּעקאַנטע, װאָלט איך געװאָלט, אַז איר זאָלט דאָ אין פֿאָדער.
שטובּ זיך צוזעצן אַ וויילע און איבּערװארטן אַ גיסל, בּיז עס
וועלן זיך איבערדרייען די פּאָמפּעס און דערנאָך װעל איך מיט
אֵייך טאַם-נאַ-סאַם זיך אַ בּיסל פֿרײען".

שענער קען שוין נישט זיין אויסגעלייטערט דער טאָג אין
תּמוז, װוי ס'איז אויסגלייטערט געװען דאָס פּנים פֿון אונזער
גוט:יום-טוב-בּעטער, וען ער האָט דערהערט אַזעלכע װערטער
פֿון אַרטשיקן. זיינע אויגן האָבּן' כּסדר געקוקט אַהין אין זאַל.
פֿלעגט איין גאַסט אַװעקגין, פֿלעגט אים ווערן גרינגער אױפֿן
האַרצן. האָט ער אָבּער געזען, אַז עמיץ, אַנײער, איז אַרײנגעקומען,
האָט ער גענומען בּרענען פֿון רציחה און פֿאַרדואָס. די צײט
האָט זיך אַלץ געצויגן און די כאַליאַסטרע איז דערווייל געזעסן
אין גרויסע צרות פֿון עלף בּיז האַלב איינס ניכבטערערהייט.

איינס אַ זייגער איז אַרױס אונזער אָרטשיק און האָט
געזאָגט, אַז ער איז שוין זייערער.

;הערט-נאָר, -- האָט ער זיך אָנגערופן, -- איך מוז אייך
פֿריער באַװײזן, מיט װאָס דער בּוֹרא האָט מיך בּאַגליקט. איך
װעל אייך װייזן מיין הויף, מיינע חדרים. מהכי יתיתי, זאָלן
גוטע פריינט אויך נחת האָבֹּן".

יי (18) יײ

א8, 8, ױ ש (/

און ער האָט זיי אַרױסגעפֿירט אין הויף, אונזער גוט.
יום-טוב-בּעטער איז אַראָפּ אַ געשטאָרבּענער, אַטױטער, װאָס מען
לייגט אַריין אין דער ערד.

נאָר אַָרטשיק האָט זיי געוויזן אַלע שפּייכלערס און שטאַלן
און פֿאַראײנװעגס דערציילט, װיפֿיל הכנסה ער האָט פֿון זיין
הויז, נאָכֿדעם האָט ער זיי געפֿירט אין די אױיבּערשטע חדרים.

מיינע הייזער, -- האָט ער געזאָגט, -- האָט איר שוין געזען,
איצט װעל איך אייך ווייזן מיינע בּוידעמער,. איר װעט אַ ביסל
זען, װי זיי זיינען געדעקט מיט בּלעך"י..

און ער האָט זיי אַרױפֿגעשלעפּט אויף די בּוידעמס,

אונזער אָרטשיק איז געווען א קליינער יידל, איז ער
געגאַנגען גלייך. אָבּער דער גוט-יום-טוב-בּעטער מיט זיין כֿאַלאַסטרצ -
- האָבּן זיך, נעבּאַך, געמוזט בּרעכֿן אין פֿינפֿן, גאָכֿשלעפּן נאָך
אָרטשיקן, װאָס האָט זיי דאָרט אָפּגעהאַלטן אַ גוטע שעה און
האָט זי געגעבּן צו פֿאַרשטײן, מיט װאָס פֿאַר אַ שׂכל און מיט
װאָס פֿאַר אַן איינפֿאַל ער װעט דאָ מאַכֿן אַ סוכֹּה... נאָכֿדעם
האָט ער זיי פּאַװאָליע דערציילט, מיט װאָסערע חכמוֹת ער האָט .
געקױפֿט דעם הויז און די בּידנע ֿאַליאַסטרע האָט אים אויסגעהערט -
פֿאַרשמאַכֿט און געבּויגן,

איצט האָבּן זיי שוין אױפֿגעהערט צו זען און צו הערן.
ענדלאַך, האָט זיך אוגזער שמאַיע נישט געקענט מער איינהאַלטן
און האָט זיך אָפּגערופֿן:

,פלעבּן, ר' אָרטשיק, איר ווייסט דאָך, אַז עס איז שוין
נישט פרי, אונזערע װאַרמעסן װעלן קאַליע װערן..

דערהערט דידאָזיקע ווערטער, האָט אָרטשיק אַרױסגעכֿאַפּט
דאָס זייגערל און אַ געשריי געטאָן:

ס'איז שוין האַלבּ דריי!,, זאָל עס אַרײנפֿאַלן אין טיפֿן
ים, װאָס אַייערע װייבּער װעלן מיר אָנװינטשן, גענוג, איך
װעל אייך פֿאַרשפּאָרן וועג און איר װעט טאַקי דאָ אַראָפּגײן",

און ער האָט זיי געעפֿנט אַ טירל אין גאַס אַרֹײן..

די כּלי-קודש האָבּן אויסגעזען שװאַרץ, װי די ערד, זי

= /)( ==

ר' שמ איע גוט-יומי-טוביבּעטעה,
זיינען אַרױס אין גאַס און האָבּן נישט דערקאָנט דעם ליכטיקן
טאָג. דאָס ערשטע מאָל אין *עבן האָט אים איצט, שמאַיע דעם
גוט-יום-טוב-בּעטער, געטראָפן, אַז יוםיטוב זאָל ער זיין פֿאַר.
שמז 5ט ביו דריי אַ זייגער. דאָס בּלוט האָט אין אים געקאָכט,
די הויט האָט אויף אים געבּרענט. ער האָט עס נישט אויסגע:
האַלטן און איז קראַנק געװאָרן, אַ פּאָפּלעקסיע געקראָגן, קוים
אויף די פֿיס זיך געהאַלטן, און געלעבט בּלויז עטלאַכע יאָר,

איצט פֿלעגט ער זיצן אױפֿן שולהויף מיט אַ פֿאַטשײלע
און בּעטלען. ער איז שוין געווען דער אמתער בעטלער,

אונזערע חכמים זאָגן: דער, װאָס איז מקבּל צדקה, ווען
ער נוטיקט זיך נישט, וט עֶר נישט אַװעק פֿון דער װעלט
יז ער װעט זיך בּאמת גישט נוטיקן.., זיין פֿאַרמעגן האָט אים
דאָס ווייבּ אַװעקגעגנבעט און געמאַכט פּליטה מיט דעם...

נו, מיין טייער לעזערין, איך האָבּ דיר דערציילט אַ געשיכטע
צוֹם לאַכן, אָבּער דאָך נישט בלוין צום לאַכן, דו קענסט אין
איר געפֿינען אויך אַ סך נוציקע זאַכֿן, דוֹ קענסט דערפֿון לערנען
וי מען באַדאַרף זיך מרחק זיין פֿון בּעטלען און נאָכצוגעגן
דעם האַלו, וי שמאַיע גוטייום-טוב-בּעטטר

ארמ טלנ:סיויכייחנכוויר.יישצעני.

ר' זדל שלאבּאנער

םש =

ד' שיינע ט'נקע

י

פ פ ‏

דאָס איז אַ שיינע דערציילונג פוּן איינער אַ
מיידל, װאָס האָט געהייטן די שיינע מיִגקע, א
טאָכטער פוּן אַ חסיד, װאָס האָט זיַך פאַרליבּט אנן
אַ מתנגדישן יּנגענמאַן, װעלכער האָט געהייסן
איִציַק שוואַרץ. דידאָיקע געשיכטע איז גוּט
געװוירצט אוּן קנאַפּ געקיַרצט. זי איִז שיין אוּן זייער
ריין אוּן עס שפּיגלט זיַך אָפּ אין איר אַ העלער מאָ:
דאַלישער זין, װיַ אַ זוּנשטראַל איִן אַ געשליַפענעם
רוּבּין,

3 א ח 9 | ל וו ג; אױם שרשטז מאָל ה"דרוקמ אי יאר 1888.

ד' ש"נט טינקע
| אָדער
רי יודשל שלאבּצנער

0 0 6

0
ר' יורל שלאָבּאַנער,

אין אַ גרויסער שטאָט, װאָס ליגט אין װאָלין און װאָס
איז דער הױפּטפּונקט פון חסידות, האָט פֿאַר אַ יאָר עטלאַכע
און צװאַנציק צוריק, געוואוינט אַ געוויסער אָקסנהענדלער ר'
יודל שלאָבּאָנער, אַ חסיד פֿון הוט און קנאָבֿן. דאָס איז געווען
א ייד אַן עוֹשׁר אין זיין רבּין איז ער געווען איבּערגעגעבן
מיט לייב און לעבּן. אָן דמ רביט הסכַּם, האָט עֶר נישט
געקױפֿט און נישט פֿאַרקױפֿט קיין אָקסן, קיין הױז נישט
געבּויט, אַפֿילן נישט געקינדלט, און אַ פּשיטה שוין קיין שידוך
נישט געטאָן מיט זיינע קינדער, און טאיז אים זײיער גוס
געגאַנגען.
עס האָט געהאַלטן ביים אױסגעבּן די יינגסטע טאָכטער
מינע, װאָס איו געווען אַזױי קלוג און שיין, אַז מען האָט ױ
גערופֿן די שייגע מינקע. דער פֿאָטער איז, נאַטירלאַך, זייער
זיפֿער געווען, אַז ער װעט טאָן מיט זיין טאַכטער דעם שענסטן
שידוך, ווייל ער האָט געהאט בּדעה צו געבּן איר אַפֿאָר
טויזנט רוכבּל גדן. און דעריבּער, ווען זי איז אַלט געווען אַ יאָר
פֿופֿצען, האָבּן שדכנים אָפּגעשלאָגן אים די שװעל. מען האָט
אים גערעדט שיזוכים מיט גרויסע גבירים, מיט גרויסע רבּיים,
און ער װאָלט שוין אודאי פֿאַרקגסט זיין מינקען, ווען ס'װאָלט
זיך נישט געמאַ.ט דערבּיי א זייטיקע סיבּה. און די סיבּה איז
נישט געווען קיין אַנדערע, וי אַ געהיימע ליבּע, װאָס אין יענער .
צייט און אין יענער געגנט און בּפרט נאָך ביי חסידים, איז -
= 29 ==

ר' יודל שלאָבּאָנער.

עס געװען גאָר אַן אויסטערלישע זאַך. דאָרט האָט מען גוט
געקאָנט די װוערטער: , האַס", ,פֿיינטשאַפֿט", אָבּער. נישט דער
אומריינער נאָמען ליב ע, יל ס'האָט זיך נאָך דאָרט נישט
געטראָפֿן, אַז מען זאָל חתונה האָבּן פֿון עפּיס אַ ליבּע-געפֿיל,
אָן אַ רעיון פֿון געלט אָדער יחוס,.

דאָרט האָט מען זיך געשראָקן פֿאַר אַזױנע זאַכֿן ,אױ,
| אַ געהיימע ליבּע! אַ קרימינאַל-פֿאַרבּרעכן!", דאַרף עס אָבּער
? גראָד טרעפֿן אין אַזאַ גרויסן חסידישן אָרט. וי קומט פֿאָרט
דאָס מיידל דערצו? און װער איז דער איינער, אין ועמען זי
האָט זיך פֿאַרליבּט? און נאָכֿמער: װאָס האָט די עלטערן געצוואוג.
גען, אַז זיי זאָלן נעמען אין אַכֿט דער טאָפֿטערס ליבּע-געפֿילן?
ווער פֿרעגט דאָרט בּיי אַ טאָכֿטער אָדער בּיי אַ זון, וועמען זיי
ווילן יאָ, און וועמען זיי ווילן נישט, וייל די קינדער האָבּן
קיין שום דעה נישט געהאַט אין אַזױנע ענינים, פונקט וי זיי
האָגּן קיין דעה נישט געהאַט בּיי זײיער געבּוירן װערן? מיף
וועלן עס אָבּער דערקלערן אין צווייטן קאַפּיטל,

14

אפרים שוואַרץ און זיין זון איציק,

אין אונזער מאָראַלישער ועלט איז שוין אַװי איין מאָל
פֿאַר אַלעמאָל איינגעשטעלט, אַז אַ סך פֿראַגן װערן זייער
אָפֿט פֿאַרענטפֿערט נאָר דורך אַ גרעסערער פֿראַגע. דערדאָזיקער
כֹּלל קאָן אויך גילטן אין אונזער פֿאַל.

ווייל נישטווילנדיק דרינגט פֿון זיך אַלײן אַרױס
אַ האַרבּערע שאַלה: װיאַזױ האָט אַהין פֿאַרבּלאַנדזשעט אֲואַ
ראָמאַנען-העלד, אַ יונגערמאַן, װאָס זאָל זיך קאָנען פֿאַרליבּן?
דידאָזיקע פֿראַגע לאָזט זיך אָבּער לייכט פֿאַרענטפֿערן.

מיט אַ יאָר דרייסיק צוריק האָט זיך דאָרט נישט:ווילנדיק
בּאַזעצט אַ געװוויסער רוסישער שריבּער אפֿרים שװאַרץ. ער
איז אַהין פֿאַרשיקט געװאָרן... דערפֿאַר, ווייל עֹר האָט אָנ"
געשריבן אַ בּקשה פֿאַר אַ פּויער, װאָס האָט זיך נאָך דעמאָלט
גערעכנט פֿאַר לייבּ-אייגנטום. אַלײן איז ער געווען אַ ווילנער,
אַ גאַנץ בּראַוער מענטש, א שיינער יוֹדעיסמר, אַ שיין גע
בילדעטער מענטש, האָט פֿאַרשטאַנען זייער גוט רוסיש, דייטש,
פּויליש, העבּרעאיש, און איז געווען אַ גרויסער בֹּקִי אין געזעץ..
געקומען איז ער מיט זיין ווייבּ און מיט אַ בּןיחיד פֿון אַ יאָר
דרײיצעןפֿערצען, װאָס איז דערצויגען געװאָרן אױפֿן ווילנער
שטייגער, דאָס הייסט, ער האָט שוין בּאַדאַרפֿט אַרײן איך
פֿערטן קלאַט פֿון אַ שולע. דאָסדאָזיקע בּחורל איז געווען זייער
אַ געראָטן קינד, שיין געװאַקסן, מיט אַ גוטן קאָפּ, מיט גוטש

יה 44 יי

ר' יול שלאָבּאָנער,

.-פֿעהיקײיטן און האָט זיך אויך זייער שיין אױפֿגעפֿירט. געגאַנגען
איז ער לייטיש אָנגעטאָן און האָט גערעדט אַ שיינעט דייטש.
|קורץ געזאָגט, ער האָט געהאַט זייער גוטע מעלות, און האָט
-געקאָנט געפֿעלן ווערן אַ שיין מיידל פֿון רײכֿע עלטערן אין
יענער טונקעלער געגנט. און דאָס בּחוּרֹל איז טאַקי געפֿעלן
געװאָרן. :

בּאַלד װוי זיינע עלטערן האָבּן זיך דאָרטן בּאַזעצט, און
מען איז געװאָר געװאָרן, אַז ער, דער פֿאָטער, איז אַ פּראַקי
טישער מענטש, װאָס פֿאַרשטײט אַ געזעץ און אַ משפּט, האָבּן
די אָרטיקע גבירים אָנגעהוױבּן אים צו געבּרויכן אין זיערע
פּראָצעסן, און מער פֿאַר אַלע אַנדערע האָט אים בּאַשעפֿטיקט
ר' יודל שלאָבּאָנער, װעלכֿער איז געווען פֿאַרדרײט אין גרויסע
ספּראַװעס. און ווען שװאַרץ האָט אים פֿון מאַנכֿע פּראָצעסן
זייער גוט אַרױסגעװיקלט, איז ער מיט אים זייער אױפֿגעטראָגן
געװאָרן, אַזױי אַז ער האָט אים אָפּגעגעבּן בּיי זיך אין הויף
אַ דירה, כּדי ער זאָל אים אַלעמאָל האָבּן בּיי דער האַנט, און
האָט זיך אים אָנגעטרױט מיט אַלע זיינע געהיימע געשעפֿטן.
קיין חרטה דערויף האָט ער אייגענטלאַך נישט בּאַדאַרפֿט האָבּן,
ווייל דער אפרים שװאַכץ האָט אים אָרענטלאַך און טריי געדינט,

בּיידע פֿאַמיליעס האָבּן זיך זייער גוט איגגעלעבּט, מען
פֿלעגט לויטער גיין צו אײנאַנדער אויף טיי, אױף אָװענטן,
אויף געבּורטסטעג און מיט דער צייט זיינען זיי אַז ייט
אײינאַנדער אָנגעטרויט געװאָרן, אַז זיי האָבּן געוואוסט װאָס עס
טוט זיך בּיי יעדן אין קאָפּ. אַזױאַרום, קאָן זיין, האָבּן זיי זיך
פֿאַרזינדיקט געגן דעם אַלטן קלוגן שפּריכֿװאָרט: ,מעסיק דיין
פֿרײנטשאַפֿט צו דיין פֿרײנט, בּכֿדי דו זאָלסט זיך נישט דאַרפֿן
שרעקן פֿאַר אים, אין פֿאַל, װען יענער װעט דיר אַמאָל מון !
ווערן אַ שׂוֹנא". דאָסגלײכֿן קאן מען אויך זאָגן, מעסיק דיין
פֿײינטשאַפֿט צו דיין שׂונא, בּכֿדי דו זאָלסט אים קענען װערן
מיט דער צייט אַ גוטער פֿרײינט, י

די פֿרײנטשאַפֿט, וועגן וועלכער מיר ריידן דאָ, איז אָבּער

== 78 ---

6, = "יט,

געשלאָסן געװאָרן כּלויז צוליבּ געלט.אינטערעסן, פטבע זיינען
זי געווען פֿון גאַנץ פֿאַרשידענע מיינונגען אין כאַראַקטאָרן
רי יודל סלאָבּאָנער איז געווען אַ פֿײערדיקער חסיד, בֹּצַת ר
אפרים האָט געהערט צו די קאַלטע מתנגדים. ר' יודל האָט געי
האַלטן, אַן אפרים אין אַ מענטש אָן אַ נשמה, אָן עולט-הבּא,
װאָס וועט פֿאַרפֿאַלן װערן אין גיהנום בּיז דעם יום האַחרון,
און האָט אים אַלעמאָל שטאַרק בּאַדױערט, װאָס ער איו :'שט
קיין חסיד. אָבּער אפרים האָט צּאַטראַכט דעם ר' יודל סלאָצאָנער
פֿאַר אַ שוטה אין אַ טיפּש, װאָס גלױבּט װי אַ געצנדיגער, אין
אַלע נאַרישקײטן, געלט-אינטערעסן זיינען אָבּער אַלעמאָל גענוג
מעפֿטיק, און דידאָזיקע צוויי מענטשן האָבּן זיך גערעכנט פֿאַר
פֿרײינט, בּפרט נאָך אַז אפרים האָט נישט געװאָלט לאָון פֿאַרי
לירן כֿאָטש איין װאָרט וועגן אמוּנה-זאַכֿן און ר' יודל סלאָבּאָנער
האָט נישט געװאָלט רײידן מיט אפרימען װעגן מתנגדות
און חסידות, ווייל ער האָט איינגעזען, אַז יענער האַלט בּכּלל
די אמונה פֿאַר אַ פּוסטע צערמאָניע. ער האָט עס אַפֿילו פֿון
אים נישט געהערט, אֶָבּער מען האָט עס געקאָנט זען דערפֿון,
װאָס ער בּאַזופֿט זייער זעלטן אַ שול, װאָס קאָן אויסקומען מיט
איין עליה א גאַנצן חודש און װאָס ער פֿאַרזאַמט אַמאָל אַ מנחהי
וי אַזױ רעדט מען מיט אַזא מענטשן וועגן חסידות און אַנדערע
אמונה-זאַכֿן?

דערפֿאַר אָבּער האָבּן זייערע קינדער, איציק און מינקע,
געהאַט פֿיל צו ריידן צװישן אײנאַנדער. זייער שמועס האָט
אַפֿילו נישט געהאַט קיין שייכות צו חסידות און מתנגדות. נ'ען
קאָן זאָגן, אז דאָס איז געווען א גאַנץ אינהאַלטטלאָזער שמועס,
װאָס האָט אָבּער ביידן פֿאַרשאַפֿט גרוױס תּענוג. װען צװײ
פֿאַרליבּטע ריידן אַפֿילו פֿון פֿאַראַיאָריקן שניי, אָדער פֿון א פֿאַרי
מעגן, װאָס אַ געוויסער יורד האָט אַ מאָל געוזאַט און דאָסגלײכן,
איז עס אויך אַן אַנגענעמער שמועס פֿאַר זיי. װײל דאָס גיט
װידעראַמאָל אַ געלעגנהייט ‏ זיך אריינצוקוקן אײנאַנדער טיף
אין פּנים אַרײן און אַרײנצוצּראָקן אין אוא מיז שמועס עפּיס

76 =

ר' יודל שלאָבּאָנער,

אַן אָנצוהערעניש אויף װיכֿטיקערע זאַכֿן, װאָס האָבּן אַ שייכות צו
זייערע איבּערלעבּונגען, דאָס ווייסן זייער גוט די אַלע יענע,
װאָס זיינען אַ מאָל געווען יונג און װאָס זיינען נאָך עס אַצינד,
אונזערע חכמים, אַ שטייגער, דערציילן פֿון דער פרוי אַביגיל,
אַז בּשעת זי איז געקומען בּעטן דעם מלך דוד, ער זאָל שוינען
דאָס לעבּן פֿון איר מאַן נבל, האָט זי אים שוין מרמז געווען,
ער זאָל זי נעמען פֿאַר אַ ווייבּ נאָך איר מאַנס טױט,

איציק און מינע האָבּן זיך קיינמאָל נישט געקענט גאָר
אָפּריידן, ' אפֿשר צען מאָל אַ טאָג האָט מען זיך געטראָפֿן און
יעדעס מאָל מיט אַן אַנדער אויסרייד: דאָ בּרױיכֿט זי צו בּאָרגן
זיין מעסערל און דאָ באַדאַרף ער איר שערעלע. דאָ איז זי
געקומען אַ קוק טאָן אויף זיין זייגער, ווייל דער זייגער אין
שטובּ האָט זיך אָפּנעשטעלט, און דאָ איז ער געקומען צו איר
בעטן א פּאָר פֿעדעם און דערווייל אַרײנגעכאַפּט אַ לאַנגן שמועס,

און אַז מען איז געװאָרן פֿאַרטרױטער, האָט איר איציק
אָנגעהױבּן לערנען דייטש און דאָס האָט איר גאַנץ גוט געשמעקט,
דאָך האָט עס אָבּער געמוזט געשען גאַנץ געהיים, ווייל דער
פֿעטער װאָלט דערפֿאַר די בּיינער צובּראָכֿן, האָט מען זיך
געהיט. און אין פֿערלױף פֿון איין יאָר האָט זי געהאַט אַ גרויסע
פּעוֹלה אין דער דייטשער שפּראַך און נאָך אַ גרעסערע פּעוּלה --
אין דער ליבּע, וייל זי האָט זיך פֿאַרליבּט אין איציקלען
איבּער די אויערן, אַזױ װי ער אין איר, און עס איז שין
אַזױ ווייט געקומען, אַז מען האָט זיך אײנאַנדער דערקלערט
אין ליבּע און פֿײיערלאַך אָפּגערעדט, אַז זיי זאָלן חתונה האָבּן,
קיין שום זאַך אין דער וועלט טאָר זײַ נישט שטערן.

אָ, מיין טייערע לֶעזערין! די, װאָס װינטשן אונז בּייז,
זאָלן געפּלאָגט ווערן מיט אַ געהיימער ליבּע. זי איז שטענדיק.
פֿאַרבּונדן מיט גרויסע יסורים און צער,

מיר װעלן אָבּער ווייטער פֿאַרצײלן אונזער געשיכֿטע.

1
די שרעקלאַכע אַנמדעכונג,

= די פיידע קינדער האָבּן זיך געליבּט, אָבּער מער נישט
װי געליבט און װייטער גאָרנישט, פיי קלוגע ציויליזירטע
עלטערן ענדיקט זיך אַזאַ פֿאַל גאַנץ אײינפֿאַך און אָן דעם מינדעסטן
טומל. עס װענדט זיך נאָר אָן דעם, צי דער געליבטער אי
אַן אָרענטלאַכֿן און א פֿעהיקער יונגערמאַן, אויבּ ער איז אַן
אָרנטלאַכֿער און פֿעהיקער מענטש, אָדער דאָס מיידל אין
אַ װואױל און גוט מיידל, מאַכֿט מען זי חתונה און די ליב
דערגרײפֿט איר ציל, אוב זיי פּאַסטן זיך נישט *), גיט מען זיי
צו פֿאַרשטײין דורך קלוגע װערטער און בּיישפּילן, אַז זי טאָרן
נישט חתונה האָבּן, אַז דאָס קאָן זיי אומגליקלאַך מאַכֿן אױפֿן
גאַנצן לעבן, און מען צעשיידט זיי,

*) אַ שיין ביישפיל דערצו גיט אונז די וועלטיגעשיכטע פון קאַרל };
קייזער פון פראַנקרייף, איטאַליע און דייטשלאַנד, ער האָט געהאַט אַ טאָכטער,
עמאַ האָט זי געהייסן, אין זי געווען דאָס שענסטע מיידל פון אַלע מײיידלאַך,
װאָס האָבּן געלעבּט אין איר צייט, דער פאָטער האָט זי זייער ליב געהאָט
און האָט זי נישט געװאָלט חתונה מאַכן, ערשטנס: טאָמער וועט זי דער מאַן
שלעכט בּאַהאַנדלען און, צווייטנס: טאָמער וועט זי גיין שווער צו קינד. עמאַ
האָט אָבּער געהאַט גאָר אַן אַנדער מיינגן, ווי איר פאָטער, נישט געקוקט
דערויף, װאָס זי איז געוען אַ גרויסע צניעה און זייער פרום, האָט זי זיף
דאָך פאַרליבּט אָן דעם פאָטערס ויסן אין אַ יונגנמאַן, װאָס האָט געהיײסן
בּערעהאַנט. דערדאָזיקער יונגערמאַן איז געווען א שרייבּער ביי איר פאָטער
און אַליין האָט ער געשטאַמט פון אַ גאַנץ קלייגער פאַמיליע, וייל אין
יענע צייטן האָט מען אַ שרייבער געהאַלטן פאַר אַ גאַנץ פּשוטן בעלימלאכה,

ר' יודל שלאָבּאָנער,

בי נישט-ציוויליזירטע מענטשן אין גראָד דער הפּוך
דערפון, אַ געהיימע ליבּע בּלייבּט נור אַ סוֹד פאַר די עלטערן,
בּיז עס רעדט שוין דערפון די גאַנצע שטאָט און דאַן ענדיקט
זי זיך מיט אַ סקאַנדאַל, דאָס מיידל בּלייבּט אַ בּאַרעדטע און
אַן אומגליקלאַכע אויפן גאַנצן לעבּן, זי װערט גערוֹדפט און
פאַרפאָלגט פון אירע אייגענע עלטערן, און דאָסגלײיכן ער אויך.
עס האָבּן צו טאָן דערמיט הונט און שפּונט און זייער לעבּן
איז גאָרנישט ווערט,

אין אונזער פּאַל װאָלט אפשר נאָך אַ סך ערגער געווען,
ווייל דער פאָטער פון דעם מיידל איז געווען א חסיד און דער
פאָטער פונם חתן -- אַ קנאַפּער מתנגד. דאָס הייסט אַזױ גוט,
וי פייער מיט װאַסער. ס'װאָלט דאָ געװען, װי מען זאָגט,
קעפּלאַך מיט פיסלאַך. בּיי ר' יודל שלאָבּאָנער האָבּן שוין גע
וואוסט דערפון ‏ אַלע שטוב-לייט און אַלע שכנות און מאַרק'
ווייבּער, ווען דער דאָרטיקער רבּי, אַ גוטער וועלטמענטש, װאָלט
עס נישט פאַרכאַפּט בּאַצײיטנס און װאָלט נישט געגעבּן דער
נאָך אַ גוטע ווענדונג, װאָלט געווען זייער שלעכט. אָבּער מיר
פירן ווייטער אונזער דערציילונג, י

די ערשטע מענטשן, װאָס האָבּן אױסגעשפּירט דעם געֵי

|מפאאאאטוזרשל. יז רקי יה

עס איז גאָר געוען אַ חרפּה, אַו אַן אַדלמאַן זאָל קענען אַליײין שרײבן,
בּפרט נאָך אַ קייזער. זיין התימה איז בּלויז געווען אַן אָפּדרוֹק פון זיין .
האַנט, װאָס איז פריעָר בּאַשמירט געװאָרן מיט טינט אויפן פּאַפּיר. דערי
דאָזיקער בערנהאַרדט מלעגט אַלע אַונט קומען צו עמען און פלעגט זיצן
בי איר בּיז שפּעט אין דער נאַכט. און דאָס איו געשען בסודיסודוֹת. עס
האָט דערפון געוואוסט אַ קאַמער-פדוי און װייטער קיינער גישט. אײנמאָל
אָבּער איז בײנאַכט אַרױסגעפּאַלן אַ שניי, װאָס דאָרט געשיט עס זײער
זעלטן. בּערנהאַרדט האָט מורא געהאַט אַרױסצוגײן פון הױז, װיל די שפורן
אויפן שניי װאָלט אים געקאָנט אַרױסגעבן, האָט אים עמע אַלײן אַרסי
געטראָגן פון איר הויף, צום אומגליק אָבּער אי דאַן געווען אַ העלע לבנהי
נאַכט, און דער פּאָטער, װאָס האָט גראָר בעתימעשה גיעט געשלאָפן, האָט
עס באַמערקט דורכן פענסטער פון זיי שלאָפצימער. די נאַכט האָט רעה
מלך געשוויגן, אָבּער אויף צומאָרגנס האָט ער צװאַמעַנגערופן וייך סיגאָר
== 79 ==

א מ, דיק,

היימען ראָמאַן צווישן דער מינקע און איציקן, זיינען געווען
נישט קיין אַנדערע, וי די דינסטמיידלאַך פון די בּיידע הייזער.
דידאָזיקע מיידלאַך האָבּן די ערשטע אונטערגעהערט זייערע
שמועכן און די ערשטע בּאַמערקט, װי מינע קימערט זיך וועגן
איציקס עסן און טריגקען, און שיקט אים אַלעמאָל אַריין טיי,
קאַלוע, גריבּנט, פרוכטן און אַז ער איז אַמאָל נישט געזונט
געווען, איז זי אַרומגעגאַנגען אָן אַ קאָפּ. אויסערדעם, האָבּן זי
באַמערקט, װי יעדער פונם פּאָרל טראָגט בּיי זיך אויפן הארצן
אַ מעדאַליאָן מיטן בּילד פונם צװייטן. האָבּן די דינסטן עס
פאַרציילט פֹאַר זייערע חברטעס נאָך מיט פאַרשידענע צוגע.
פאַכטסן, און די חברטעס האָבּן עס דערציילט וייטער מיט.
נאָך גרעסערע הוספות, בּיז עס האָט אָנגעהױבּן צוגיין רונדיק
איבּער דער שטאָט און האָט זיך פאַרגרעסערט אינם לויף װי
אַ שנייקויל, די לעצטע, װאָס האָבּן עס בּאַקומען צו הערן, זיינען
גראָד געווען אירע עלטערן. זיי זיינען געװאָר געװאָרן דער.
כון מיידע אין איין טאָג אין צַװיי בּאַזונדערע ערטער מיט
טויזנט הוספות אוּן צוגעבּאַכטטן, זיי האָבּן שוין געהערט, אַז
די. טאָכטער שװאַנגערט, אַז זי גייט שוין אָפּט אַריין צַוֹ פַיי.
געטשקע די פּראָפּעסאָרקע, אַז מען האָט זי געזען זיך אַרומ.
שלעפּן מיט איציקן, אָנגעטאָן וי אַ פּאַניטש, אַז קליינע קינדער
זיײנען געקומען צו חלום און האָגן געמאָלדן, אַז זיי זיינען

און האָט געכרעגט די סינאָד-לייט, וואָס קומט אַזאַ אייגעם, װאָס האָס פֿאַר
פירט זיין שאָכטער און װאָס קומט איה אֲלֵייךְ?ָ

,מען בּאַדאַרף אים קעפן - האָבן זי געענטפערט - און דאָס מיידל
באַדאַרף מען אַרנגעבּן אין אַ קלויסשער".

דעמאָלט האָט זיך אָנגערופן דער מלך;

;און איך זאָג אייך, אַז איך בין מעָר שולזיק פאַר זיי ביידן, וױיש
איך בִּין געגאַנגעָן גקָגן די געזעצן פון דער גאַטור און דֹצָר אמונה, אַלזאָ,
איך גיב אַרױס אַ דעֲקְרעָט: ביידע זאָלן התוגה האָבּןן"

און עָר האָט זי" בי"דן חתונהיגעמאַנט אינם געריכטזאַל, דאָס פּאָרל
האָט זייער גליקלאַך געלעבס, און בערגהאַרדט אי שפעטער געװאָרן קאַרלט
געשיכטעישרייבער,

= 84 יי

ר' יודרל שלאָבּאָנער.

געשטאָרבן נאָר צוליבּ אירע וינד און נאָך אַזעלכע מעשׂיות
און פּלוידערייען, װאָס די לײידיקגײיער-בּאַרײדער לאָזן אַרױס
פון דער צונג און פּוצען אויס יעדע קלענסטע זאַך, הן צום.
גוטן און הן צום בּייזן, אַז עס װערט פון אַ װאָרט אַ קװאָרט.
די מוטער האָט עס דערהערט פון אירע אַ קרובה אין
דער ווייבּערשער שול און די מעשה האָט איר געקאָסט אַ סך
געזונט, אין שׂטוב איו זי אַרײנגעפאַלן נישט טויט, נישט לע'*
בּעדיק. דער פאָטער, װידער, האָט זיך דערוואוסט אין שטיבּל
און איז אויך געקומען אַ היים אַ טויטער. ער האָט עט בּאַלד
דערציילט זיין וייבּ, װאָס האָט שוין געוואוסט דערפון און
װאָס איר האָט עס נאָכמער געקריינקט, װי אים, ווייל זי האָט
געהאַלטן, אַז זי איז דערין מער שולדיק, װי ער. ױ איז דאָך
אַ מוטער, און זי זיצט מער אין שטובּ, װי דער מאַן, היינט
װי קוקט זי דאָס נישט אויף דער טאָכטער, װי בּאַמערקט זײ'
דאָס נישט, אַז יענע האָט צופיל צוֹ טאָן מיט דעֹם איציקן: -
איך ווייס שוין פריער פון אונזער צרה, -- האָט זי אים
געענטפערט, -- מאַך אָבּער נישט קיין ליאַרם, ווייל דאָס שפּריכ?
װאָרט זאָגט, אַז דו זאָלסט נישט ריידן דאָס, װאָס עס איז
דיר נישט בּאַליבּט, כּדי אַנדערע זאָלן דערפון נישט ריידן.
ס'פעלט אונז נאָך מער נישט, אַז אונזער דינסט זאָל דער"
הערן דערפון, די גאַנצע שטאָט װעט נעמען קאָכן דערמיט..
,עס שפּאַרט מיך אָבּער שטאַרק! -- האָט ער זיך אֶפּגעי
רופן, - וואו איז זי, מינקע? אַודאי בּיי איר קאָכאַנעק! איך װועל
אין איר קיין גאַנצן בּיין נישט לאָזן, און דו ביוט נישט בּעסער.
וי זי". |
,יודל! הערסטו, יודל! -- האָט שוין דאָס װײב געזאָגט
מיט האַרץ, -- איך בּעט דיך, דו זאָלטט האָבּן געדולט, בּיז עלף.
דעם זיינער, בּיו די מויד װעט אַװעקגײן שלאָפּן אין קיך. דע
מאָלט װעלן מיר זיך שוין בּאַדאַכטן, װאָט מיר האָבּן צו סאָן.
מען טאָר אָבּער נישט מאַכן קיין לייטיש געלעכטער. דערװייל
דאַרף מען שווייגן, אַפּילו מינקען טאָר מען איצט אויך נישט
וָ = 81 --- -

: א, 8, יי קי

אַרײנרופן אין שטובּ. מיר מוון אָפּװאַרטן, בּיז זי װעט אַלײן
קומען. מיר מוזן זיך שטיקן מיט אונזערע צרות. ס'אין אמת,
איך בּין שולדיק, דו בּיזט אָבּער אויך שולדיק. װאַרט, מיר
וועלן זיך שוין אויסרעכענען".

,אַ בּרירה האָבּ איך -- האָט ער זיך אָפּגערופון, -- איך
װעל שוין װאַרטן, אָבּער יעדע מינוט קאָסט מיר געזונט, װאָרום
ווער ווייסט, װאָס זי קען אָפּטאַן שוין מיט אים פאַר אַ מעשׂה
בּיז עלף דעם זייגער. מען האָט מיר געזאָגט, אַז בּיידע ווילן
גאָר אַנטלויפן קיין אױסלאַנד, אָדער גצר, חלילה, זיך שמדן".

;ע, בּיזט אַ נאַר, -- האָט דאָס ווייבּ געזאָגט, -- אַזױ ווייט
האַלט עס נאָך נישט. איך קען אונזער קינד בּעסער װי דו
און ווייס אויך, אַן עס האָט קיין האַפּט נישט, װאָס די ועלט
רעדט, פאַרגעס נישט, אַז אַ האַלבע שטאָט אין אונז שׂונאים,
פאַרװאָס מיר האָבּן אַ פּאָר פייעמס אייגנס". |

| = אַזױ האָבּן זיך דורכגעטענהט מאַן און ווייב,

1:

| אַשמועם צווישן מאַן און ווייבּ און מאָכטער ‏
| נוועלף אַזינער בּיינאַכט, :

אויבּ דו, מיין טייערע לעזערין, האָסט אַ גוטן זכּרון,.
דאַרפּסטו שׁוֹין געדיינקען, אַז מיר האָבּן שוין אַ פּאָר מאָל אויס-,
| געהערט די בּיינאַכטיקע דרשות פון אונטערן פאָרהאַנג. אײינמאָל.

דאָרט אין אונזער דערציילונג פון דעם ,װייבּערשן סוד" און.
א צווייט מאָל אין דער ,,געשיכטע פון די קנעכט", אַצינד וועלך;
מיר דאָ אויסהערן אַ נאַכט-שמועס צװישן מאַן און װייבּ און.
טאָכטער. יעג

| = קוים האָט געשלאָגן דער זייגער עלף, זיינען אַלצֿ!
הויזמענטשן אַרײינגעקראָכן אין די בּעטן, און די דינסט איז שוֹי 0
אַיינגעשלאָפן פעסט וי אַ נאַכט-שומר נאָך זיין ערשטן אויס.
. שרייען: , דער זייגער האָט געשלאָגן צען!* אַז אונזער ר' יודל.
מיט זיין פרוי שׂרהן זיינען געווען זיבער, אַז קיינער פון די
הויזמענטשן װעט נישט אַרײנקומען צו זי אין זייער שלאָפ:.
שטוב, אויסער דער טאָכטער, װאָס איז נאָך נישט צוריק געקומען.
פון. איציקן, האָט דער ר' יודל פאַררוקט די טיר פונם פּאָרהויג, ;
פּאַרמאַכט די טיר פון שטוב און געעפנט זיין מויל. פיידע.
האָבן זיך איצט צורעדט פון מינקען. און יעדער מיט אַן אַנדער.
נוסח, און ר' יוֹדל האָט נאָכאַנאַנד געטענהט צום ווייב: ,מילא,.

מיר -- איז מיין קאָפּ אַלעמאָל פאַרדרייט אין געשעפטן, אַז;
: ר 2 2 7 = יי אע

איך ווייס גאָרנישט װאָס עס טוט זיך אין שטובּ, מער נישט
דאָס, װאָס איך עס און אַמאָל דאָס אויך נישט. דו בּיזט -אד
אָבּער א חיימישע און דערצו נישט קיין נאַר, היינט וי לאָזט
מען עס צו, אַז דיין טאָכטער זאָל פאַרבּריינגען טאָג און נאַכט
מיט אַ יונג, אַ ליטואַק, אַ צלם-קאָפּ, אַ ווילנער יונגאַטש, װאָס
ליגט טײג און נאַכט איבער די טריף-פּסלען, װאָס האָט נישט
אין זיך קיין פונק יידישקייט און װאָס זיינע עלטערן זיינען
נישט בּעסער פון אים. וי פאַרשטיסטו עס נישט, אַז דיין
טאָכטער וועט זיך דאָרטן קיין גוטס נישט אויסלערנען? מען
האָט מיר דערציילט, אַז ער לערנט זי פון די בּיכלאַך און
לערנט איר שרייבן צעטעלאַך און מאַכט זיך פאַר איר אין די
אויגן פריילאַך איבּער די חסידים, אין איבּער די גבּאים, װאָס.
איז דאָ צו ריידן, זי לערנט זיך דאָרט נישט אויס קיין גוטס
און װאָס מענטשן ריידן, איז אַלץ צו גלױבּן. און צו מיין
אומגליק בּין איך ערשט היינט געװאָר געװאָרן, אַז זיי ליגן
טאָג און נאַכט בּיי אינאַנדער, זי בּיי אים און ער ביי איר,
און בּיי אים פאַרבּריינגט זי צּיז האַלבּע נאַכט, וואו זיינען געווען
דיינע אויגן, אין וואו איז דיין שכל? דו בּיזט דאָך אַ היימזיצערין,
אַ גרויסע באַלעבאַסטע. אַז דו זעסט, אַז אַ טעפּל, 8 לעפל,
אַ מעסער, אָדער אַ טעלער ליגט נישט אויפן געהעריקן אָרט,
מאַכסטו דאָך דער דינסט אַ טויט, און אַז דיין טאָכטער איז
אַלע טאָג נישט אויפן אָרט, דאָס האָט דיך גאָרנישט געאַרט,
אַז דיין דינסט פאַרזוימט זיך אַ וויילע אין גאַס, פרעגסטן זי
אויס מיט דער גרעסטער שטריינגקייט און אַז דיין טאָכטער
קומט אַלע נאַכט נאָך צוועלף אַ זייגער, מאַכסטו זיך גאָרנישט
װויסן דערפון. אַז אֶך-און:וויי איז צו אונז, אַז זי איז בּיי דעם
יונגאטש אַזוֹי שפּעט,. און װער וייסט, צי איז זי נישט אַלצ
נאַכט נאָך אין אַנדערע שמוציקע ערטער, וי איך האָבּ געהערט,
יי דער פייגעטשקען, װאָס איר הויז אין א נעסט פון אַלע
ווייסע חברהניקעס, גאַלאַנטן און גאַלאַנטקעס. אן אמת פיין
הוֹיז, וואו מען ווערט שװאַנגער פאַר דער צייט אוך מען גייט
--- 84 ==

ר' יודל שלאָבּאָנער

צו קינד פאַר דער צייט. יי צו אונזערע יאָרן, אַז אונזער
קינד װאַלגערט זיך אַרום אין אַזאַ הויז",

אויסגעהערט זיין דרשה, האָט איצט דאָס ווייב אַװעק.
געלייגט איר דרשה:

און איך זאָג פאַרקערט, -- האָט זי געטענהט, -- אַז שולדיק.
אין דעם בּיזטו, און איך גאָרנישט. דו אַלין האָסט אַרײנגעלאָזט
דעם װאָלף אין שטאַל אַריין און נישט איך,. איך האָבּ דיך
אַפילון געװאָרנט, אַז דו זאָלסט דעמדאָזיקן אפרים שװאַרץ גישט
אַרײנלאָזן צו אונז אין הויף אריין, ווייל איך האָבּ בּטבע
פיינט אַ ליטװאַק. בּיזטו דאָך אָבּער אויף מיר אױפגעבּראַכט
געװאָרן דערפאַר;. ניין, מיין מאַן, פֿון אַ הוֹיזדיגנב קען מען
זיך נישט איינהיטן, וען מען זאָל זיין מיט הונדערט אױגן
און דעריבּער בּיזטו אַליין דער שולדיקער אין דעם, און אגב ווייס
איך נאָך נישט, צי זי איז אַזױ ווייט געפאַלן, עס קאָן גאָר זיין,
אַז זי איז דווקא ריין און אומשולדיק, װי אַ מלאך, און אַז די
גאַנצע רייד זיינען בּלויז פּלודעריי און רכילות. עס וואלכט
נור פון די דיגנסטמיידלאַך און ווייטער נישט. איר קען בעסער
דעם אפרים מיט זיין וייבּ און מיט זייער איציקן, אַ סך בּעסער
וי דו, -- האָט זי זיך פלוצלונג פאַרכאַפּט, -- איך פאַרבּדײינג
דאָרט אַלע טאָג צוויי:דריי שעה. איך שער דיר בּיי מיין
לעבּן, אַז זיי זיינען גאַנץ גוטע מענטשן, איידעלע לייט, זי
זיינען אַפילו נישט קיין חסידים, און נישט קיין פאַבּרענטע
מתנגדים, אָבּער זיי פירן זיך גאַנץ יידיש אין שטובּ, זיינען
בּעלי-צדקות און גרויסע בּעלי-טובות. איך האָבּ נישט געהערט
פון זיי, אַז זיי זאָלן וועמען באַלײידיקן, אָדער בּאַרײידן און
זייער קינד איז אַ גאַנץ אומשולדיקער בּחור און אַ גרויסע קענער.
ער איז פלייסיק אין לערגען און שרייבּן, און האָט פיינט
אַרומצעגײן ליידיק. און דעם אמת געזאָגט, איז ער בּיי מיר
אַ סך טייערער, וי אונזערע אַלע װאָלינער בּחורים, װאָס זיינען
גראָבּע יונגען און ליידיקגייער. אַן אמת בּלייבּט פאָרט אַן
אמת, זייט איך האָבּ דערקאָנט די משפּחה, זיינען די ליטוואַקעס

--- 88 --|

א. מ, דיק,

געװאָרן בּיי מיר אַ סך געהייבּענער װוי פריער, און אין אַנדערע
זאַכן נאָך טייערער וי אונזערע װאָלינער. זיי זייגען ניכטער
און קליגער און דערציען זייערע קינדער בּעסער װי מירי
איך װעל דיר נישט לייקענען: איך האָבּ אַלײן געזען וי אונזער
מינקע געפעלט זיי, אַז דער איציק האָט אויגן נאָר פאַר איר
און דאָסגלײכן זי פאַר אים. אָבער קיין שלעכטע ואַכן האָב
איך דאָך נישט בּאַמערקט צווישן זיי און קיין בּייו וועט אויך
נישט געשען. ער דערלאַנגט איר די האַנט בּיים אַװעקגין,
ווייל ס'איז שוין דאָרט, אין ליטע, אַואַ מאָדע בּיי זײי. רי
דינסטן, די ליידיקע צינגער, האָבן שױן געמאַכט דערפן
אַ גאַנצן צימעס, ווייל ער איז אַ ליטװאַק. א ליטואַק איז אַ צלט.
קאָפּ, נו, און אַ צלם.קאָפּ איז דאָך אַ שד... מיט די װאָלינער,
אַ שטייגער, האָט יי אונז אין שטעטל פּאַסירט נישט קיין
שיינע זאַכן, און קיין װאָן האָט נישט געקרייעט, װייל ס'איו
גישט געווען פאַרמישט קיין ליטװאַק, איז זי שוין אַרײנגעפאַלן
אין לייטישע מיילער, דאַרף מען זען, אַז אונזער מינקע זאָל
אויפהערן דאָרט צוגיין, אָדער מען דאַרף זען, אַז דער אפרים
זאָל זיך אַרױסציען פון אונזער הױף. נאָר אפרים ועט זיין
בּייז אויף אונז, און דאָס לױגט אונז נישט, וייל דו ביוט
צופיל אָנגעטרױט אין אים, און ער ווייסט אַלע דיינע געשעפטן,
ער קען דיך מיט זיין פעדער אומגליקלאַך מאַכן. מיין עצה איו
דעריבער, אַז דו ואָלסט זיך בּאַראָטן מיטן רבּן, ווייל ט'אין
לישט קיין קלייגיקייט",

אויסגעהערט די ווייב, האָט זיך װידעראַמאָל אָנגערופן
דער מאַן:

,װאָס מיינסטו, מילן ווייגּ, נישט אומזיסט האָט געזאָגט
אַ גרויסער מאַן ,בּנותי, בּנוֹתי הלבּינו שׂערותי" דאָס הייסט,
מייגע טעכטער, האָבּן מיך אַזױ בּאַזאָרגט, אַז מיינע האָר זיינען
פאַר דער צייט גרוד געװאָרן. דער, װאָס האָט אַ טאָכטער,
מוז זיין זייער פאָרזיכטיק, צוליבּ איר דאַרף ער נישט וואויגען,
וואו ער וויל אוז מיט וועמען ער ויל, דערווייל אָבּער דאַרף

--- 86 =

ד' יודל שלאָבּאָנער,
מען זען מיט אֲלע מעגלאַכקײטן, אַז אונזער טאָכטער זאָל זיך
מרחיק זיין פון דעם אפרימס שטובּ,. ערשטנס, זאָל מען אויפ:
הערן צו ריידן, און, צווייטנס, זאָל סאַקי מיט דער צייט נישט
קומען צו עפיס שענדלאַכס, װייפ אַליגע אין נישט צו
טרויען. איר קלענסטער פונק ווערט צופלאַמט, אַז קיין ים מיט
וואַסער װועט עס נישט לעשן. איך פאָלג דיך און גי מאָרגן
אריפער צום רבּין, זיך מישב צו זיין מיט אים, וי איך זאָל
מיך דאָ אַצינד באַגין, זאָל גאָט אויסה"טן צו האָבּן אַ מגע
און משא מיט דעמדאָזיקן איציקן, ווייל ס'וועט זיך איר שוין
וועלן אַ חתן אֹ גאַלאַנטן, אַ ליטוואַק און נישט קיין חסידיש
בחורל, און מיר וװועלן שוין האָבּן צו קלאַפּן און צִן בּלאָזן
מיט איר, ווייפף דאָס איז בֹּעוֹנוֹתנו הרבּים אַ קליפּה און בּפרט,
אַזו איך וייס, אַן זי איז שוין פאַרליבּט אין אים, אַז גאָט
זאָל אויסהיטן, אוי, כ'װואָלט זי איצט צוריסן! װאָס טוט דאָרט
אַ מויד בּיז צוועלף דעם זייגער? געוויס ווערט דאָרט נישט גערעדט
קיין חסידות און פון אונזערע קדושים, אוי, נישט געדאַכט זאָל זי
װערן און בי אַ מאַמען איז עס אַלץ רעכט?

אין דעם האָבּן זיי דערהערט, וי מען קלאַפּט אין דער
טיר, , געוויס -- האָט זיך אָפּגערופן די מוטער -- מוז זי עס
קלאַפּן", ;אָי, קלאפּן זאָל זי שוין דעם לעצטן מאָל! -- האָט ר'
יודל געשריען, -- איך וועל איר שוין ווייזן, װי מען ליגט אין
פרעמדע הייוער בּיז האַלבּע נאַכט! דאַכט זיך, אַז זי װעט
שוין ליגן בּיי מיר אין בּעט בּיון לעצטן טאָג, איך על איר
דורכקיילן דאָס לייב, איך װעל איר קיין גאַנצן בּיין נישט
לאָזן!"

מיט דידאָזיקע ווערטער האָט ער זיך אַראָפּגעלאָזט פון בּעט
און געװואָלט גיין עפענען די טיר, זיין וייבּ אָבּער האָט אים
אָפּגעהאַלטן; ,משוגענער, -- האָט זי זיך אָפּגערופן צו אים, --
ליג, אַז דו לינסט. דו וועסט נאָך דערמיט מער קאַליע מאַכן,,
ווי פאַרריכטן, פאַרגעס נישט, ס'זיינען היינט נישט די פאַרצייטיקע
יאָרן, מ'קען נישט אויספירן מיט קינדער, וו אַ מאָל, מיס

-- 80 == |

א. מ, דיק,

בּייזן, כפרט נאָך שלאָגן. סוועט דיר מער נישט פעלן אַז
דער אפרים זאָל זיך דערװיסן, אַן דו האָסט זי געשלאָגן,
דערפאַר וייל זי איז בּיי אים געװען. ער װעט דיך ארפן
פייער אַרױפבּרענגען און גערעכט װעט ער זיין, ווייל װעמען
װעט עס אַזאַ בּאַלײדיקונג נישט פאַרדריסן. דערצו נאָך וועסטו
דאָס קינד אינגאַנצן איבּערפירן, מאָרגן װעט שוין דערמיט.
אויף-זיין די גאַנצע שטאָט, ס'וועט הייסן, אַז דו האָטט זי אַלײן
געכאַפּט מיט דעם איציקן, אַז זי איז מפּיל:געװען און דעריבּער
ליגט זי אין בּעט. איך זאָג דיר, יודל, היט דיך: היט דיין
קינד און בּלייבּ רואיק; איך װעל גיין עפענען די טיר און
אוב דו װעסט װעלן, קענסטו איר אויסריידן, אָבּער אויך אֶן
שטורם, ווייל איך װוייס, אַז זי איז אַן אומשולדיק קינד און
איציק איז אויך אַן אומשולדיק קינד. איך האָבּ גאָרנישט
געהערט פון אים קײינמאָל קיין שלעכט װאָרט, וי פון אונוערע
צחורים, ס'איז אמת. דאָרט רעדט מען נישט פון חסידות און
מופתים, אָבּער מען רעדט דאָרט אויך נישט פון מאוסע זאַכן, מען
בּאַרעט קיינעם נישט און מען לאַכט נישט פון קיינעם. מען
שפּילט זיך דאָרט בּײנאַכט א ביסל אין קאָרטן, אָדער מען
לייענט אַ צייטונג, אָדער מען רעדט פון װעלטלאַכע זאַכן ג,
זאָל מען איר דאָס פאַרגעניגן אויך נישט פאַרנינען?"

דערהערט דידאָזיקע װערטער, איז ר' ידל געבּליבּן
רואיק, און די מוטער האָט איר געעפנט די טיר,

נאָכדעם האָט איר דער פאָטער אַװעקגעלײגט אַ מוסר,
אָבּער מיט אַ גאַנץ רואיקן טאָן: ,מיין ליבּ קינד - האָט ער זיך
אָנגערופן צו איר -- עס איז נישט שיין פאַר אַ יידישער טאָנטער
צו זיצן אין אַ פרעמדער שטוב בּיז האַלבּע גאַכט. איך װייס
/אַפילו, אַז דו װעסט זיך דאָרט קיין שלעכטט נישט אָפּלעױנען,
ווייל זיי זיינען גוטע מענטשן, דאָך אָבּער װעט עס בּריינגען
צו לייטיש געלעכטער, דו בּיזט א קינד, װאָס דו שטייסט אין
שדוכים, און שׂונאים פעלט אונז נישט, ווייל מיר זיינען רייך
מען װעט שוין זאָגן, אַז יודלס טאָכטער קאָכעט זיך אין אפרימ

= 36 ----

2

1

ר' יודל שלאָבאָנע,

בּחור, אַז זי ליגט דאָרט גאַנצע נעכט, און אַ צווייטער װעט
נאָך צולייגן, אַז דו בּיזט פאַרליבּט אין דעם איציקן און ער
אין דיר און אפשר נאָך מער און מען װעט עס גלױבּן, װייל
ער איז אַ ליטװאַק. און אַזױ, מיין קינד, װעסטו בּאַשמוצט ווערן
און וועסט אַװעקזיצן אַ מויד בּיז אין גרויען צאָפּ אַריין. דעריבּער
זאָלסטו פון היינט-אָן זיך מרחיק זיין פון דאָרט בּיסלעכווייז,
איך האָגּ עס דיר בּיז אַהער נישט געזאָגט צוליבּ צוויי סיבּות;
ערשטנס, האָבּ איך נישט געואוסט, אַז דו בּיזט בּאמת אַזאַ
שטאַרקע איינגייערין דאָרט, און, צווייטנס, ווערט שוין דעריבּער
גערעדט אין שטאָט און אַ גוטער פריינט האָט מיר אַפילו היינט
אויסגערעדט וועגן דעם, בּכן, מיין קינד, פאַרהיט אונזער כּבוד
און דיין כּבוד און פאַרבּלײיב אין שטובּ, װעט שוין איציק ממילא
אויפהערן צו גיין אַהער?,

דאָס מיידל האָט רואיק אויסגעהערט דעם פאָטערס ווערטער
און האָט צוגעזאָגט, אַז זי װעט געהאָרכן און פאָלגן,

א
די באַראַטונג,

אַ מאָדנע זאַך, אַמאָל, אַ שטייגער, זיינען אויך געווען
גרויסע מחלוקת. אֶט זיינען געווען מחלוקת צוישן בּית-שמאי
און בּית-הלל. ווען איינער האָט מטמא געװען, האָט דער
צווייטער מטהר געווען, װען איינער האָט געטרפעט, האָט דער
צווייטער כּשר-געמאַכט, ווען איינער האָט געאַסרט, האָט דער
צווייטער מתּיר געמאַכט, און דאָך האָבּן זי זיך מתחתּן געווען .
מיט אײינאַנדער, איינער בּיי דעם אַנדערן גענאָסן און זיינען
זיך געווען זייער גוטע פריינט. און דאָ, בּיי אונז, איז דער
פאַל גאָר אומגעקערט. מען איז זיך אייגער דעם אַנדערן גרויסע
שׂונאים, בּלוט-פיינט, מען איז זיך איינער דעם אַנדערן יורד,
און איינער שרעקט זיך פאַרן צווייטן, װי פאַר אַ געפערלאַכן
מענטשן. מען איז זיך נישט משדך צװוישן אײינאַנדער, מען עסט
נישט פון איין חלף, מען מישט זיך נישט מיט די כֹּלים בּפרט
אום פּסח, מען האָט בּאַזונדערע רבּנים, דער - אַ רבּין, יענער
אַ רב, דער הייסט חטיד, יענער מתנגד. ביי אַלעם דעם אָבּער
מון מען זאָגן דעם צמת, דער חסיד איז אַ סך אַ גרעסערער
שונא דעם מתנגד, װי דער מתנגד דעם חסיד. אַ חסיד קען זיך
וואוינען צװוישן מתנגדים גאַנץ זיכער און רואיק, נישט אַזױ
אָבּער דער מתנגד צװישן חסידים. ער איז צװישן זיי נישט
זיכער מיט זיין פּרנסה, מיט זיין פאַרמעגן און אױך נישט
מיט זיין לעבּן. דאָס איינציקע, װאָס עס האַלט איין די חסידים,
-- 90...

ר' יודל שלאָבאָנעה

איז דאָט, װאָס דער ליטװאַק האָט אַ מויל און קאָן זי אָנקלאָגן
בּיי נאַטשאַלסטװע, און מיט נאַטשאַלסטװע איז גלייכער, אַז
מען הױבּט זיך נישט אָן, |

מיר װעלן זיך אָבּער אומקערן צו אונזער געשיכטע. ר'
יודל איז אויף צומאָרגנס אַװעק צום רבין און האָט אױיסגעשאָטן
פאַר אים זיין גאַנץ האַרץ און האָט געבּעטן, ער זאָל אים
עצהן, װאָס צו טאָן. דער רבּי אָבּער האָט אים נישט געלאָוט
לאַנג װאַרטן אויף אַן ענטפער און דערצו נאָך אויף אַ קלוגן
ענטפער,
| ,הער נאָר צו, יודל, -- האָט ער אַ זאָג געטאָן, -- איך וואוג.
דער מיך אויף דיר, װאָס דו בּיזט אַזױ שטפּעט געקומען צו מיר
וועגן דיין טאָכטער,. דו הער נאָר: איך ווייס שוין פון דעם
מער וי אַ האַלבּ יאָר, אָבּער עס איז שוין אן אַלטע זאך, אַז
פרעמדע דערוויסן זיך פריער פון די חטאים פון פרעמדע
קינדער, וי פון אייגענע, ווייל די ליבּשאַפט פאַרדעקט אַלע
פעלערן, יאָ, דו בּיזט געקומען צו שפּעט, אָבּער. מען קאָן נאָך
פאַרכאַפּן, דו מוזט אָבּער וויסן, אַז דאָס איז אַ שווערער נוס
פאַר בּיידע צדדים, אַזױ מצד דיין טאָכטער און מצד דעם אפראָיקע.
האָט זיך שוין דיין טאָכטער צװאַמענגעפּאָרט מיט אַ צלםיקאָפֿ,
איז שוין שלעכט, ווייל דאָס איז אַ קליפּה, רחמנא לצלן, אַז
דו װעסט זי אַפילו אָפּרײסן פון דעם ווייסן חברהניק, װעט זי
שוין קיין אַפּעטיט אָבּער נישט האָבּן צוֹ אַ חסידל, װאָס גייט
זיך מיט אַן אָפּן האַרץ און מיט אַ געגאָלטן קאָפּ, זי װעט נישט
וועלן קוקן אויף אַ חסיד. דאָס גלייכסטע װאָלט, נאַטירלאַך,
געווען, דו זאָלסט זי ערגעץ אַװעקשיקן. אָבּער פון דער אַנדערער
זייט טויג עס אויך נישט. די שטאָט װעט זאָגן, אַז זי דאַרף
זיך לייגן אין קינפּעט און דעריבּער אין זי אַװעקגעפאָרן
וועסטו פּטור ווערן פון דעם אַפראָיקען מיט זיין שרץ, איו
אַפּילו זייער גוט. אונזערע חכמים זאָגן דאָך, אַז אַ מענטש זיגדיקט
נאָר מיט אַזאַ מענטשן, װאָס ער האָט אים שטענדיק פאַר די
אויגן, אָבּער. וי אַזױ מאַכט מען עס! דאָס איז נאָך געפּערלאַכער

= 484 דיי

א, 8 ז ש ק.

וי אַרױסצעשיקן דיין טאָכטער, איך קען דעם אַפּראָיקען א סך
בּעסער, װי דו. ער איז אַ געפּערלאַכער מענטש, מיט אַ מויל
און מיט אַ פעדער. עס פעלט אונו, חסידים, טאַקי נישט מער,
װי איינצערייצן דעמדאָזיקן צלםקאָפּ ער װעט אי
אַרײנברײנגען אין פייער. דו קענסט דאָך אים מיט גװאַלד
נישט הייסן, ער זאָל אַרױס פון דיין הויף. און אַז ער בּלייבּט
אַפּילו אין איין שטאָט, הייסט עס דען נישט אין איין שטובּ?
אַפילו אַ שטראָם, זאָגן אונזערע חכמים, קען נישט שיידן צװישן
אַ האָן און אַ הון, אַפּשיטה דפּשיטה צווישן אַ בּחור און אַ בּתולה,
װאָס האָבּן זיך שוין איזניוכעט. נו, װעט עס הייסן פוילע פיש
געגעסן און מוטנע װאַסער געטרונקען. ניין, דאָ מוז מען זיך
אַ סך קליגער בּאַגײן. איך ווייס, אַז דער אפראָיקע װיל שיקן
זיין שרץ אין גובּערניע אַריין שטודירן, נאָר ס'פּעלט אים געלט.
אוב דיין טאָכטער איז דיר ליב און טייער, זאָלסטו אים אוֹיס
העלפן דערין, דאָס מוז מען אָבּער מאַכן זייער געשיקט, אַו
מען זאָל נישט פאַרשטיין דיין כּונה. אַנישט, װעט ער זיך
געפינען בּאַלײדיקט און ס'װועט שוין נישט טויגן".

,ס'איז זייער אַ גוטער פּלאַן, -- האָט זיך ר'. יודל אָפּגע.
רופן, -- איך ווייס אויך דערפון, אַז ער, און נאָך מער זיין זין, -
װיל דורכאויס פּאָרן שטודירן קיין קיעוו, נאָר ס'פעלט זײ
געלט, אַ דרייהונדערט רובּל. דער אפּראָיקע װאָלט עס װעלן
פאָרגן, נאָר ער ווייס, אַז ער װעט עס נישט קריגן, יל קיינער
וװועט אים נישט טרויען. מען האָס מורא פאַר אַ ליטוואַק און בּפרט
נאָך פאַר אים, װאָס ער איז אַ דרײקאָפּ, בּיי מיר, װידער, יל
ער נישט בּעטן, ווייל ער ווייס, אַז איך װעל אים דערויף קיין
געלט נישט בּאָרגן און איך װאָלט עס בּאמת נישט געטאָן, ווייל
איך האַלט עס פאַר אַ זינד אויסצעהעלפן אַזאַ איינעם, װאָס
וויל מאַכן זיין זון פאַר א גוי".

אָבּער דער רבּי האָט אים פּלוצלונג איבּערגעשלאָגן:

;וויי! דוּ בּיזט אַ נאַר, -- האָט דער רבּי געזאָנט. -- װאָס
רעדסטו? הלעיטהו לרשע וימות, פאָלג מיך שטעל אָן אַסרסור

--- 92 .--

:

ד' יודל שלאָבאָנער,

און פאַרליי אים דאָס געלט. אָבּער דער סרסור טאָר נישט
זאָגן, אַז דו בּיזט דער מלוה און װער פּטור דערוייל פון
דעם שרץ. איך בּין דיר נאָך ערב, אַז ער װעט דיר בּאַצאָלן
בּיז איין גראָשן, ווייל די אַפּיקורסים זיינען אין געלטזאַכן
גאַנץ ראיעל, זיי מיינען, אַז דערין ליגט און בּאַשטײט די
גאַנצע יידישקייט",

קורץ געזאָגט, מיין טייערע לעזערין, ס'איז נאָך קיין
! שום עצה אַזױ נישט געפאָלגט געװאָרן, װי דידאָזיקע עצה. און
! איציק האָט זיך שוין מכין געווען צו פאָרן קיין קיעוו,

15

זיין שיידן זיך מים מינקען און זיין שמודיום,

מיר האָבּן אונזער מינקען איבּערגעלאָזט אַקראַט אין
יענעם אָרט, ווען זי האָט זיך געמאַכט געהאָרוזאַם און שטיל און.
האָט צוגעזאָגט דעם פאָטער, אַו זי װעט אים געהאָרכן אין אַלץ.
אינדעראמתן אָבּער איז זי געווען דער הפּוך דערפון, ווייל איר
האַרץ איז שוין געפאַנגען געװאָרן פון דער ליבּע צו איציקן.
זי האָט נאָר געטאָן און געטראַכט פון אים, איציק איז געווען
איר אָפּנאָט, איר שׂמחה, איר פאַרגעניגן, זי האָט געקוקט אויף
אים מיט דעם גרעסטן תענוג און זיינע רייד זיינען איר געווען
זיס וי האָניג, און ס'איז איר בּאמת נישט געווען צו פאַרדיינקען,
ווייל זי האָט נאָך נישט געזען זיין גלייכן אין איר פאָטערס
שטאָט. ער איז געווען שיין און געװנט, און קלוג, און פיין
אָנגעטאָן און דערצו זייער געבּילדעט. מיט אַזױנע גרויסע מעלות
קאָן מען, דאַכט זיך, פאַנגען דאָס אומשולדיקע האַרץ פון אַ פופי
צען-יאָריק מיידל, און נאָך א מיידל, װאָט האָט געהאַט א געפיל
פאַר שיינקייט און גרויסקייט, דעם פּאָטערס ווערטער האָבּן זי
דעמאָלט שטאַרק צעטומלט און צעמישט. זי האָט נישט געקאָנט
שלאָפן און די נאַכט האָט זיך איר געצויגן אָן אַן אָנהױבּ און
אָן אַ סוף, זי האָט זיך קיין אָרט נישט געפונען. זי האָט באַנעצט
די קישן מיט הייסע טרערן,. דער אָטעם האָט איר פאַרפעלט,
. גרויסע יסורים האָט דער פאַרשמאַכטער רייזנדער, װאָס שטייט
פּאַר אַ ים אוּן קאָן נישט טרינקען, אָבֹּער אַ געליבּטע, װאָס

---- 94 =

ר' יודל שלאָבּאָנערי

קאָן זיך נישט זען מיט איר געליבטן, האָט נאָך גרעסערע
יסורים, בּפרט נאָך, אַז דער געליבּטער וואוינט מיט איר אין
איין שטאָט, אין איין הויף, אונטער איין דאַך,
פֿאַר דער נאַכט האָט זי זיך אַזוי אױסגעפּײניקט, אַז איג.
דערפרי איז זי שוין כּמעט נישט געווען צו דערקענען. עס
האָט זיך געדאַכט, אַז דאָס אין אַן אַנדערע מינקע, נישט די
אייגענע. די ערשטע צוויי טעג איז זי אַלץ געלעגן אין בּעט,
אויפן דריטן טאָג האָט זי איציק, װאָס האָט גאָרנישט געוואוסט
פון דער גאַנצער זאַך, בּאַזוכט און זיך נאָכגעפרעגט, װאָס זי
מאַכט, און זיך בּעת-מעשׂה שטאַרק געחדושט, װאָס זי זעט אויס
אַזױי שלעכט, נאָכדעם האָט ער איר פאַרטרויט, אַז ער פאָרט
זיך לערנען, און דאָס האָט זי עטװאָס בּאַרואיקט,
,מינעלע, -- האָט ער געזאָגט, - איך װעל מיך בֹּאַלך
שיידן מיט דיר, אָבּער דידאָזיקע שיידונג װעט אונזערע הערצער
נאָך שטאַרקער בּאַהעפטן. דער טאַטע האָט בּאַקומען געלט צו
לייען, קאָן איך איצט פאָרן קיין קיעוו זיך לערנען. איך װעל
אַריין אין פינפטן קלאַס גימנאַזיע און אַז איך װעל ענדיקן
די גימנאַזיע, על איך אַריינטרעטן אין דער מעדיצינישער
אַקאדעמיע, דאָס װעט אודאי געדויערן מיט דער גימנאַזיע -
אַ גוטע זיבּן יאָר, אָבּער אַז איך װעל אַלץ איבּערקומען און איך
ווער אַ דאַקטאָר, פיר איך דיך תיכּף צו דער חופה. דו מעגסט
זיין רייך אָדער אָרעם, שיין אָדער מאוס, און צי ועלן עס די
עלטערן וועלן אָדער נישט --דו בּיזט מיינע אויף אײביק, איך שווער
דיר בּיי גאָט, אַז אַזױ װעט עס זיין, און דו האָבּ נאָר געדולט
און װאַרט אויף מיר, דאָ האָסטו מיין װאָרט און מיין שבועה",..
- און מינקע האָט אים געענטפערט דערויף:
,איציקל! איך װעל מסתמא האָבּן גרויסע צרות פון מיינע
עלטערן. זיי ווילן מיך פאַרשלײיערן מיט א חסיד. אָבּער איך
װועל אױסהאַלטן און װאַרטן, איך האָבּ געדולט",
,אָבּער איך שרעק מיך: אין דער גרויסער װעלט װעסטו
זען שעגערע, רייכערע און געבּילדעטערע פון מיר,,, צי על
---- 95 ---

א. מ. דיק,

איך אַמאָל נישט װאַרטן אומזיסט? צי װעסטו גישט ברעכן דיין
שבועה?" |

האָט איר איציק װידעראַמאָל געשװאָרן גאַנצע דרי מאָל
און בּיידע האָבּן זיך בּאַרואיקט,

אַז די עלטערן האָבּן זיך דערוואוסט פון איציקס בּאַזוך,
האָבּן זיי איר אויסגערעדט דעריבּער: סטייטש, זי האָט דאָך
זי געגעבּן אַ װאָרט, אַז זי װועט אים מרחיק זיין פון זיך, אָבֶּער
זי האָט זיי געענטפערט דעריף:

,איציק האָט דאָ נאָך צו פאַרבּריינגען בּלויז עטלאַכע טעג,
איז גלייכער, אַז איך זאָל דידאָזיקע קורצע צייט פאַרבּלייבן
מיט אים פריינטלאַך, װי בִּיז אַהער. עס פּאַסט דאָך נישט פאַר
זיינע עלטערן. אגב פאָרט ער אַװעק נישט אויף אַ טאָג, און
נישט אויף אַ חוֹדש, און נגשט אויף אַיאָר, נאָר אויף גאַנצע .
זיבּן יאָר, די בּאַרײידער װעלן אַנטשװיגן ווערן און װעלן זיך
נאָך אַרױסװײזן פאַר אומפאַרשעמטע ליגנער",

דידאָזיקע וװוערטער האָבּן געווירקט אויף ר' יודלען מיטן
ווייבּ, און זיי האָבּן צוגעשטימט. איצט האָט מינקע געקאָגט
פאַרבּרילנגען מיט איר געליבּטן אַמאָל בּיי זיך אין שטופ אוּן
אַמאָל ביי אים אין שטו, און די עלטערן האָבּן זיי מער גישט
געשטערט,.

אין דעם סאָג פון זיין אָפּפאָר האָבּן בּיידע געהאָט רויטע
אויגן, ריידן האבּן זיי נישט געקאָנט פון גרויס פּיין און יסורים,
פין גרויס היינקשאַפט און צער.

מען װאָט זיך אָבּער פאָרט צושיידט. איציק איז אַװעק
קײַן קיעוו, איז אַריין אין פינפטן קלאַס גימנאַזיע און האָט
געלערנט זייער פלייסיק, סיי די לֶערער און סיי די חברים.-
אַלע זיינען געווען מיט אים זייער צעפרידן. אָבּער ער האָט
נישט פאַרגעסן אין מינקען, וי ער האָט גישט פאַרגעסן אין
זייגע עלטערן. ער האָט זי אין יעדן בריוו זייער פריינטלאַך
געגריסט און דאָסגלײכן זי אים צוריק אין די עלטערנס בריו,
און שפּעטער הֹאֲבּו זיי שוין אינאַנדער באַזונדער געשריבן

=== 94 ==

יי יודל שלאָבּאָנעה

|און װוער נאָך אין דער װעלט האָט אַזױפיל צו שרייבּן װי
צֲווֹיי געליבטע? זיי זיינען אימשטאַנד אַ גאַנצן ים מיט טינט
אויסצעגיסן, בּפרט נאָך אונזער מינקע, װאָס האָט געהאַט אַסך
מער צו שרייבּן װי ער, ווייל איר ליבּע צו אים איז געװען
א געהיימע, א פאַרבּאָטענע,. און אַ פאַרבּאָטענע ליבּע האָט אַ סך
מער צו זאָגן, װי אַן אָפּענע ליבעי |

,1טץ
מינקעם ישורים,

מיר וועלן לאָזן אונזער איציקן שטודירן אין דער קיעווער
גימנאַזיע און װעלן דאָ עטװאָס דערציילן פון אונזער שיינער
מינקע, װאָס איז געבּליבּן בּיי אירע עלטערן און הויז. דאָסדאָזיקע
הויז איז אָבּער געווען ערגער פון אַ גימנאַזיע. דאָס איז געווען
אַ האַרבּע שולע, וואו זי האָט געהערט אַ סך שווערערע לעקציעס,
װוי איר געליבּטער אין קיעוו. בּאַלד װי איציק אין אָפּגעפאָרן,
האָבּן זיך די עלטערן געאיילט צו טאָן אַ שידוך מיט איר (ווייל
אַװי האָט דער רבּי געהייסן), און וען מינקע, האָט גישט
געװאָלט' ווערן קיין כּלה, זיינען די עלטערן זייער אױפגעבּראַכט
געװאָרן אויף איר,

ענו, אָט האָסטו דיר! -- האָט ר' יודל זיך אָנגערופן צו
דעם ווייבּ. -- זי װויל שוין נישט קיין חטידעשן בּחוֹרֹל. עס
פּאַסט איר שוין נישט. א צלם-קאָפּ וויל זי. אָבּער דאָס וועט נישט |
גיין! זי מעג בּיי מיר זיצן בּיון גרויען צאָפּ"!

דערויף האָט אים דאָס ווייבּ בּאַמערקט:

,װאָס איילסטו דיך אַזױ! װי מיינסטו, אַז זי מוו שוין
ווערן אַ כּלה מיט דעם ערשטן בּעסטן חתן, װאָס מען לייגט איר
פאָר; אפשר געפעלט ער איר נישט? און איך װעל דיר זאָגן
דעם אמת: ער געפעלט מיר אויך נישט. ער איז טאַקי אַ גוט
קינד, אַ מיוחס, דאָך אָבּער אַ גאַנץ קנאַפּער מענטש, זי איז נישט

-- 98 ---

' יוֹדל שלאָבּאָנער.

די ערשטע היינטיקע צייטן, װאָס איז אַ גרויסע איבּערקלייבּערין,
אנב האָבּן מיר נאָך גענוג צייט", |
מיט יעדן טאָג איז אָבּער ערגער געװאָרן, מען האָט
מינקען גערעדט שיינע שדוכים און זי האָט נישט געװאָלט הערן
און זען, דו מוטער, װאָס איז פריער געווען איר בּאַשיצערין,
איז איצט געוען זייער אױפגעבּראַכט אויף איר אוֹן בּיידע
האָבּן איר נאָכאַנאַנד געפּײיניקט טאָג און נאַכט, |
מינקע האָט אָבּער איבּערגעטראָגן אירע יסורים וי א העלד
און האָט לחלוטין פאַרבּאָרגן איר ליבּע צו איציקן. אויסער זיינע
עלטערן, האָט קיינער דערפון ניטט געוואוטט. אויף זייער אַדרעס
פלעגט זי בּאַקומען פון אים בּריוו און זיי זיינען געווען די
איינציקע, װאָס זי האָט זיי געעפנט איר האַרץ. און זיי זייגען
אויך געווען די איינציקע, װאָס פלעגן זי טיילמאָל טרייסטן אוף
בּאַרואיקן מיט אַ גוט װאָרט, = |
,אונזער איציק, -- פלעגן זיי זאָגן, -- איז ווערט, אַז די
זאָלסט עטװאָס צויליידן פאַר אים. ער איז שיין און ערלאַך.
דו װעסט לעבּן מיט אים אַ גליקלאַך לעבּן אױף צלהכעיס
אונזערע שׂונאים,. אונז געפעלט דער שידוך. גישט צוליבּ דיין
געלט, ניין, ווען אונזער זון װעט אויסשטודירן דאָקטאָר, װאָלט
ער געקאָגט נעמען אַ סך מער נדן וי דיין פאָטער האָט דיר
בּדעה צוגעבּן, אָבּער מיר גיבּן אונזער הסכּמה אויף דעם שידוף
בּלויז דערפאַר, ווייל. איר האָט זיך ליבּ און ווייל מיר האָבּן
דיך ליבּ, וי אַן אייגען קינד, און ווייל דוּ האָסט אַ גוט האַרץ, "
בּיזט אַ טייער קינד!" |
דידאָזיקע טרייסטווערטער האָבּן זי אַלעמאָל בּאַרואיקט
און זי האָט זיך װידעראַמאָל אָנגענומען מיט כּוחות צו װאַרטן .
אויף איר איציקן, אָבּער נאָכמער טרייסט און האָפּנונג האָבּן
איר פאַרשאַפּט איציקס בּריוו, צערטלאַכע גוטע בּריוו, װאָס
האָבּן איר שטענדיק פאַרשפּראָכן אַ גוטע צוקונפט און אַ אַגליקלאַך
לעבּן,
--- 99 ---

8, מ, דיק

אַזױאַרום זיינען פאַרלאָפן גאַנצע צוויי יאָר. אירע עלטערן
האָבּן גאָרנישט געוואוסט פון דער געהיימער ליבע צװישן
זייער טאָכטער און איציקלען.

שטאָננטאוואפֿטי

זווט ‏
דער ײידישער פּאַָטשטער

| צום סוף פון דידאָזיקע. צוויי ‏ שװערע יאָרן, װאָס האָבּן
דעם ר' יידל שלאָבּאָנער גרוי און אַלט געמאַכט צוליבּ דער
האַרטנעקיקייט פון זיין טאָכטער, האָט ער זיך װוידער געקלאָגט
פאַרן רבין און דערבּיי זיך שטאַרק צעוויינט,

זי פאַרשװאַרצט מיר די אויגן, -- האָט ער געטענהט. --
אַ מויד פון א זיבּעצען יאָר זאָל נישט װעלן חתונה האָבּן! װאָס
זי װעט ריידן, װעט זי זיין גערעכט. און איך וייס נישט,
װאָס איז די מעשׂה דערמיט און װאָס טוט מען דערצו. זי מוז
זיין פאַרכּשופט אָדער א קליפה איז אַריין אין איר. איך בּעט
אייך, רבּי, זאָגט מיר, װאָס קען עס זיין און מיט װאָס קען זי
געהאָלפן ווערן",

דער רבּי האָט געזאָגט:

בי מיר אין עס גאָר אַפּשוטע זאַך. ס'איז מער וי
זיכער, ‏ אַז זי איז פאַרליבּט אין דעם איציקן, אין דעם שרץ
ימח שמו, און אוב דו װילסט עס וויסן אויף זיכער, טאָ נעם
אַ פּאָר בּריוו, װאָס דער שרץ שיקט צו זיינע עלטערן. דו װעסט
דאָרטן געפינען פון פייגל.מילך. איך זאָג עס נישט פון בּויך,
נאָר פון בּלאַט, ווייל דער שמעון צופּרינסקי, װאָס נעמט און
טראָגט פֿאַנאַנדער די יידישע בּריוו אויף דער פּאָסט, און װאָסס.
זיין שטייגער אין אױסצוטאַפּן יעדן בריוו, אײידער ער גיט
אים אָפּ, ווייס זייער גוט דעם סוֹד. דו גיבּ אים אַ בּיסל געלט,

-- 101 --

א. מ, דיק,

װעט ער דיר זיכער אַרױסגעצן אַ בּריוו, װאָס דער אומ"ק יט
געשיקט צו דיין טאָכטער, אין יעדן בּריוו, װאָס איציק שיקט
צו זיינע עלטערן, ליגט אַ בּריוו פאַר דיין טאָכטער, װאָס דאָרט
שטייט געשריבּן, װײיס נישט דער פּאָטשטער, װייל ס'איז
געשריבּן גויאיש. איך בּין דיר אָבּער ערוב, אַז דאָרט רעדט
זיך נישט פון חסידות. שמעון האָט אפילו געפאָרקעט דיין
טאָכטערס בריוו, און אפּראָקע דער צלם-קאָפּ האָט בּאַלד פאַר.
שטאַנען, אַז דער בריוו אי געלעגן אין פרעמדע הענט. ער
האָט זיך שוין אַפּילו געװאָלט אָפּרעכענען מיטן פּאָטשטער, און
שמעון איז געקומען צו לויפן צו מיר און האָט מיר דערמיילט
די גאַנצע געשיכטע און האָט מיך געבּעטן, איך זאָל דופן אפ.
ראָיקען און אָפּהאַלטן אים, ער זאָל קיין רעה נישט טאָן דעם
פּאָטשטער, און איך האָבּ פיינט צו זאָגן, דער ליטװאַק האָט
געהאט בּושה פאַר מיר און האָט מיך געפאָלגט. בּיי אַלעם דעם
על איך הייסן צופּרינסקין, ער זאָל אַ פּאָר בּריוו, װאָס קומען
אָן פון איציקן צום פאָטער, דיר איבּערגעגן לחלוטין. קיינער
װועט דערפון נישט וויסן, ווייל ער װעט מיינען, אַז זי זיינען
פֿאַרפאַלן געװאָרן אויף דער פּאָטשט, אַ זאַך, װאָס טרעפּט זייער
אָפט, דו װועסט דעמדאָויקן צופרינטקין שיינקען אַ קערבּל, װעט
ער דיר שוין אַלְץ מאַכן, װאָס דו ווילסט, בּפרט נאָך, אַז איך
װעל אים בּעטן". |

ר' ייִדל איז אַרינגעפאַלן אין התפּעלוֹת:

, איר רעדט וי אַ חכם, רבי! -- האָט ער זיך אָפּגערופן, -- איר
האָט מיך אויף א דרך אַרױפּגעבּראַכט מיט איער עצה. געוויס,
די שיקסע מון זײן פֿאַרליבט אין דעם שוץ. איך װעֶל אים
געבּן, דעם צופּרינסקין, א צוויי קערבּלאַך, אַבּי אַ סוֹף זאָל
זיין און לאָמיר וויסן אויף װאָסער װעלט איך בין. װעל איך
נאָר דערגיין פון די בריו, אַן זי האָט מיט אים געשעפטן,
זיינען, הערט איר, אירע ביינער נישט אירע. איך װעל איר
שוין ווייזן,..? |

בּאַלד דערויף האָט דער ר' יידל געשיקט נאָך צופרינסקען

--- 102 --

יו' יודל שלאָבּאָנעה
און איז מיט אים זייער לייכט דורכגעקומען. ר' יידל האָט אָג
פאַרזיכערט, אַז דעם רבּיס דעה איז אויך דערבּיי, דער פּאָטשטער
איז פּאַלד מרוצה געװאָרן,
אין אייניקע טעג אַרוֹם האָט ר' יידל טאַקי באַקומען פון
זיין האַנט אַ בּריוו, װאָס איציק האָט געשיקט צו זיין פּאָטער,
און אין דעמדאָזיקן בּריוו האָט ער אויך געפונען אַ בריוועלע
צו זיין טאָכטער, אַ ליבע-בּריוועלע, װאָס האָט אים מגלה געוועך
נאָכמער, וי ער האָט געװאָלט. האָט ער עס בּאַלד אַװעקגעטראָגן:.
צום רבּין, צו ווייזן אים, דעם רבּין, װאָס פאַר אַ חכם ער אי
און װאָס א געטלאַכער מאַן, אַז ער האָט אַלץ פאָרויסגעזען וי
! פון ‏ סדור. |
| דעמאָלט האָט זיך דער רבּי אָנגערופן: |
;ניין, יידל -- דאָס איז נאָך האַלבּ געטאָן. צופּרינסקי מוד'
נאָךְ דיר אַרײנשפּילן אין האַנט אַרײן דעם בּריוו פון אפראָיקען
צו זיין שרץ, ווייל מיר מוזן זען, װאָס דיין טאָכטער שרייבּט
אָפּ צוריק, און אַװי מוז עס עטלאַכע מאָל געשען, װעסטו
דעמאָלט וויסן, װאָס דו האָסט צו טענהן מיט דיין טאָכטער.
און דעמאָלט װעסטו זיך קאָנען אָפּרעכענען מיט איר, װוי אַן
ערלאַכער טאַטע מיט אַ צולאָזענער טאָכטער",
אויסגעהערט די וערטער, האָט ר' יידל געזאָגט.
,איך פאָלג ‏ אייך רבּי, איך בּין כּובש-כּעסי, איך װעל
האָבּן געדולט בּיז דעם דריטן בּריוו, הגם ס'קען זיך אַזױ ציען
בּיז אַ פּאָר חדשים צייט, ווייל זיי שרייבּן זיך זעלטן.
,נו, װעט זיך ציען, - האָט דער רבּי געזאָגט, -- דערפאַר
אָבּער װועסטו איין מאָל פאַר אַלעמאָל מאַכן אַ סוף דערצו.
גערעט און געטאָן. די קאָרעספּאָנדענץ פון די גאַנצצ
צוויי חדשים, װאָס איז געגאַנגען צװישן פאָטער, זון און כּלה,
איז דורך צופּרינסקין אַרײנגעפאַלן אין ר' יידלס הענט, און
ר' יידל האָט שוין איצט געוואוסט דעם גאַנצן גאַנג פון זייער
ראָמאַן. און אָט האָט זיך עס אָנגעהױבּן. אײינמאָל, אַרום עלף
אַ זייגער, בּיינאַכט, ווען ר' יידל איז געבּליבּן אַליײין מיט זיין
-- 103 ==

א. מ, דיק,
ווייב און מינקען, האָט ער צוגעשלאָסן די טירן און האָט זיך
אָנגעהױבן אָפּצערעכענען מיט זיין טאָכטער. קודם האָט ער איר
געוויזן אַלע בּריוו פון איציקן און נאָכדעם אירע בּריהי, און
ווען זי האָט פּשוט נישט געהאַט װאָס צו ענטפערן און די מוטער
האָט אויך נישט געקאָנט עפענען אַ מויל, צו פאַרװאַרפּן כאָטש
א פּאָר ווערטער פאַר דער טאָכטער, האָט ער איר אָנגעהױבן
צו האַקן מיט דעט לאַנגן ציבּוק אָן שום רחמנות. ער האָט איר
צעקיילט און צעּײילט. ער האָט איר אױסגעשלאָגן װי אַן עפּל
פון פּאָטילניצע בּיז צו די פּיאַטעס. און זי האָט געשוויגן. וי
האָט אַפּילו נישט געוויינט. די מוטער האָט מורא געהאַט זיך
אַרײנצומישן, טאָמער װעט װוערן אַ צו גרויסער טומל. און ר'
יודל האָט זי אַזױ לאַנג געקיילט, בּיז זיי זיינען בּיידע געבּליבּן
אָן כּוחות, דער פאָטער און די טאָכטער, און ערשט דעמאָלט,
ווען ער האָט דעם ציבּוק אַרױסגעלאָזן פון דער האַנט און זיין
כּעס איז עטװאָס איינגעשטילט געװאָרן, האָט דאָס ווייבּ אָנגעי
הויבן צו טענהן:

,דו האָסט דערמיט גאָרנישט פאַרריכט, -- האָט זי געזאָגט. --
אַזויאַרום ועסטו איר ליבּע צו איציקן נישט פאַרטרײבּן פון
איר האַרץ און זי האָט נאָך אין גרונט נישט אַזױ ווייט פאַרי
זיגדיקט, אַז דו זאָלסט זי אַזױ מערדעריש שלאָגן. װאָס האָט וי
געטאָן? זי האָט ליב אַ מענטשן, װאָס ער געפעלט אונז נישט,
בּאַדאַרף מען זי שלאָגן דערפאַר!

,מען האָט באַדאַרפט מיט איר ריידן קלוגע רײד, װי
מנוח מיט זיין זון שמשון, װען ער האָט זיך פאַרליבּט אין
אַ טאָכטער פון די פּלִשתּים. דער איציק איז נישט קיין ערל,
און אַז דו װאָלסט געווען קליגער, װאָלסטו אים נאָך געקענט
אָפהאַלטן פון שטודירן אויך, און מאַכן אים גאָר פאַר אַ חסיד.
און ער װאָלט געװאָרן א חסיד, וייל ער האָט ליב אונזער
טאָכטער, און װאָס טוט מען נישט פון ליבּע! און אַ דאָקטאָר
איז דאָך אויך עפּיט א שטיקל מענטש,.. הער נאָר: מיר קענען
פון אונזערע קינדער נישט מאַכן, װאָס מיר זיינען און נישט

--- 104 --

ר' יודל שלאָבּאָנער.

װאָס מיר ווילן, בּפרט נאָך אין שדוכים. זיי וייסן, נעמסט
דיר אַ נפש אויף זיך. הלואי זאָל זי עס איבּערלעבּן. דערצו נאָך
קענען מיר קיין דאָקטאָר נישט רופן צו איר, װייל, בּאַהיט
גאָט, מען זאָל געוואויר ווערן דערפון! מיר האָבּן גענוג שׂונאים,
בּפרט נאָך, עס זאָל זיך דערוויסן דערפון אפרים שװאַרץ, װאָס
ער האָט זי ליבּ, וי אַן אייגן קינד. ער װעט דיך אומגליקלאַך
מאַכן, זע, יידל, דיין צופיל חסידות"י װעט דיך בּריינגען צו
קאַלט װאַסער".-

ס'פאַרשטײט זיך, אַז דידאָזיקע דרשה איז נישט געהאַלטן
געװאָרן אין דער געגנװאַרט פון דער טאָכטער, נאָר אין שלאָפ.
שטובּ, אָבּער מען מוז מודה זיין, אַז עס איז נאָך נישט געווען
אויף דער װעלט אַ דרשה, װאָס זאָל אַזױ ווירקן, װי דידאָזיקע
דרשה האָט געווירקט אויף איר מאַן. ער האָט זיך פאַנאַנדער.
געוויינט װי אַ קליין קינד און האָט עס שטאַרק, זייער שטאַרק
בּאַדױערט. צו װאָס האָט ער זי געשלאָגן? אָבּער עס איז שוין
געווען פאַרפאַלן, נאָכמער: מינקע איז. שיער נישט אַװעקגע- ‏
שטאָרבּן, זי האָט בּאַקומען היץ און האָט געפאָכט מיט דער
נשמה, און מען האָט זיך נאָך געמוזט שטיקן דערמיט װי גיט
דעם קימפעט פון אַ מויד, די מוטער אַלין, נעבּעך, האָט זיך
אַרום איר געטענטלט, האָט איר צוגעלייגט געגעצטע ליילעכער
און קאַלט װאַסער צום קאָפּ און האָט איר קוים דערהאַלטן
בּיים לעבּן, נאַנצע פיר װאָכן איז מינקע געלעגן אין בּעט און
די עלטערן זיינען אַרומגעגאַנגען, װי אָן קעפּ. עס האָט זיך
אָבּער צוגעטשעפּעט נאָך אַ גרעסער אומנליק, װי מיר װעלן עס
ּאַלד זען,

יז
די גרעסטע מסירדי,

נו, מיין טייערע לעזערין, מיר װעלן דאָ לאָזן אונזער
שיינע מינקע, אַ קראַנקע אין בּעט, און װעלן זיך ווענדען +י
אונזער אפרים שװאַרץ, דער צערטלאַכער פאָטער, װאָס איז
זייער אומרוהיק געװאָרן, פּאַרװאָס ער האָט נאָך אַלץ קיין בּריוו
נישט דערהאַלטן פון זיין זון שוין מער וי צוויי חדשים. ער
האָט סוף-כּל-סוף אַװעקגעשיקט אַ שליח צו זיין זון און יענער
- האָט אים געבּראַכט אַ תּשובה, אַז איציק האָט שוין אויך העבער
צוויי חדשים קיין שום בּריוו נישט בּאַקומען פון זיין פאָטער.
װאָס זאָל דאָס הייסן? װאָרום ער האָט אים פאַר דער צייט
געשריבּן עטלאַכע בּריוו, דער אפרים האָט בּאַלד פאַרשטאַנען,
אַז דאָ איז עפּיס גישט גלאַטיק, אַז זייערע בּריוו האָבּן געמווט
איבּערגענומען ווערן, און אַז דער פּאָטשטער מוז דאָ האָבּן
אַ יד דערין. און אפשר ר' יודל אויך?.. בּאַזונדערס האָט זיך
נאָך זיין חשד פאַרשטאַרקט, ווען ער האָט זיך צופעליק דערי
וואוסט די סיבּה פון מינקעס קראַנקהײט. דאָס איז אַפּילו געווען
שווער זיך צו דערוויסן, ווייל מען האָט אָפּגעהיט די קראַנקהײט
בּסודי-סודות. איר מוטער איז געזעסן טאָג און נאַכט, װי אַ צרי
געשמידטע, נעבּן מינקעס בּעט און האָט קיין ילוד-אישה נישט
צוגעלאָוט צו איר, אפילו איר שכנה, אפרימס פרוי, נישט צוגעלאָזט,
און קיינער האָט גאָרנישט געוואוסט. נאָר איינמאָל איז מינקען
נישט גוט געװאָרן, און איר מוטער איז דעמאָלט גראָד אינדער".
-- 106 -=

ר' יודל שלאָבּאָנער
היים נישט געװאָרן. און דאָס דינסטמיידל, װאָס האָט זיך בּעת
מעשה שטאַרק פאַרלאָרן. זי האָט אַריינגערופן די שכנה, אפרימס
ווייבּ. יענע האָט זיך נישט געלאָזט לאַנג בּעטן, יל זי האָט
זי אַלעמאָל זייער ליב געהאַט און איז אַרײנגעלאָפן אין שטובּ
מיט וויינעסיג און אַ טעלער שניי. אַז זי האָט זי אָפּגעמינטערט,
האָט זי דערזען, וי מינקע איז אינגאַנצן צוקיילט און צובּײילט,
פּונקט װי מען װאָלט זי געשמיסן מיט אַ קנוט, |
,מינקעלע, װאָס איז מיט דיר געשען?"-- האָט זי איר
געפרעגט, |

אָבּער יענע האָט געשויגן,

ערשט אין אַ צייט אַרום האָט זי קוים אַרױסגע.
שעפּטשעט: ר

;שרעקט זיך נישט, איך פאַרטראָג עס זייער לייכט. דאָס
איז אַלץ צוליבּ מיין ליבּע צו אַייער זון. איך דאַנק אייך פאַר
אייער מי און בּעט אייך, איר זאָלט מיך פאַרלאָזן. איך יל נישט,
מיין מוטער זאָל װיסן, אַז איר זייט דאָ געווען... איר קאָנט
שרייבּן אַייער זון, אַז איך האָבּ אַרױסגעװיזן א שטאַרקע ראיה
פון מיין ליבּע צו אים. שרייבּט אים, אַז נאָר דער טױט קען
מיך שיידן פון אים!" |

אפרימט ווייבּ האָט עס אַלץ דערציילט איר מאַן, און
אפרים איז נאָך שטאַרקער געװאָרן אין דער דעה, אַז יודל האָט
געמוזט איבּערנעמען זיין בּריוו, און ער האָט בּאַשלאָסן זיך
אָפּצערעכענען מיט אים. קודם איז ער אַװעק צום פּאָטשטער
און האָט אַװעקגעשיקט אַ מעלדונג אין דער קיעווער פּאָסט.
ער האָט בּאַלד בּאַקומען קלאָרע בּאַװייזן, אַז מען האָט איבּער.
גענומען זיינע בריוו, און דעמאָלט האָט ער דערלאַנגט אַ פּאַפּיר
אויף צופּרינסקין און אין פּאַפּיר האָט ער דערוויזן, אַז צופּרינטקי
גִיט איבּער די בּריוו פאַר געלט אין פרעמדע הענט. האָט די
מאַכט דורכגעפירט אַן אױספאָרשונג, און ס'האָט זיך אַרױסגע.
ויון, אַז צופּרינסקי איז שוֹלדיק. צופּרינסקי איז האַרם
בּאַשטראָפּט געװאָרן: מען האָט אים פאַרמשפּט אויף פינף יאָר

-- 107 --

8, מ, דיק,

אַרעסטאַנטן-ראָטעס. אויסערדעם האָט מען נאָך מאַנכע פּאָסטי
בּאַאַמטע בּאַזײטיקט פון די שטעלעס.

פאַר דערדאָזיקער מעשׂה איז אפרים שטאַרק פאַרהאַסט
געװאָרן אין שטאָט. אַלע האָבּן אים אויסגעמידן װי אַ מגפה
אָבּער דער איינציקער, װאָס האָט אים נאָך געחנפעט, איו דוקא
געווען ר' יודל שלאָבּאָנער. ער האָט געמאַכט אַן אָנשטעל, אַז
ער אין דאָ גאָט די נשמה שולדיק און האָט אים אַרױסגעװיון
נרויס פריינטשאַפּט, אפרים האָט זיך אָבּער אויך געמאַכט גישט
װויסנדיק און בּיידע האָבּן אױסערלאַך געלעבט גאַנץ גוט. איגי
דעראמתן אָבּער האָט עס געמעגט פאַלן אין טיפן ים אַרין,
װאָס זיי האָבּן זיך אײינאַנדער געוואונטשן. נישט געקוקט דערויף.
װאָס אפרים איז געווען פאַרהאַסט אין שטאָט, האָט אים דאָך
קיין חיונה נישט געפעלט, ווייל ער איז דעמאָלט געווען אַשרײבּער
און א זאַקאָניק, און אַ גאַנצער מאַכער ‏ בּיי נאַטשאַלסטװע. און
דאָך האָט זיך אים געװאָלט פּטור ווערן פון דער שטאָט. זי איו
אים שרעקלאַך מאוס געװאָרן פאַר טויזנטער זאַכן און בּאַזונדערס
פאַרן האָס צו אַליטװאַק. אַגב האָט ער איצט געהייסן אין
שטאָט נישט אַנדערש, וי אפרים דער מסור. ס'הייסט, אַלואָ
אַ ליטװאַק, אַ מתנגד און א מסוּר,. .

בּיי די װאָלינער אַ ליטואַק איז שוין אַזױ אויך געװען
א פאַרפאַלעגער מענטש *).

אָבּער וואוהין פאָרט מען? וי רייסט מען זיך אַרױס פון
דער שטאָט?

*) ווען עס איז געשטאָרבּן ר' שמשון בּלאָך, אַ מתנגד, װאָס איז געווכן
דער שטאָלץ פון בּראָד, ווייל ער אייז געהען אַ גרויסער למרן און אַ גרויסער
געלערנטער, האָט דער רבּי אַזאָג געטאָן א שאָר, אַ שיין פערר איו געפעלן
אין שטאָט-..,

== 108 יי

6
דער איבּערפאַל,

אונזער שיינע מינקע איז געלעגן גאַנצע פיר װאָכן אין
בּעט און בּיי דעם אַלעם האָט זי זיך דאָך נישט אויסגעהיילט
פון איר פאַרבּאָטענער ליבּע צו דעם איציקן. זי האָט אים נאָכמער
ליבּ געקראָגן, װוי פריער, און האָט שוין גאָר קיין סוד נישט
געמאַכט דערפון. די עלטערן אַליין האָבּן שוין איינגעזען, אַז
קיין האַרץ קאָן מען נישט איבּערמאַכן, און דאָס איינציקע,
װאָס זיי האָבּן פון איר פאַרלאַנגט, איז בּלויז געווען דאָס, אַז
זי זאָל נישט דערציילן אפרימען און זיין פרוי, אַז דער טאַטע
האָט זי געשלאָגן. איצט איז שוין מינקע אַלע טאָג געגאַנגען
צו אפרימען און האָט זיך אָפן קאָרעספּאַנדירט מיט איציקין.
דאָס האָט די עלטערן אפילו געקריינקט, בּאזונדערס דעם
פאָטער, מען האט אָבֹּער געמוזט האַלטן מויל, דער פאָטער האָט
נאָך אַלץ געקלערט וועגן עפּיס אַ מיטל, וי אַזוי פּטור צו ווערן
פון אפרימען, דאָס הייסט, אַז ער זאָל נעקר װערן דאָ פון שטאָט
און דעמאָלט װעט אפשר געמען אַ סוף צו דעם פאַרשאַלטענעם
ראָמאַן פון זיין טאָכטער מיטן שרץ, װאָס איז שוין געווען אין
אוֹניווערזיטעט אגְן לערנט זיך זייער גוט. ער דאַרף שוין נישט
זיין פאָטערס הילף, ווייל ער האַלט זיך אויס דורך לעקציעס,
וועלכע ער גיט אין אָנשטענדיקע הייזער,

געווען אין דער שטאָט אַ יוד, איינער אַ ר' ראובן יאָכװעד,
זייער אַ דורכגעטריבּענער מענטש, אַ גאַנצער מאַכער בּיי קהל

= == 109 =

א 3 ז ר קי

און בּיי נאַטשאַלסטװע און אַ גרויסער שונא פון דעם אפרימען,
ווייל דער לעצטער האָט אַמאָל אַרױסגעראַטעװעט פון זיינע
נעגל אַפּאָר בניייחידימלאַך, װאָס ער האָט געמאַכט פאַר
רעקרוטן,

און אָט האָט זיך ר' יודל צוזאַמענגערעדט מיט דעמדאָזיקן
ראובנען, וי אַזױ, אַ שטיינער, װערט מען פטור פון אפרימען,
װאָס ווייס אַלע סודות פון שטאָט און װאָס איז זייער א געפער-
לאַכער מענטש. ער קאָן אונטערבריינגען אַ גאַנצע שטאָט מיט
מענטשן,

ראובן האָט זיך אָנגערופן:

,נו, קוים פּאַשאָל תּרה נאַ דרך! איר האָט אייך ערשט
אַרומגעזען, װאָס פאַר אַ פייגעלע דאָס איז. איך האָבּ עס איינגע-
זען פון דער ערשטער מינוט אָן, וען דערדאָזיקער אומגעבע*
טענער גאַסט איז אָננעקומען אין שטאָט, גוט, פאַראַן נאָך צייט
דערצו. איך װעל אַפילו האָבּן נישט קיין לייכט שטיקל ארבּעט,
ווייל ער איז אַ מאַן מיט אַ פעדער און פאַרשטײיט זייער גוט
אַן ענין, אָבּער מען וועט זיך שוין אַן עצה געבּן. איך מוז
אייך זאָגן, אַז די פּאַליציל קוקט אויך קרום אויף אים, ווייל די
פּאָליציל-לייט האָגן מורא פאַר זיין פעדער... אַ טשינאָװניק איז
טיילמאָל אויך שװאַך געגן אים, מען מוּז עפּיס צוטראַכטן אַזאַ
זאַך, אַז ער זאָל געשטרויכלט ווערן אין די שטאָט זאָל פּטור
ווערן פון אים, לאָמיר קודם מאַכן אַ אֲסיפה",

אין א פּאַר טעג אָרום האָט מען געמאַכט אַ גרויסע אסיפה
אין קהל-שטיבּל און עס אין געבּליבּן, מען זאָל אים אונטער*
װאַרפן א פּעקל מיט פאַלשע אַסיגנאַציעס און בּאַלד דערלאנגען
אויף אים אַ פּאֲפיר אין די הויכע פענסטער.

אויף מאָרגן האָבּן זיך שוין געפונען פאַלשע אַסיגינאַציעס,
וועלכע מען האָט אַרײינגעפּאַקט אין אפרימס טליתזעקל, װאָס ער
פלעגט אַלע פרײטאָג פאַרנאַכט מיטנעמען אין שטיבל און
זונטאָג אינדערפרי פלעגט עס אים דער שמש אָפּטראָגן אַהים,
אין שטאָט האָט מען נישט געטאָרט טראָגן אום שבּת. און ווייל

--110

ר' יודל שלאָבּאָנער. -

מען איז אים חושד געװען, אַז ער דאַװנט אַלע טאָג, װעט
ער זיך דאָך דערוויסן פונם אוּנטערגעװואָרפן פאַלש געלט נאָך
פריער, איידער די פּאָליצײ װעט קומען, האָט מען געהייסן דעם
שמש, ער זאָל אים אָפּטראָגן דעם טליתזעקל ערשט אַרום צוועלף
אַ זייגער בּייטאָג און זאָל זיך דאָרט פאַרענטפערן, אַז ער האָט
צוליבּ אַ װיכטיקן צופאַל נישט געקאָנט בּריינגען פריער דעם
טלית. אפרים, װאָס האָט געהאַלטן דעם שמש פאַר אַ תּמים,
האָט עס אים מוחל געװען, און האָט אים געבּעטן, ער ואָל
אויפהיינגען דאָס טליתזעקל אויפן געװיינלאַכן אָרט, און נאָכדעם
אים אַפּילו מכבד-געווען מיט אַ שנאַפּס, געשיינקט אים, װוי דער
שטייגער, איז פינף קאָפּיקעס און דער שמש איז אַװעק,
אָבּער אינמיטן נאַכט איז די פּאָליצײי מיט זשאַנדאַרמען
און דריי עדות יידן, װאָס איינער פון זיי איז געווען ראובן
יאָכװעדס בּאַפּאַלן אפרימס וואוינונג, און מען האָט געמאַכט
אַ שטריינגערע רעוויזיע וי צו בּדיִקת חמץ. מען האָט אומגעקערט
די גאַנצע שטובּ מיטן קאָפּ אַראָפּ, אַדורכגענישטערט אַלע זאַכן
און מען האָט גאָר נישט געפונען בּיו מען האָט זיך גענומען
צום טליתזאַק, דאָרט האָט מען שוין געפונען פון פייגלמילך:
עטלאַכע פינפאונצװאַנציקער, אַ צוויי-דריי הונדערטער, און דערצו
נאָך אַ פאַלשן בּריוו צו אים פון עפּיס אַ סוחר, װאָס פרעגט זיך
נאָך אויפן פאַלשן געלט,
| = אפרימען האָט מען, נאַטירלאַך, תּיכּף געבּונדן און אָפּגעפירט
אין תּפיסה, צומאָרגנס איז אין שטאָט שוין געווען שׂשׂון ושׂמחה:
פּטור געװאָרן פון אַ מתנגד און אַ ליטװאַק! מען האָט געמאַכט
דעם גרויסן לחיים, געטאַנצט און דערציילט מופתים. אין זיין
שטובּ האָט מען אַלץ פּאַרחתמעט, און זיין וייבּ, די שיינע
גיילע, װאָס איז דאַן קוים אַלט געווען זעקסאונדרייסיק יאָר
און װאָס האָט בּיז אַהער געלעבּט מיט איר מאַן, וי אַ פּאָר טױיבּן,
איז איצט אַרומגעגאַנגען עלנט און אומגליקלאַך און כּמעט
האַלבּ משוגע פון צער און אַנגסט. בּלויז אין-איינציק וועזן האָט
איר מיטגעפילט אין איר גרויס אומגליק, און דאָס איז געווען
-- 111 = |

א, 8, דיט,

אונזער מינקע, ביילע האָט אָבּער ווייניק גענאָסן פון דעמדאָזיקן
מיטגעפיל, ווייל די עלטערן, װאָס האָבּן איצט געגלױבּט, אַז
זי זיינען שוין אויף אַן אמת פטור געװאָרן פון דעמדאָזיקן
, שרעקלאַכן" מענטשן, האָבּן שוין אױיסגעטאָן די פריינטלאַכע
מאַסקע זייערע און האָבּן פאַרבּאָטן דער טאָכטער, אַרײנצעגײן
צו בּיילען. און ווען מען האָט אפרימען אין עטלאַכע װאָכן
אַרום אַװעקגעשיקט קיין קיעוו, ואו עס איז דעמאָלט אַװעס-
געזעצט געװאָרן א גאַנצע קאָמיסיע איבּער די פאַלשע אַסיגנאַצ-
יעס, וועלכע זיינען נתרגה געװאָרן אין יענער צייט, האָט
ד' יידל אַרױסגעיאָגט פון דער דירה אפרימס וייבּ און האָט
נאָך דערהאַלטן אַ סך זאַכן אירע פּאַרן רעשט געלט, װאָס איז
נאָך אים געקומען פון אפרימס הלואה, בּשעת אפרים האָט
אַװעקגעשיקט זיין זון שטודירן, |

פיילע איז אַרױס פון איר וואוינונג אָן אַ גראָשן פיים
ליב און זעל. און װען מינקע װאָלט איר שטילערהייט
נישט אױסגעהאָלפן מיט אַ פּאָר רובּ?, װאָלט זי גאָר פאַרשמאַכט
געװאָרן אין װאָלט אודאל געשטאָרבּן פון הונגער, פאַר איר
האָבּן זיך, קענטיק, פאַרשלאָסן אַלע שערי רחמים,

זי איז פון איר וואוינונג אַרױס מיט אַ קליינעם פעקעלע
אונטערן אָרעם און איר איינציקע בּאַנלײיטערין איז נאָר געווען
אונזער מינקע, זי האָט איר אָבּער באַנלײט בּיון טויער אוּן
ווייטער נישט אַטריט, ווייל מען װאָלט איר פּשוט פאַרשטײינערט,
סטייטש, גיין מיט אַ װײיבּ פון אַזאַ איינעם, װאָס קהל האָט
זיך קוים אָפּגעשאַקלט פון אים! ;נו מיין קינד, -- האָט זיך
ביללע אָפּגערופן צו איר, -- קער זיך אוּם צוריק, ווייל צו װאָס
זאָלסטו דיך אַליין שאָדן? זיי מיר געזונט, מיין טײיערע און
האָף איף בעסערע צייטן, מען וועט נאָך מיין מאַן נישט
אויפעסן אין קאַשע. דערווייל אָבּער איז מיין לאַנע זייער
אַ שלעכטע, וואוהין גייט מען, מייט טייערע"? האָט איר מינקע
איינגערוימט אויפן אויער: ,גייט גלייך קיין קיעוו... דאָרט האָט
איר אַ זון און דאָרט איז אייער מאַן, איציק װעט אַייך אוים.

--- 142 --

ר' יודל שלאָבּאָנע.

האַלטן און אַייער מאַן קען אַ סך געהאָלפן װערן דורך אייך
בּיידן"... בּאַלד האָבּן זיי בּיידע זיך הייס צעזעגנט אונטערן
טויער און בּיילע איז אַװעק קיין קיעוו, אַ בּיסל צופוס און
אַ בּיסל מיט אַ פור,. מינקע איז געבּליבּן בּיי אירע עלטערן,
אָבּער זי האָט זיך נאָך אַלץ פעסט געהאַלטן און האָט נישט
געװאָלט הערן אין זען פון אַן אַנדער שידוך, די ליבּע האָט
אָבּער טויזנט וועגן און מינקע האָט זיך דאָך דורכגעשריבן.
מיט איציקן. זי האָט זיך פשוט בּאַדינט מיט דעם אפרימס
איבּערשרייבּער, אַ שטילער מענטש, װאָס פלעגט עפטער קומען
צו איר פאָטער; דערדאָזיקער האָט בּאַזאָרגט אירע בּריוו צו
איציקן און איציקס בּריוו צו.-איר, |

פון װאָס דידאָזיקע בּריוו זיינען בּאַשטאַנען איז דיר, מיין
טייערע לעזערין,, גאַנץ פאַרשטענדלאך: זיי זיינען בּאַשטאַנען
פון האַרץ און האַרץ... יי

4

אין קיעוו,

דאָס ערשטע, מיין טייערע לעזערין, מוז איך דיר ווידער
דערמאָנען, אַז איציק איז שוין געווען אויפן צווייטן קורס פון
דער מעדיצין און איז געווען איינער פון די אויסגעצייכנסטע
סטודענטן, ער איז געווען שטאַרק געשעצט פון זיינע פּראָפּעטאָרן
און געליבּט פון זיינע חברים. נאָכמער איז ער אָבּער געווען
אויסגענומען אין די-יעניקע גרויסע הייזער, וואו ער האָט געגעבּן
לעקציעס. ער האָט שוין פאַרדינט פון זעכציק בּיז זיבעציק רובּל
א חודש און איז שוין געווען אומשטאַנד עפּיס צו טאָן פאַר
זיינע עלטערן. דאָס ערשטע האָט ער אױסגעװירקט, אַז מען
זאָל אים צולאָזן צו זיין פּאָטער. דאָס איז געווען זייער אַטרו
עריקע אגעגעניש. ער אי געזעסן געשמידט אין קייטן, גאַנץ
אַליין, געזען װאָט מען זיך אַפילן נישט ילאַנג, אָבּער פיידן
איז דאָך לייכטער געװאָרן אויף דער נשמה. געקומען פון דער
מפיסה, האָט ער געפרובט בארוהיקין זיין מוטער. זי האָט זיר
באמת בּאַרוהיקט אַ ביטל, אָבּער דער פראָצעס האָט זיך אַסך
מער געצויגן, וי איציק האָט זיך פאָרגעשטעלט. עס זיינען
געזעסן אַסך קריסטן, װאָס זיינען געווען די מאַכער פון די
פאַלשע אַסיגנאַציעס און מאַנכע יידן, װאָס זיינען געווען די
פאַרקויפער פון זיי, אַװוי האָט זיך פּאַרשמאָלצן זיין פּראָצעס מיט
זייערן, װאָס האָט זיך געצויגן מער װי אַ האַלב יאָר צייט ביו
מען האָט אפרימען גענומען צום ערשטן פּאַרהער, אין שטעטל

-- 114 =

ר' יודל שלאָבּאָנערג

איז ער שוין געווען זיכער, אַז מען איז מיט אפרימען פאַרטיץ, /
בּפרט נאָך אַז דער רבּי האָט עס מרמז געווען צו שלש סעודות. -
און דער עולם האָט זיך זייער געפרייט. אפרימס איבּערשריי- ‏
בּער, װאָס האָט געהייסן הערשקע שליעמאַכער, האָט דער.
וילע אַרױסגעשיקט אַ גרויסן בּריוו צו איציקן, אין װעלכן,
ער האָט אים בּאַקאַנט געמאַכט מיט דעם גאַנצן ענין אין מיט.
דעם גאַנצן שװאַרצן שטיקל אַרבּעט, װאָס איז אָפּגעטאָן
געװאָרן אונטער יאָכװעדס אָנפירונג, פאַר איציקן האָט זיךף .
איצט אַנטפּלעקט דער גאַנצער פאַרבּרעכערישער פּלאַן מיט אַלצ
זיינע אָנטײלנעמער, און ער האָט עס איבּערגעגעבּן דער
פּראָקוראַטור פון קיעוו. האָט די פּראָקוראַטור פון איר צד.
אַראָפּגעשיקט אַן אױספאָרשונגס-קאָמיסיעץ אין שטעטל אַרײן
און מען האָט גענומען די חברהלייט אויפן צימבּל, עס אי
צוגעצויגן געװאָרן צום פאַרהער ראובן יאָכװעדס, ר' יודל /
שלאָבּאָנער און נאָך יידעלאַך. דער אמת איז תִּיכֹּף אַריפגעי ‏
שוואומען, װוי בּוימאייל אויפן װאַסער,

געענדיקט האָט זיך די זאַך דערמיט, װאָס מען האָט
מאַנכע אָפּגעגעבּן פאַר סאָלדאַטן און אַנדערע האָט מען פאַר.
שיקט קיין סיבּיר. צװישן די לעצטע איז אויך געווען דער ה" ‏
ויודל שלאָבּאָנער. יי

מיט דערדאָזיקער געשיכטע האָט געקלונגען זייער װייט
און בּרייט +), אַלע צייטונגען האָבּן געשריבּן װעגן דעם. און.
יעדע שטאָט האָט געהאַט צו ריידן און צו ריידן פון אפרימען .
און ר' יודלען און פון דער ליבּע צוישן מינקען און איציקן,.
די גאַנצע זאַך איז אָבּער געווען נישט מער װי אַ פועל.יוצא
פון צװיי פיינטלאַכע צדדים, װאָס האָבּן זיך שטענדיק

*) איך געדיינק נאָך װוי היינט, וי איינע אַ רוסישע צייטונג, האָס, /
אַרומרײדנדיק די זאַך, זיך טועה געווען: אָנשטאָט װאָלינער קהל, האָט זײ /
מיטגעטיילט, אַז דער וילגער קהל איז פאַרמשפּט צו גיין אין סאָלדאַטן.
אין װילנע איז מען דערפאַר געװוען זייער אומרואיק. |

--- 119 -- '

א, מ, דיה,

אַרומגעריסן און אַרומגעקריגט -- פון חסידים און מתנגדיםי
איצט װעלן מיר זיך אומקערן צו אונזערע צװיי פאַרי
ליבּטע - צו איציקן און מינקען.

14
די וויייש טערדיקע ליבע,

מײַן ליבּע לעזערין, דו קענסט אַפילו אַליין פאַרשטײן,
װאָס פאַר טרויער און יאָמער עס האָט זיך אָפּנעשפּילט אין
יעדן הוין פון די פאַרמשפּטע. ר' יוּדל האָט די גאַנצע צייט
פון זיין זיצן געטאָן און געשאָלטן זיין טאָכטער, פאַרשאָלטן
איר געבּיין און גענאָגט זי וי אַ װאָרים און זי, װאָס איר
לעבּן איז איר געװאָרן נמאס און מאוּס, האָט פאַרשאָלטן דעם
טאָג, אין וועלכן זי האָט זיך פאַרליבּט אין איציקן. זי האָט
אים, װוי צו זאָגן, מיטן בּלוט פון איר האַרצן אויסגעריסן, און
האָט אים אויפגעהערט צו שרייבּן.

;אָ, ניין! -- האָט זי זיך געזאָגט - איך האָבּ מיך גענאַרט
אין מיין ליבּע, איך האָבּ אַ צו גרויסן פּריין בּאַצאָלט פאַר
איר -- די פרייהייט פון מיינע עלטערן. איך זאָג מיך אָפּ פון
מיין איציקן, װאָס איז מיר געווען אַזױ ליב און טייער, און
וועל פירן אַ װיסט לעבּן, ווייל עס אין נאָך נישט געבאָרן
געװאָרן דעריעניקער, װאָס זאָל פאַרנעמען זיין אָרט. כ'וועל
פליבּן אַ לעבעדיקע אלמנה, אַן אײיבּיקע יונגפרוי, װאָס איז
אַרומגעגאַרטלט מיט אַן אייבּיקן זאָק און בּאַטרױערט איר
ערשטן געליבּטן?,

און בּיי דעם אַלעם האָט זי דאָך נישט געװאָלט מיט..
גיין מיט איר פאָטער אין ווייטן סימיר. ערשטנס, װייל וי האָט
געוואוסט, אַז דער פאָטער װעט איר אַלעמאָל אויפוואורפן איר

---147 --

9 : 8 ,8*

רעקראי צאטטנצמתאומט

ליבּע און װעט זי נויטן חתונה צו האָבּן דאָרט מיט אבּי.וועמען.
צווייטנס, האָט זיך איר געװאָלט, אַז די מוטער, װאָס איו געֵי
ווען : שװאַכע פרױ און ועט געוויס גישט אױסהאַלטן ר"
לאַנגע נסיעה און, אַ פּשיטא שוין, דעם דאָרטיקן קלימאַט, זאָל
פאַרבּלײבן מיט איר דאָ, און, דריטנס, װעלן זיי אפשר
קענען ווירקן, פאַרבּלײבּנדיק דאָ, צו באַפּרײען דעם פּאָטערי

ר' יודל שלאָבּאָנער האָט אויך געװאָלט, אַז זײ און די
מוטער זאָלן פאַרבּלײיבּן אין שטאָט.

,װעל איך לעבן, -- האָט ער געזאָגט, -- און גאָט עס
מיך צוריק אומקערן אַהער, װעל איך האָבּן צו װעמען צו
קומען. פאָרט איר אָבּער מיט מיר, װעט איר געוויס שטאַרבּן
פּאַר דער צייט, ווייל די נסיעה איז א לאַנגע און דער רויער
קלימאַט איז נישט פאַר אייער שװאַכן געזונט".

קורץ געזאָגט, ר' ידל איז אַװעק אַלײן קיין סיבּיר און
די פרוי מיט דער טאָכטער האָבּן זיך אָפּגעשטעלט אין דערי
זעלביקער שטאָט, אָבֹּער נישט אויף לאַנג. מינקע האָט דורםי
אויס נישט געװאָלט דאָרט פאַרבּלײיגן, ווייל די משפּחוֹת, װאָס
האָבּן געליטן אין דעם פּראָצעס, זיינען געווען זייער אױפגעי
בּראַכט אויף איר, זיי האָבֿן, אַלזאָ, אױסגעװואַנדערט פון דאָרט,
נאָכדעם, וי זיי האָבּן געמאַכט אַלץ צו געלט און האָבּן צוזאַמעגי
געשלאָגן אַ קאַפּיטאַל פון פערציק טויזנט רובל. זי האָגן זיך
באַזעצט אין װאַרשע, וואו עס האָט געואוינט איר עלטסטע.
שוזעסטער, װאָס איז געװען זייער רייך און װאָס איר מאַן
איז שוין געווען מער פון דער גייער װעלט, װי פון דער אַלי
טער. די שיינע מינקע איז מיט דער צייט געקומען צו די כּוֹחוֹת,
איז גוט-פריינט געװאָרן מיטן לעבּן און האָט זיך אָנגעהױבּן
צו גילדן, און דער פונק פון דער אַלטער ליבּע האָט ווידער
אָנגעהױבּן צו גליען. און דער בריוויטויש מיט איציקן, װאָס איז
פריער אונטערגעפּראָכן געװאָרן, האָט זיך אָנגעהױגן פון דאָסגי,
נאָך מיט מער פרישקייט, אָצער נאָך אַלץ אין געהיים. איציק
פלענט איר יעדעס מאַל דערפרייען מיט א פריילאַכער בּשׂורהו

= 1149

ר' יודל שלאָבּאַנער,

אַז ער לערנט זיך גוט און זי אים -- אַז זי האָט, געהאָט אַ גרוי.
סע פּעוּלֹה אין שפּראַכן, אין מוזיק און אין האַנט:אַרבּעט,
דערבּיי איז אויך געטאָן געװאָרן פאַר דער באַפרייאונג פון
איר פאָטער, |

זי און. איציק -- בּיידע האָבּן געאַרבּעט דעריבער מיט
ערפאָלג, |
| דערווייל אָבּער זיינען זיך אַריבּערגעלאָפן אייניקע יאָר
אין פּחד און אין האָפּנונג און דערבּיי איז אויך אַריבּער די
צייט פון איציקס שטודיום. ער איז געװאָרן דאָקטאָר, און האָט
שוין געהאט בּדעה צו קומען קיין װאַרשע, און זיך ווארפן צו
די פיס פון מינקעס מוטער, אַז זי זאָל דערלױיבּן איר טאָכטער
חתונה צו האָגן מיט אים. דער האַרטער שיקזאַל אָבּער האָט עס
נאָך נישט דערלויבּט, ניין, ער האָט נאָך געמוזט אויסשטיין
א האַרטע פּראָבּע, װי מיר וועלן דאָס ווייטער שרייגן און דער.
מיט ענדיקן, / |

=+
די פּראָבּע,

קוים האָט דער איציק בּאַקומען זיין דאָקטאָר.דיפּלאָם,
איז ער געװאָרן לייבּ-אַרצט בּיי א גרויסן רוסישן פירשט, װאָס
האָט געוואוינט אין טיף רוסלאַנד, מיט א גרויסן געהאַלט, און
איציק האָט געמוזט אָפּפּאָרן מיט אים אין זייגע גיטער, װייל
וואו ס'איז נוגע פּרנסה, פאַלן אַלע אנדערע זאכן אַוועק. פּרנסה
איז דער יסוֹד פון אלע אנדערע ענינים. אָן פרגסה קען מען
נישט זיין קיין ירא שמים, װי דער פּסוק זאָגט: ,פן אורש
וגנבתּי, וזפשׂתי בּשם אלהי", דאָס הייסט, וען איך װעל נאָר
זיין אָרעם, װעל איך שוין געוויס גנבענען און שווערן פאַלש,
ווייל װאָס טוט מען נישט פון נויט. אָן פרגסה איז מען קיין
למדן נישט, וי אונזערע חכמים זאָגן: ,אם אין קמח, אין תּוֹרה",
אָן פּרנסה איז מען קיין חכם נישט, וי דער פּסוק זאָגט: {חכמת
המסכּן צזויה", די חכמה פון אַן אָרעמען האָט קיין ווערט נישט,
אַלזאָ, מיין טייערע לעזערין, איז איציק נישט נאַריש געװען
װאָס ער איז פריער געפאָרן אויף דער שטעלע, איידער צו
זיין הייס געליבּטער. ער האָט עס איר געשריבּן און צוגלייך
פאַרזיכערט צו קומען צו איר אין פאַרלױף פון דריי אָדער
פיר חדשים, נאָכדעם װי ער װעט זיך אײנאָרדענען און זיך
היימיש מאַכן אויף דער גייער שטעלע, און זי איז נישט גי
ווען װייניקער קלוג פאַר אים און האָט זיך דערמיט צופרידני
געשטעלט,

-- 120 --י

ד' יודל שלאָבאָנעה,

נאָר אָט איז איר מוֹטער שטאַרק קראַנק געװאָרן און די
דאַקטוירים האָבּן איינגעפונען, אַז זי מוז אַרױספאָרן קיין אויס. /
לאַנד, קיין קאַרלסבּאַד, און די טאָכטער איז מיט איר אַװעק.
געפאָרן, אין דעם יאָר איז געווען אַ גרויסער צופאָר פון אַלע
לענדער, אֲפילוּ פון דעם טיפסטן צפוֹן. אויף אַלע דאָרטיקע
פּראָמענאַדן האָט געשװיבּלט און געגריבּלט פון בּאָד-געסט, און
צווישן זי האָט אויך אַלע טאָג נישט געפעלט אונזער שיינע
מינקע, װאָס האָט דאָרט געמאַכט גרויס אױפוען מיט איר
שלאַנקן וואוקס, מיט איר שיין געזיכט און פיינער האַלטונג,
עס האָט זיך קיינער נישט געקענט זאָט אָנקוקן אויף איר, ווייל
זי איז געווען, וי צו זאָגן, א מייסטערווערק פון גאָט. זי פלעגט
גיין שפּאַצירן מיט אַ געװיסער יידישער דאַמע, װאָס האָט
לאַזשירט מיט איר אין איין האָטעל, |

צווישן אַלע אירע פאַרערער און נאָכגײיער האָבּן זיך
אויסגעצייכנט צוויי יונגע לייט, װאָס זיינען איר נאָכגעגאַנגען
וי צַוויי שאָטנס. זיי האָבּן זיך געזעצט, דאָרט וואו זי האָט
זיך געועצט, און געשטאַנען דאָרט, וואו זי האָט זיך אָפּגע.
שטעלט, זי האָט עס אָנגעמערקט און איז פון איר זייט געגליבּן
גאַנץ גלייכגילטיק צו זיי, בּיז זי האָט איינמאָל דערהערט, װי
איינער פון זיי רופט אָן דעם אַנדערן מיט דעם נאָמען שוואַרץ,
דער טײערער נאָמען האָט איר דורכגעצוקט װי אַ בּליץ, זי
האָט זיך אומגעקערט, האָט זי אַ קליינע וויילע בּאַטראַכט און
האָט אין דעם עלטערן דערקענט איר געליבּטן איציקן.. ער
האָט זיך שטאַרק געענדערט צום גוטן, דאָס הייסט, ער איז
געװאָרן פיל לייטישער און שענער, מיט אַ קליין רונד שװאַרץ
| בּערדל, אָנגעטאָן לוט דער לעצטער מאָדע. ער איז געוען
אַזױ ווייט געענדערט, אַז װען נישט דער נאָמען שװאַרץ,
װאָלט זי אים נישט דערקענט,

זי האָט אים דערקענט, אָבּער זי האָט עס אַראָפּגעשלונגען,
געבּליבּן כּלוֹמרשט גלייכגילטיק און איז זיך מיט איר פריינטין
ווייטער געגאַנגען און זיי נאָך איר. אָבּער פון דער מינוט אָן

-- 121 --

א מ, דיק,

איז זי שוין געװאָרן אויפמערקזאַס צו זייער געשפּרעך, צו זייך
זיכער אין דער דעה, אַז דאָס איז טאַקי איציק.

מיט איר געשפּיצטן אויער האָט זי אױיפגעכאַפּט אַלץ, װאָס
זי האָבּן גערעדט, בּיז עס איז איר גענוג קלאָר געװאָרן, אַו
דאָס איז איר געליבּטער, און דער צווייטער מוז געװיס זיין
אַ זון פונם פירשט, פיי ועלכן ער איז געװען לײבּאַרצט.
איציק האָט אים גערופן לאָפּוּכין, און די אייגעגע פאַמיליע
האָט ער איר אָנגעגעבּן מיט אַ פאָר חדשים צוריק, ווען ער
האָט בּאַקומען זיין שטעלע,

איצט האָט זי זייער גויטיק געהאַט מיט עמיצן זיך איבּערי
צושמועטן און זיך צו באַראַטן,. מיט דער מוטער האָט מען
עס נישט געקאָנט, ווייל פאַר יענער איז דער המשך פון דער
ליבּע נאָך אַלץ געווען א טוֹד. אַזױאַרום איז זי אָנגעװיזן געי
װאָרן אויף דער דאַמע, מיט װעלכער זי האָט שפּאַצירט און
װאָט האָט לאַזשירט אין דעם אייגענעם האָטל, װאָס זי. זי האָט
איר פאַרטרױט פון אַלעם, װאָס מיר ווייסן און האָט זי געבּעטן,
זי זאָל איר דינען אין דער זאַך מיט איר נומער, וואו זי װעט
זיך קענען זען מיט איציקן. די דאַמע האָט עס איר פאַרשפּראָכן
און האָט געהאַלטן װאָרט.

,איך וויל אים אויספרובירן, -- האָט מינקע אַ זאָג געטאָן
צו דער דאַמע, - צי ער איז מיר נאָך בּאמת טריי, צי איז ער
נאָך דערזעלבּיקער, פייערדיקער געליבּטער מיינער. פון זיין
שרייבּן צו מיר. איז ער אַפּילוּ דערזעלבּער. דאָך צװישן שרייבּן
און דער ווירקלעכקייט ליגט נאָך א גרויטער מהלך, און איך
מערק עס שוין פון זיין קוקן אויף מיר מיט פייערדיקע אויגן,
נישט ויסנדיק, אַז איך בּין מינקע. ער דערקענט מיך
נישט, איך מוז אים אַהער אַרײננאַרן אין אייער נומער. אויף
דער פּראָמענאַדע װעל איך מאַכן אַן אָנשטעל, אַז מיר איז נישט
גוט געװאָרן, װעט ער דאָך מסתּמא מיר קומען צו הילף אַלס
דאָקטאָר, װועט איר אים בעטן, ער זאָל מיך בּאַנלײיטן אַהיים,.
דאָס הייסט אין אייער נומער. אַזױאַרום װעט ער האָבּן א גע-

-- 22ן --

ר' יודל שלאָבאָנעה

לעגנהייט מיך אָפּטער צו פּאַזוכן, און דעמאָלט װעל איך שוין
אױיסשפּירן אַלע שטעגעלעך פון זיין האַרץ און איך װעל וויסן
שוין אויף קלאָר, צי איך קען מיך אים אָנטרױען, צי נישט.

דידאָזיקע ראָלע איז אויף פאָרגן, דאָרט, אויף דער
פּראָמענאַדע, ריכטיק אָפּגעשפּילט געװאָרן, פּונקט װי עס איו
אָפּגערעדט געװאָרן. איציק האָט זיך זייער גערן געלאָזט אַרײג.
נאָרן אין דעם נומער פון דער דאַמע און האָט דאָרט אַ שטיק
צייט פאַרבּראַכט וי אַ געװויינלאַכער דאָקטאָר און פאַרן וויזיט
האָט ער נישט געװאָלט נעמען קיין געצאָלט. צומאָרגנס איז
ער אויך געקומען צו דער בּאַשטימטער שעה און אויף איבּער.
מאָרגן -- אויך דאָס אייגענע. אָבּער די װיזיטן זיינען שױן
געווען מער פריינטלאַכע, וי דאָקטאָרישע, און האָבּן זיך פון
טאָג צו טאָג אַלץ מער פאַרלענגערט,

געשמועסט האָט מען פון די געסט, פון פּאָליטיק, פוֹן
שידוכים, ער איז אָבּער אַזױ בּאַפּרײינדעט געװאָרן מיט די בּיידע
דאַמען, אַז ער האָט אַפילוּ געלױבּט מינקעס שיינקייט פאַר איר
אין די אויגן, ,פריילן, איר זענט, -- האָט ער געזאָגט - זייער
ליבּעסווירדיק, און איך װאָלט מיך זיכער געשדכנט צו אייך,
ווען מיין האַרץ װאָלט נישט געווען שוין פאַרנומען מיט אַן
אַנדערער. זי איז געווען זייער שיין, װען איך האָבּ מיך אין
איר געליבּט, אָבּער שוין מער וי זיבּן יאָר, וי כ'האָבּ זי
נישט געזען. זי איז געווען זייער ענלעך צו אייך, איצט ווייסט
דער ליבּער גאָט, װי זי זעט אויס, ווייל זי האָט אַ סך געליטן,
און געליטן צוליבּ מיר, נו, זי מעג אויסזען וי זי וויל, אָכּער
איך װעל זי קיינמאָל נישט אויסטוישן אויף אַן אַנדערער, און
דעם אמת געזאָגט, ציט מיך צו אייך בלוין דערפאַר, יל
מיין געליבּטע איז ענלעך צו אייך,,,"

;עס פרייט מיך זייער, -- האָט מינקע זיך אָפּגערופן --
צו זען אַ געבּילדעטן מענטשן, װאָס בּלײיבּט טריי זיין ליבּע,
איך ווינטש אייך גליק פון גאַנצן האַרצן, פאַרלעבּט אייך גליק.
לעך אייערע יאָרן מיט אייער ערשטער געליבּטער, דאָך, מיין

-- 123 ---

6, = ר ט ק;

ליבּער הער, אַנטשולדיקט מיר מיין נײגעריקייט, היל די
פרויען זיינען שוין אַמאָל אַזױֹי געשאַפן, אַז זיי װילן ייס
װאָס עס האָט פּאַסירט מיט אַן אַנדערער און בּפרט נאָך, וע
עס האַנדלט זיך װעגן א ליבע. איר זאָגט, אַז זי האָט פיל
געליטן פון איר ליבּע צו אייך, דערציילט עס מיר, און דער
פאַר זאָג איך אייך צו, אַז איך װעל אייך אויך דערציילן פון
מיינע ליבּע-סוֹדות", |

דער דאָקטאָר האָט זיך נישט געלאָזט לאַנג בּעטן און
האָט אַנגעהויבן צו דערציילן, אַלץ, װאָס האָט פּאַסירט מיט
זיין ליבּע, אָבּער אַז ער האָט שין געהאַלטן בּיים סוֹף, האָט
אים מינקע דערמאָנט א סך זאַכן, װאָס ער האָט פאַרגעסן אָדער
איבּערגעהיפּט, נישט' געװאָלט דערציילן. דערבּיי האָט זי גע.
לאַכט און געוויינט און דאָס אַלײן האָט שוין איציקן אַרױםי
געפירט אויפן געדאַנק, אז די פריילן אין נישט קיין אַנדערע,
װוי זיין געליבּטע.

,דו בּיזט מיין מינקע! -- האָט ער אויסגעשריען, און איז
אַרײנגעפאַלן אין אירע אַרעמס, וי זי אין זיינע. - נאַריש בּין
איך געווען בּיז אַהער, וי בּאַלד איך האָבּ דיך נישט דערקענט
אַזױי לאַנגו"

איך װעל נישט בּאַשרײבּן, װאָס ס'איז ווייטער גערעדט
געװאָרן צווישן זיי, ווייל עס פעלט מיר דאָ צייט און אֶרט.
איך על דאָ נאָר בּאַשרײיבן אין קורצן דעם סוף פון אונזער
געשיכטע.

איציק האָט דורכאויס געװאָלט, אַז בּאַלד נאָכדעם, װי
זייער געמיטער האָבּן זיך עטװאָס באַרואיקט פון דער שרעקי
לאַכע בּאַװעגונג, זאָלן זיי ארייגגיין צו דער מוסשר, װאַרפֿן
זיך צו אירע פיס און בּעטן, זי זאָל זיי דערלױבּן חתונה צו ‏
האָבּן, מינקע אָבּער איז געווען געגן דעם,

,ביין -- האָט זי געזאָגט, -- דו זאָלסט עס נישט טאָן, ד
וועסט זי דערמיט צו שטאַרק איבּערראַשן, דו באַדאַרפסט וויסן,
אַז זי איז שװאַך און קריינקלאַך. דאָס בּעטטע װעט זיין, װען

ר' יודל שלאָבּאָנער,

מיין פריינדין װועט דיך אַריינפירן צו איר, וי אַ בּאַרימטן
דאָקטאָר, און דעמאָלט, אין עטלעכע ווזיטן אַרום, קענסטו
איד זאָגן ווער דו בּיוט, און בּעטן, זי זאָל אונז דערלויבּן חתוּנה
צו האָבּן, מיין מוטער װאָלט שוין זייער געװאָלט איך זאָל
קמאָל חתונה-האָבּן, און אַ דאָקטאָר איז שוין בּיי איר אויך רעכט",

עֶר האָט איר געפאָלגט, און אַזױ איז געװען. װען די
מוטער האָט זיך פאַרבּעסערט דורך זיינע רעצעפּטן, האָט ער
ביי איר לייכט געפּועלט דאָס, װאָס ער האָט געװאָלט און עס
זיינען געווען שמחות איבּער שמחות. מען האָט געמאַכט פאָר.
מעלע התנאים. דערבּיי אין אויך געווען דער ינגער פירשט
לאָפּוכין, װאָס איז מיט אים געפאָרן קיין קאַרלסבּאַד. די חתונה
- איז אָפּגעלײגט געװאָרן אויף אַ פּאָר חדשים אין װאַרשע. בּאַלד
נאָך די תּנאים זיינען זיי זיך פאַנאַנדערגעפאָרן. די חתונה איז
געפּראַװועט געװאָרן צו דער בּאַשטימטער צייט און אין אַ פּאָר
חדשים אַרום נאָך דער התונה האָבּן זיי דערלעבּט אַ גרוױיסע
פרייד, צו האָבּן צוריק זייער פאָטער, װאָס איז בּאַפרײט געי
װאָרן צוליבּ אַ מאַניפעסט. |

נאָך איוֹ קיין גאַסט גישט אויפגענומען געװאָרן מיט
אַזויפיל פריידן, װי ער אינם קריין פון זיין פאַמיליע. נאָך
האָט זיך קיינער אַזױ ייט נישט איבּערצייגט, װי ער אינם
שפּריכװאָרט ,אַז שידוּכים זיינען פון גאָט". ער איז מיט איציקן -
געווען אַ סך מער צופרידן װי מיט זיינע זין. ער איז אויך
איצט געווען אַ חסיד, אָבּער ער איז שוין געווען גענוג אָנגעי
לערנט. ער האָט שוין געוואוסט, אַז מען מוז זיין העכסט טאָ* ‏
לעראַנט צו אַ מתנגד, און זיך רעכענען מיט יעדן מענטשן

ר' יוּדל שלאָבּאָנער מיט זיין פרוי האָבּן פאַרלעבּט זייי
ערע לעצטע טעג אין מנוּחה און גליק און כּבוד בּיי זייעו
איידעם און טאָכטער, בּיי זייערע אַנדערע קינדער װאָלטן זי
זיכער נישט געהאט אַזאַ עלטער. דעם אמת געזאָגט, שטייגט
די נייע ועלט איבּער די אַלטע װעלט אין דער מצוה כּבּוֹד
אב ואם. מיר האָבּן גענוג בּיײישפּילן דערפון אין אונזער יידישער

--- 123 --

א, ט, דים,

שטאָט ווילנע, וואו די אויסגעבילדעטע קינדער שטיצן די עלטערן,
מאַכן חתונה זייערע שוועסטער, בּאַזוכן זיי, טרייסטן זיי, בּלייבּן
אָלטע בּחורים צוליבּ זיי, כּדי די פרוי זאָל זיי נישט שטערן
דערין, אונזערע אַלטע אָבּער קימערן זיך גאָרנישט ועגן זיי.
ערע עלטערן, לאָזן זיי שמאַכטן אין נויט און עלענט, אוך װויי
צו יענע עלטערן, װאָס זיינען בּיי זייער טיש אונטער דער צונגי
בּייטש פון דער שנור און די אײניקלאַך, וועלכע וייסן נישט
פון קיין שׁוּם דערציאונג. זי זיינען דאָרט אין שטובּ װי
אַ פינפטע ראָד צום װאָגן, װי עס איז אַרױסצװען פון דעם
יידישן שפּריכװאָרט: ,ס'פעלט דאָ אויף דעם טיש נאָר טאַטע-
מאַמצ". /

און װייל מײַן מײַן איז דאָ בּלױז די הגדה און נישט
די קניידלאַך, דאָס הייסט, איך מיין נישט די מעשה, נאָר דעם
מוסר חשׂכּל דערפון, בּעט איך דיך, מיין לעזערין, אַז דו זאָלסט
לערנען דערפון, װאָס עס איז וערט צו לערנען. ערשטנס:
ווען דיין טאָכטער פאַרליבּט זיך אין אַן אָרענטלאַכן יונגנמאַן,
װאָס קען זי דערנערן, זאָלטט איר מיט געװאַלט דערין נישט
שטערן, אויבּ יענער איז נישט אַזאַ מיוּחס, וי דו בּיזט, אָדער האָט
נישט אַזופיל געלט. ניין, מיר טאָרן עס נישט טאָן, װאָרום
דער בּוֹרא אַליין איז דער ליינקער פון שידוכים, און אונזער
שטערן װעט אונז נאָר לייד פאַרמערן, צווייטנס: אויבּ דו ביוט
אַ חסיד, זאָלסטו נישט פּאַראַכטן קיין מתנגד, און אַזי אויך
אומגעקערט, אַפּילוּ די קריסטלעכע ועלט איז טײילמאָל טאָלע-
ראַנטער צו אונז, וי די חסידים צו מתנגדים און די מתנגדים
צו חסידים. ניין, מיין טייערע לעזערין, מיר דאַרפן זיין העכסט
טאָלעראַנט צו אײנאַנדער. אַזו האָט זיך געפירט אונזער פאָי
טער אברהם, װאָס האָט זיך בּאַצױגן צו אַלעמען גוט. איך האָב
נאָך אַפילוּ פיל צו שרייבּן, אָבֶּער איך האָ נישט קיין פּלאַץ
אויסצושיטן אַזאַ מין שאַץ,

7.4 לייטל"י, אל" א"ל ,אט

-- 126 --

דאס נעפונענט קינד

8 6 8

א.
אהרן אוֹן העניע,

= מ ט אַ יאָר דרייסיק צוריק האָבּן געװאינט אין קישענעװ
אַ פּצֶר-פאָלק, דאָס הייסט, פּראָסט געזאָגט, אַ מאַן מיט אַ װײיב.
ער האָט געהייסן אהרן און זי העניעי -
זי זיינען נאָך דעמאָלט געווען בּיידע יונגעלייט. ער איז
אַיט געװען זעקסאונצװאַנציק יאָר, זי - פיראונצװאַנציק, זי
זיינען בּיידע געווען גאַנץ גוטע און פרומע מענטשן און דערצו
אויך נישט זײער פאַרגרעבט, וגם זי זיינען געװען אַ ביסל
פאַרטראָגן אין חסירות. זי האָבּן פאַרשטאַנען צו לעבן אַ סך
שענער און איידעלער, װי די אַלע יידן אין יענער סביבה,
אהרן און העניע זיינען געווען פון דער היים זייער רייך,
דאָס הייסט, זיי האָבּן געהאַט רייכע עלטערן און האָבּן אַלין
אויך געהאַט אַ גרויס פאַרמעגן, און געפירט אַ פרידלעך, שטיל
לעבּן, ווייל זיי האָבּן שטאַרק געליצט אײנאַנדער און װאָלטן
מטתמא אַזױ געלעבּט דאָס גאַנצע לעבּן, ווען עס װאָלטן זי נישט
געטעלט אײיביקע גיטער צו זײערע צייטלעכע גליקסיגיטער")

*) אַלע גליקן, גיטער און עשי"ות אוך אַװי אויך אַלע תִּעָבֹגים, װאָט
מוזן מ'ט דער צײט אויפהערן, װערן אָנגערופן מיטן נאָמען צייט לע כ9
גיטער. קינדער אָבּער, לומדות, חכמה אוֹך מעשים שוכים װערן אָנגערופן
אייבּיקע גיטצה

צ. מ. דיק

און דאָס מיינט מען נישט עפּעס אַנדערש, װי קינדער. זיי האָ:?
זיך געלאָזט גענוג קאָסטן װעגן זיך בי גוטע יידן, ביי דאָין
טוירים, מען איז אויך געווען בּיי טאָטערן, מען האָט געבּרויניכ
אַלערלײ מיטלען, אָבּער ס'האָט גאָרנישט געהאָלפן,

צום סוף האָט זי איינער פון די גרויסע רבּיים געראַטן
זיי זאָלן ענדערן זייער וואוינונג, זיך אַריבּערציען אין אַן אַנדער
שטאָט, אַ ווייסע ! דידאָזיקע עצה איז פאַר זיי געװוען וי
געפונען, ווייל זיי האָבּן סיי:ווי:סיי געהאַלטן דערבּיי. אין דער:
זעלבּיקער װאָך איז זיי אָנגעקומען אַ פריוי פון בּראָד, ואו עס
האָט געוואוינט העניעס א מומע. זי איז געװען זייער רייך און
האָט געהאַט אַ גרויס הױז מיט אַ גרויס זיידנגעשעפט. זי האָט
אָבּער אויך נישט געהאַט קיין קינדער, און אַז זי איז געשטאָרבּן,
האָט זי אָפּגעזאָנט דאָס גאַנצע פאַרמעגן העניען, אָבּער מיט דעם
תנאי, אַז יענע זאָל זיך איבּערציען אין בּראָד, וייל זי װױל
נישט, אַז איר גאָלדן געשעפט זאָל אַרײנפאַלן אין אַ פרעמדער
האַנט, | | |
די בּיידע צופאַלן, דאָס הייסט, די אומגעריכטע ירושה (די מומע
איז געשטאָרבּן נאָך אין די מיטעלע יאָרן), און דעם רבּינס עצה,.
װאָס האָבּן זיך אַקוראַט צוגעפּאַסט, פּונקט װי זיי װאָלטן שױן
פון פריער ויסגערעכנט געװאָרן, האָבּן געמאַכט אַ רושם
נישט פון געװיינלעכע צופאַלן, נאָר פון א נס. ביידע האָבּן
זיך בּאַלד צוגעגרייט צו דער נסיעה. זיי האָבּן פאַרקויפט זייער
װוירטשאַפּט, זיך געשאַפן אַ גוטן געדעקטן רייזע:װאָגן מיט דריי
נוטע פערד, האָבּן מיטגענומען אַ געװנטן בּחיר אַ שַׁמיי.
סער און זיינען אַרױס פון קעשענאָוּ אין אַ פּאָר װאָכן נאָך
פסת,

דאָס ועפונענע קײנד..

ב.
דאָס געפונענע קינד,

זיי האָבּן בּאַלד פאַרלאָזן קעשענאָו מיט דער האָפּענונט
און שמחה צו דערלעבּן נאָך אַ קינד. אין דעם רבּינס עצה און
אין דער פּלעצלעכער ירושה, האָבֹּן זיי געזען אַ רמז צו אַ
לעבּן מיט קינדער. זייער רבּי, װאָס זיין הייליקער ריח האָט
זיי פאַרשמעקט שוין פון לאַנג, האָט בּיי זיי אָנגעהױבּן צו שטיין
אין גרויסן קרעדיט, | |

אין וועג זיינען זיי פאַרפאָרן צו אים זיך געזעגענען, און
אַרױיסבּאַקומען זיין בּרכה. זיי האָבּן אים איבּערגעלאָזט אַ פיינע
מטבּע, האָב פּאַקומען א ברכה און זיינען װײטער געפאָרן,
העכסט גליקלעך פונם געדאַנק, אַז זיי װעלן האָבּן אַ קינד. דאָס
געפיל צו א קינד װײיזט זיך אַרױס אפילו ביי אַ קליין מליש
דעלע. ווען זי איז נאָך אַלט צוויי יאָר, װיגט זי שוין אַ ליאַל.
קע אין אירע אָרעמס, טענטלט זיך מיט איר, קושט זי
טאַנצט מיט איר, און װיגט זי בּיז אין איר צענטן יאָר,

דעמאָלט הערט זי עס אויף צו טאָן, אָבּער דערפאַר, װײל

זי שעמט זיך. אין האַרץ גליט איר נאָך אַלץ דאָס געפיל,
און זי װוינטשט אין דער שטיל צו װערן שוין אַ מוטער פון אַך
אייגענעם קינד.

דאָסזעלבע איז אויך מיט יעדער קינדערלאָזער פרוי, װאָס
זי שטילט זיך אָט דאָס געפיל מיטן דערציען אַ פרעמד קיבד,*}

:

דעריבער געפינען מיר עליפי-רוב, אַז די קיגדערלאָזע פרויען דערציעךף
הינטלעך, פייגעלעך, הינדעלעך, קעצלעך און ז. גל. מאַנכע גײען נאָך װײטער
און בּריען אויס אונטער זיערע בּריסט היגערשע אײער און צערטלען זיערש ‏
הינדעלעך. די פרויען אָבּער, װאָס פאַרלירן דעמדאָזיקן הײליקן טריב, בַּללבל
קאַלטע פרויען און צוזאַמען דערמיט פאָרלירן זײ אויך אַלע אַנדערע צאַרמעש:
גשפילֿן,

א. מ. דיק.

און אַ געוויסן פרימאָרגן האָבּן זיך אהרן מיט העניען גע:
:פונען אין זייער נסיעה בּיי אַ בּריקל, װאָס איז געלעגן בי
דער זייט פון שליאַך, נישט ווייט פון אַ װאַלד.

עס איז געזעסן דערבּיי אַ קינד פון אַ יאָר צויי, אֲנֹבֶעַ=
טאָן ‏ זייער רייך, און געוויינט זייער בּיטערלעך און דורכגענומען
פון קעלט. אין דרויסן איז שוין דעמאָלט געװען גאַנץ קאַלט,
ריידן האָט עס נאָך נישט געקאָנט, דאָך אָבּער האָט מען עס בּאַלך
געקאָנט פאַרשטיין דורך זיין יאָמערן.

אין זיין געוויין האָט זיך געפילט אַ סך צער און נױט,
דערצו האָט עס פּיינלעך בּאַװעגט מיט זיינע קליינע, שיינע
הענטלעך. |

אונזערע וועגלייט האָבּן זיך בּאַלד אָפּנעשטעלט, זיינען
אַרױס פון זייער װאָגן, בּאַטראַכט און פאוואונדערט דאָס קיבד,
אָבּער זיי זיינען געבּליבּן שטיין אומבּאַהאָלפן און האָבּן נישט
געוואוסט װאָס צו טאָן, מיטנעמען דאָס קינד האָבּן זיי מורא
געהאַט. אפשר איז דאָס אַ קריסטלעך קינד, אוֹן זיי קאָנען נאָך,
חלילה, אַרײינפאַלן אין אָן אומגליק. ערשטנס, קאָן מען נאָכדעם
זאָגן, אַז זיי האָבּן עס געגנבעט פון זיינע עלטערן, צו מאַכן עס
פאַר אַ יידן: צווייטנס, קאָן מען זיי חושד זיין, אַז זיי האָבּן זיך
געװאָלט בּאַנוצן מיט זיין בּלוט אויף פּסח, ווייל אין יענער צייט
האָט מען זייער שטאַרק געגלױבּט צוישן די קריסטן, אַז מיר
בּאַדארפן קריסטלעך בּלוט אַרײנצוטאָן אין אונזער מצה., . צוליבּ
דעמדאָזיקן בּלבּול איז נאָך דעמאָלט די גאַנצע װאָלינער קהילה
געלעגן אין די תּפיסות געשמידט אין קייטן.

אהרן האָט זיך אָבּער נישט געקאָנט אײינהאַלטן און האָט
אויסגערופן . |

,עס מעג זיין װאָס עס וויל, דערווייל מוז מען ראַטעװען
דאָס קינד. פאַרזאַמען מיר נאָך א בּיסל, קאָן עס נאָך אומקומען
און זיין בּלוט װעט קומען אויף אונז".

,אויג דאָס איז אַ קריסטלעך קינד, - האָט ער וייטער
געזאָגט, -- װעלן מיר עס בּאַלד מעלדן בּיים אַסעסאָר, און מען

אי 7 א

דאָס געפונענע קינד,

װעט אונז נישט איפעסן אין קאַשע. אוב אָבּער דאָס איז אַ
יידיש קינד, וועלן מיר עס דערהאַלטן בּיי אונז אָנשטאָט אַן אייגן
קינד, עס קאָן זיין, אַז די השגחה האָט אונז אומישנע געפירט
אויף דעמדאָזיקן וועג, צו ראַטעװען דאָס עופעלע... אונזערע
חכמים זאָגן, אַז װער עס האָט נישט קײן קינדער און האָט
מנדל געװוען אַ פרעמד קינד, איז עס אַלצאײנס, װי ער װאָלט .
עס אַליין געגוירן".

קורץ דערפון, זיי האָבּן עס אַרײנגענומען אין װאָגן צון
האָבּן עט אַרומגעװישט, וייל עס איז געווען שמוציק פון קויט
און פון שטובּ. .

העניע האָט אים אַרײנגעלײגט צו זיך אין שויס און האָט
אים בּאַלד דערװאַרעמט, נאָכדעם האָט זי אַרױסגענומען פון
קויש אַ שטיקל בּיסקוויט, זיסן וויין און האָט עס מחיה געװען
דאָס קינד איז אינגעשלאָפן, האָט באַקומען אַ פאַרבּ אין די
פּעקלעך, און זיי האָבּן עס בּיידע אַװי ליב געקראָגן, פּונקט וי
פרעהס טאָכטער דעם קליינעם משהלען, װען זי האָט אים געי
פונען אין קעסטל,

זיי האָבּן אים אָנגעקושט אַלע גלידער, האָבּן אים באַנעצט
מיט זייערע טרערן און האָבּן אין שטילן געבּעטן צו גאָט, ער
זאָל זיך בּיי זיי אָפּשטעלן אויף לאַנגע יאָרן.

ווער קאָן נאַשרײבּן די גרויסע פרייד און גליק, וען זי
האָבּן זיך דערוואוסט, אַז דאָס איז א געמלט יינגעלע!

,הער מיין מאַן, -- האָט זיך העניע אָפּגערופן, - דאָס איז
אונז גאָטס אַ געשאַנק".

{יאָ, ס'איז אַזױ, -- האָט ער צוגעשטימט, -- און זאָל ער
דעריבער הייסן מיטן נאָמען מתּתיהן".

איך זאָג מיין אמן דערויף", -- האָט העניע געשעפּטשעט
אוֹן האָט זיך דערבּיי זייער שטאַרק צעווייגט,

אין אַ פּאָר שעה אַרום, ווען דאָס קינד האָט זיך אויפגע?
כאַפּט און האָט אָנגעהױבּן צו פלאַפּלען ,טאַטע", ,מאַמע", און
אָך מאַנכע נישט דייטלעכע ווערטער, איז העניע געווען אויסער

= 8 =

א. 3, דֹ ש ק.

זיך פון פרייךד, זי װאָט אים אָנגעהױבּן צו האַלדון און צִױּ
קושן אָן אַ סוף. זי האָט זיך גאָרנישט געקאָנט גענוג אָפּ=
פרייען, |
בּיידע האָבּן זיך געהאַלטן אין איין פרייען מיט אים. אגב
איז דאָס טאַקע געווען אַן אויסגעצייכנט קינד - זייער שיין,
ליב און קלוג, װי דער טאָג. און דעמזעלבּן טאָג האָט ער זיף
אַזױ גוט געשפּילט מיט זיי, פּונקט װי ער װאָלט בּיי זיי געבּוירך
געװאָרן,

נאָכמער האָבּן זיי אים ליב געקריגן, ווען זיי זיינען
פאַרפאָרן אין אַ קרעטשמע, און האָבּן געזען װי ער לויפט אום
וי אַ שרעטל און שפּילט זיך דאָרט מיטן קרעטשמערס קינדער,
שטיפֿט און לאַכט, זיי האָבּן געקװאָלן פון נחת און ער איז זי
געװאָרן אַזױ ליב און טייער, אַז זיי האָבֹּן געזאָגט דעם פורמאַן, -
ער זאָל גאָרנישט ריידן פון דער גאַנצער געשיכטע, װאָס דאָ
האָט פּאַסירט מיט דעט קינד, כּדי עס זאָלן זיך נישט אָפּגעפינעך
זי עלטערן, וועלכע װאָלטן עס געװאָלט אָפּנעמען פון זיי,

אויפן דריטן טאָג האָבּן זיי אָנגעטראָפן אונטערװעגנס א
פאָטאָגראַפיסט, װאָס האָט פאַטאָגראַפירט אייניקע פּױלישע מאַג"
:אַטן אין אַ דערבּייאיקן הויף. דאָס אין געווען דער ערשטלף
פאָטאָגראַפיסט, װאָס זיי האָבּן געזען אין זייער לעבּן. ער איך
געווען אַ גרויסער קינסטלער, וייל לבד דעם, װאָס ער האָט
געקאַנט אַרונטערנעמען, האָט ער נאָך געקאָנט צוגעבּן דעם אמתן
חן סיי די געזיכטער און סיי דער קליידונג,

= זיי האָכּן אים זייער בּאַואונדערט און האָבּן געלאָזט זיך

און דאָס קינד פאָטאָגראַפירן אויף איין פּאַפּיר, עס איז געװוען
זייער אַ געלונגען בּילד, האָבּן זי עס אַריינגעשטעלט אין אַן
אַלבּאָם, װאָס זיי האָבּן געקויפט בּיים פאָטאַגראַפיסט.

נאָכדעם זיינען זיי ווייטער געפאָרן, און אַז זיי זיינען
געקומען בּיי דער עסטרייכישער גרענעץ, האָבּן זי פאַרקויפט דעם!
װאָגן און די פערד און האָבּן אָפּנעלאָזט דעם פורמאַן, װאָסם

= 6 =

דס געפוגענע קינד.

איז אַװעק קיין ליטע פאַר מורא, מען זאָל אים נישט. נעמען
אינדערהיים פאַר אַ סאָלדאַט. אונטערוועגנס האָט ער זיך פאַרקויפט
פאַר אַן אָכאָטניק און איז אַרײנגעפאַלן װי אין װאַסער.

גי
זייער לעבּן אין בּראָד,

בּראָד איז אין יענער צייט געװען - און אפשר אויך
אַצינד - אַ גרויסער קאנטראסט פון דער שטאָט קישענעוו. אין
קישענעוו איז די בּאָפעלקערונג בּאַשטאַנען פון פאַרשידענע נאַציעס:
טאָטערן, טערקן, אַרמענער, ציגיינער, װאַלכאַנער, קאָזאַקן, גריכן און
יידן, װאָס דער גרעסטער טייל זייערער איז בּאַשטאַנען פון עם:
הארצים:חסידים, אָן תּורה, אָן דרן-ארץ און אָן יראתפשמים,
און אַזױ װי דאָ, א מאָל נאָך פאַר פּױלן, האָט איינער פון אַ גו:
גערניע?מוציא געווען מיט פּויליש ריידן דעם גאַנצן יידישן
כּלל און פלעגט זיין דער פאַרמיטלער צװישן יידן און דער
רעגירונג, אַזױ איז דאָרט געווען אַ גוטער ייד, דער איינציקער,
װאָס האָט זיי אַלעמען מוציא געװען מיטן דאַװענען, מיט
לערנען און מיט יראת שמיס און איז געוען, אַזױ װי צו זאָגן,
דער איינציקער פאַרמיטלער צװישן זיי און צװישן גאָט,

זיי אַלֵיין האָבּן געלעבּט דעם גוטן טאָג, זיינען געװען
פול אין די וויינקעלערס, אין די שיינקען, אין די פריילעכע היין.
לעך. די גרעסטע צייט האָט מען דאָרט פאַרבּראַכט אין זינגען,
אָדער בּיי אן אָקֶע אָדער יי אַן עמער ויין. מען האָט געכאַפּט
אַ טענצל מיט הייזלמיידלעך -- יידישע, אָדער מאָלדאַװאַנישע,
אָדער גאָר אַ ציגיינערין, וייל אין דער הינויכט זֵיינעְן זי
- געווען העכטט טאָלעראַנט. דערצו נאָך זיינען זיי געווען גרויסע

אט 4 :טא

א. מ. דיק,

ליבּהאָטער פון מוזיק און פון זינגען. געזאָג;, און מוזיק האָט מען
געהאַט אין יעדן הױז, װײל מאָלדאװאנעד און ציגיינער זיינען
זייער גוטע שפּילער און זינגער,

אויף זיי האָט מען טאַקע געקאָנט זאָגן דעם פּטוֹק: ...הוי*
משכּמי בּבּוקר שכר ירדופו מאהרי בּנפש יין ידליקם והיה כּנור
ונבל תּוף וחליל ויין משתּיהם וגו לא יבּיטו ומעשה ידיו לא
ראו, דאָס הייסט, ויי:געשריי איבער דידאָזיקע, װאָס שטייען
אויף אינדערפרי און לויפן צו שטאַרקע משקאות, און פאַרזאָמען
זיך שפּעט, ווייל דער וויין בּרענט אין זיי, פידל, צימבּל, פּױק,
פּיאָל און וויין פעלן נישט בּיי זייערע מאַלצײיטן, און זיי בֹּאַ-
טראַכטן נישט דערבּיי גאָטס וואונדערווערק, און די קונסטװערק
פון זיינע הענט באַקוקן זיי נישט.

זיי זיינען אַזױ אַלעמאָל געווען לוסטיק און פריילעך און
האָבּן געלעבּט אַ גוּסן טאָג. די ערד פון יענער געגנט איך
זייער א פרוכטבּאַרע, דער קלימאַט אַ מילדער. אויסערדעם,
איז די בּאַפעלקערונג געווען פריי פון א סך שטייערן און רע
קרוטן,

דאָסדאָזיקע אָרט האָט אַמאָל געהערט צו טערקיי. אָבּעף
שפּעטער, אַז עס איז אַרונטער אונטער דער רוסישער רעגירונג,
האָט זיך דאָרט פאַרייניקט דער אײראָפּײיאישער לוקסוס מיט דעם
אָזיאַטישן, און מען האָט נאָר געטאָן און געהוליעט. פון לייענען,
טראַכטן, שרייבּן, האָט מען דאָרט נישט געוואוסט,. דער עולם.
האָט דאָרט אויך לייכט פאַרדינט זיין הוצאה,

בי אַלעם דעם זיינען די דאָרטיקע יידן געװען זײיער
פאַנאַטיש און אַבּערגלױבּיש. אין יעדער יידישער שטובּ האָט מען
געקאָנט זען אַ צויבּערקרייז, געמאַכט פון קויל, װענט=שמירות,
און איבער יעדער טיר און פענסטער איז געהאַנגען אַ בּינטל
טראַנטעס, וואו דער רוח זאָל זיצן און לייגן זיינע אייער. און
נאָך אַזעלכע הבלים, װאָס עס איז ממש נישט װערט די מי, זי
צו בּאַשרײבּן, :

דאָס געפוגענע קינד.

און אַזױ װי אומעטום אין נישטאָ קיין כּלל אָן אַן אויס-
נאַם, האָצן זיך דאָפּט אונטערן צוזאמענגעלאָפענעם המון געפונעך
מאַנכע פיינע לייט, על-שי:דוב אונזערע ליטװאַקעס, לומדים און
יראז-שמים, און דערצו נאָך אוהבי תּורה,

צן דערדאויקער קלינער אוױסדערויילטער גרופּע האָט
אָויק ן | 3
מען אויך געקאָנט צורעכענען אונזער אהרנען, װאָס איז דאָרטן
| געבּוירן געװאָרן, אָבּער פון ליטווישע עלטערן.

בּראָד איז געווען דער היפוך פון קישענעו. איר בֹּאַ+
פעלקערונג אי עלײפּי:רוב בּאַשטאַנען פון יידן, צװישן װעלכע
עס האָט זיך געפונען גרויסע לומדים, חכמים, מיוחסים, גבירים,
סוחדים, נכבדים און גרויסע מכובּדים?), דעריבּער װעט דיר שוין
קיין וואונדער נישט זיין, מיין טייערע לעזערין, אַז די נומע פון
אונזער העניע, װאָס איז געווען אַ בּראָדערין, האָט אָפּגעזאָגט איר
פאַרמעגן פאַרן טוט איר פּלימעניצע, נאָר בּתנאי, אַז יענע זאָל
זיך אַזעצן מיט איר מאַן אין בּראָד. די מומע איז געווען זייער
שטאָלץ אויף איר בּראָדער יחוס.

נאָך בּיים לעבּן האָט זי געװאָלט, אַז אהרן מיט העניען
זאָלן פאַרלאָזן קישענעוו און קומען קיין בּראָד. און װאָס זי
האָט נישט אויסגעפירט מיט אירע בּריוו בּיים לעבּ, האָט 7
אויסגעפירט מיט דער גרויסער ירושה נאָך איר טויט.

אונזערע וועגלייט זיינען אָנגעקומען קיין בּראָד אייניקע
טעג פאַר שבועות און זיינען זייער פריינטלעך אויפגענומען גע=
װאָרן פון זייטיקע קרובים און גוטע פריינט. זיי האָבּן זיך בּאַלד
איינגעאָרדנט מיט דער ירושה און מיטן געשעפט.

יוּם=טוב האָבּן זיי שוין געהאַט ויזיטן איבּער ויזיטן פון
טוחרים און מעקלער, װאָס זיינען געשטאַנען אין פאַרבינדונג

+) אַ נכבד װערט אָנגערופן דעריעניקער, װאָס װערט געשעצט דורך אַ
צװײיטן, אַ מכובּד הײסט יענער, װאָס שעצט אַנדערע מענטשן

- 9 --

א. מ. דיק

מיט דער פאַרשטאָרבּענעױ מומע און האָבּן ביידן בּאַקענט מיט
דער שטאָט און מיטן געשעפט. . |

באַלד נאָך יום+טוב האָבּן זיי דאָס געשעפט פאַרגרעסערט
:און פאַרבּעטערט, זיי האָגן אויך גענומען אַ לערער אויף דייטש,
אויף פּױליש און אויף בּוכהאַלטעריע, און האָבּן זיך מיט גרויס
חשק געלערנט. אין אַ קורצער צייט האָכּן זיי אָנגעהױבן צו פירן
יזייער געשעפט אַזױ רעיעל, אַז זיי האָבּן בּאַלד בּאַקומען אַ נאָמען
אין דער גאַנצער שטאָט,

זיי האָגן געמאַכט זייער גוסע געשעפטן, זיינען געוען
געזונט און אַרבּעטספעאיק און האָבּן געהאַט גרויס נחת פונם קינד,
פון דעם קליינעם מִתּתיהו, װאָס איז געווען פריש און מונטער,
װוֹי אַ פישעלע אין װאַסער,

ער איז געווען זייער פרייד און זייער האָפנונג,

זיי האָבּן גאָר פאַרגעסן, אַז זי האָבּן דאָ צו טאָן מיט אַ
פרעמד געפונען קינד. -

אין שטאָט האָט אויך קיינער נישט געוואוסט, אַז דאָס איז
יישט זייער קינד. קיינער האָט בּכלל פון דער גאַנצער געשיכטע
נישט געוואוסט. אַלע זיינען געווען זיכער, + אַז דאָס איז זייער
אייגענער זון,

און װאָס זיי זיינען עלטער געװאָרן, אַלץ מער האָבּן זײ
;אים ליבּער בּאַקומען, ווייל פון טאָג צו טאָג האָט זיך אַנטװיקלט
| זיין שכל און זיין קערפּערלעכע שיינקייט, - קיין ‏ שום עלטערן
אין דער װעלט האָט זיך אַזױ נישט געפרייט מיט זײיער איינע.
נעם קינד אין דעם טאָג, וען עס האָט אָנגעהױבּן צו לערנען,
װי זײי. און אַז זײ האָבּן דערזען, װי מען װייוט אים דעם א"ב
און װי ער בּאַנעמט עס בּאַלד מיט זיין פלינקן קעפּל, האָבן
זיי שוין פּאָרויס בּאַרעכנט די נחמה און דעם נחת.

דעם סוד, אז דאָס איז נישט זײיער קיגד, נאָך אַ געפו.
גענס, האָבּן זיי בּאַשלאָסן מיטצונע מען אין קבר אַריין. קיינער
יקיינער טאָר נישט וויסן דערפון,

= 10 -

דאָס געפונעגט קינד,

בּאַרעכנט האָבּן זיי, װי עס זעט אויס, זייער גוט, אָבּער
צי האָס זיך עס זיי אייגגעגעבן! צי איז עס טאַקע פארבליבן אַ
סוד? אָס דאָס, מיין ליע לעזערין, װעסטו זיך דערװיסן ערשט
אין פערטן קאַפּיטל,

ד;

טריבע טעג,

אונזערע חכמים זאָגן אין מדרש: ווען דער מענטש מאַכט
זיך בּיי גאָט פאַרדינט, שטייט ער העכער פון אַ מלאך, און אַז
נישט, איז ער נאָך אַ סך נידריקער און נישטיקער פון אַ פליג
און פון אַ. מוק. |

דאָס זיינען װערטער, אמתע ווערטער, אין וועלכע מען מעג
זיכער גלויבן. אָבּער אויפ דער ערשטער זאַץ לאָזט זיך זעלטן
פאַרוו יקלעכן, ווייל איינער פון הונדערט טויזנט מאַכט זיך אפשר
ווירדיק צו אַזא הויכער מדרגה, איז דערפאַר דער צווייטער פאֵל
זײיער אַן אָפּטע דערשיינונג. מיר זעען עס טאָג טעגלעך מיט
אונז נרע אויגן, אַז מיר, געוויינלעכע מענטשן, שטייען נידריקער,
אַ סך נידריקער און קלענער פון די קלענסטע בּרואימלעך.

אַזױי, צום בּיישפּיל, פאַרשטײיט די וועיוע-קע אין הערבּסט,
װאָס פאַר אַ װינטער עס װעט זײן - צי אַ שטאַרקער, צי
אַ לינדער, צי אַ קורצער, צי אַ לאַנגער, און פון װעלכער זײג
עס װעט בּלאָזן דער װוינט -- פון לינקט, צי פון רעכטס. לוט
דעמדאָזיקן חשפון אֲרדנט זי זיך איין איר נעסט און אירע
שפּײיזזאַפּאַסן. ווען זי רעכנט אוֹיס, אַז אין דעם היינטיקן ווינטער
װועט דער וינט בלאָזן פין צפון-זייט, מאַכט זי די טיף פון איר
נאָרעלע אין דער דרום:זייט און אַזי אויך אומגעקערט: װעט

- 11 -

+. 8 דֹ 3 ק.

ויין אַ שטריינגער װוינטער, בּאַלײיגט זי איר נאָרעלע מיט מאָך
און דאָסגלײכן. נאָכמער איז צו בּאַוואונדערן די פאָרױסבּאַרעכע:
נונג בּיי די שטינען. ס'איז אַ גאַנצע למוד צו פאַרשטײן
פון זײערע געװעבּן די װעטערס פון אַ גאַנץ יאָר. ‏ א
פּראַנצויזישער גענעראַל דעבּוי, װאָס איז געפאַנגען געװאָרן
פון די פּרייסן אין צװייאונײינציקסטן יאָר און איז אײנגעשפּאַרט
געװאָרן אין אַ טורעם, האָט פון דאָרטן אָנגעשריגּן קיין פּאַרין,
אַז זיי זאָלן זיך בּאַנוצן מיט דעם צענטן, עלפטן און צוועלפטן
דעצעמבּער און אַרײנמאַרשירן קיין פּרײיסן, ווייל דער ריין, דער
גרעניץ טייך װעט זיין געפראָרן נאָר אין דידאָזיקע דריי טעג און
שפּעטער װעט דאָס אייז צעשמעלצן. און עס איז טאַקע געװען
אַזױ װי ער האָט געשריבן און דאָס האָט ער געואוסט נאָר פון
די שפּינגעװעבּן אין זיין תּפיסה. נאָכמער שכל וייזן אַרױס די
בּינען, אָבּער נישט דאָ איז דער אָרט צו בּאַשרײבּן דאָס וואוו-
דער, װאָס זיי טוען אויף,

נישט אַזױ איז אָבֹּער דער געוויינלעכער מענטש, ער פאַר
שטייט זיך אַזױ װײיניק אויף דער צוקונפט און אויפן קומענדיקן
װעטער נישט מער וי דאָס קינד, װאָס ליגט נאָך אין דער
מוטערס לייבּ, װי שלמה המלך זאָגט: דו קאָנסט נישט דעם ועג
פונם װעטער, װי דאָס קינד, װאָס ליגט נאָך אינם ליב פון
דער פרוי,

אַ װאַרעמער פרילינגס:טאָג נאַרט אַרױס פון אונזער וואויײ
נונג די טאָפּעלע פענסטער און נאָכדעם פרירן מיר דעם גאַנצן
אַפּריל, אַ גליקלעך יאָר פאַרדעקט אונז טײילמאָל אַן עלנטע
צוקוגפט,

מיר לאָזן זיך זייער לייכטזיניק פאַרפירן, אַריסטאָקראַטן
ווייזן זיך אין סאַמעט, זייד און צירונג און נאָכדעם שעמען זי
זיך אַרױסצושטעקן אַ נאָז אין גאַס. אַזעלכע שלעכטע רעכנט
מייסטער זיינען מיר, מענטשן, על:פּיירוב, און אַזױ זיינען אויך
געווען אחרן מיט העניען

= 19 --

דאָס געפונענע קיגד.

פּינף יאָר זיינען אין בּראָד א בּערגעלאָפן, ‏ װי אַ גאָלדע:
נער חלום און זײי האָבּן געלעבט אַ שיין און גליקלעך לעבן. אָבּער
אויפן זעקסטן יאָר האָט זיך זייער קלאָרער, לױיטערער הימל
אַזױ ווייט פּאַרכמאַרעט, און עס האָט אַװי שטאַרק געדונערט
און געבּליצט איבער זייערע קעפּ, אַז עס האָט געדראָט אויסצו?
װאָרצלען אינגאַנצן זייער ‏ איינגעװאַקסענע ליבּע צו אײנאַנדער
און האָט זיי געצוואונגען צו אַנטפּלעקן זייער סוד, ועלבן זי
האָבּן געװאָלט מיטנעמען אין קבר ריין.

דאָס גאַנצע אומגליק האָט זיך גענומען פון אַ קראַנקהײט,
אחרן איז קראַנק געװאָרן, און די דאָקטוירים האָבּן אים גע*
האַלטן פאַר מסוכּן, זי האָבּן אים מרמז געווען, אַז עס האַלט
מיט אים זייער שמאָל, און ער בּאַדאַרף זיך באַצײיטנס בּאזאָרגו
מיט אַ צואה. מיט שרעק האָט מען עס מיטגעטיילט זיין גע=
ליבטער פרוי און מיט טאָפּעלער אַנגסט האָט זי עס אס"
געהערט,

די לאַגע איז געווען זייער אַן ערנסטע. אין פאַל, וװען
ער זאָל שטאַרגן, װעט זי מוזן נעמען חליצה, װייל מתּתיהו איו
דאָך נישט זײיער קינף און אהרן האָט געהאַט אַ בּרודער -
אַ פאַרראָרגענער מענטש, װעט ער קאָנען טאָן מיט איר, װאָס
ער װועס אַליין וועלן

די אַלע שווערע דאגוֹת האָבּן זי געצוואונגען, װי עס איז
איר נישט געװוען בּיטער װי דער טױט, אַז זי זאָל פאַרלאַנגען
פון אים אַ תּנאי-גט. |

דאָס אָנמוטן דידאָזיקע זאַך איז אפילו געשען נישט ר=
רעקט דורך איר אַלין, נאָר דורך דער פאַרמיטלונג פון אַ גוטן
פריינט.

דאָך האָט עס איר געקאָסט גענוג טרערן בּיז זי האָט עס
געפּועלט בּיי זיך, און פּיטערער װי דער דעם טױט איז געװען
זי אָנצוקוקן אין פּנים נאָכדעם, װי מען האָט מיט אים איבּער?
גערעדט און צו באַקומען פון זיין מויל אַ הסכּמה דערויף. טייכן

- 13

א. מ. דיק,
טרערן זיינען דערבּיי פאַרגאָסן געװאָרן, ווייל זי האָט גאָר קיי.
מאָל נישט געטראַכט זיך צו שיידן מיט אים.

און דאָס האָט שין געפירט דערצו, אַז זייער סוד
זאָל אַנטפּלעקט ווערן און אַז מען זאָל זיך דערוויסן, אַז דאָס
קינד איז נישט זייערס, ווייל אַ נישט, װאָלט זי דאָך קיין תּנאי-גט
נישט געדאַרפט פאַרלאַנגען,

בּאַלד דערויף האָט שוין די גאַנצע שטאָט געקאָכט װוי אין
אַ קעסל,

דערדאָזיקער בּראָטן האָט זייער שטאַרק פאַרשמעקט דער
דאָרטיקער צדקה:גרולה. זיינען געקומען צו אים די גטאים, ער
זאָל עפּעס אָפּזאָגן פאַר די עולמות. חברה:-קדישא האָט שוין גע:
נייט אַ גרויסן בּייטל, וייל ער אין דאָך עפּעס געוען אַ גרוי:
סערגביר,

פון אַלע זייטן האָט מען געצאַפּט געלט און אהרן מיט
העניען האָבּן זיך געשראָקן, אַו זײ װעלן אודאי גישט קאָנען
בּאַזאָרגן זייער קינד, זיי האָבּן שטענדיק געחלומט דערפון, צו
מאַכן אים פאַר זייער איינציקן יורש. איצט װעט זײי די װעלט
אויפעסן דערפאַר,

דרייסיק שװערע טריבּע טעג האָבּן זיך אַזױ געצױגן,
אָבּער אהרן אין דאָך געװנט געװאָרן. די בּעסטע דאָקטױריט
האָבּן אים געהיילט און האָבּן אים געראַטעװעט. ער האָט זיך
צוריקגעשטעלט אויף די פיס און אין געװאָרן נאָך געזינטער,
וי פריער,

.וט יה רתסה יוייים חוווע. זיוה יעג

דאָט געפונענע קינד,

,
שמחות איבּער שמחוח,

וי אַ שיינע לאָנקע נאָך אַ געוויטער װערט גרינער און
שעגער, אַזױי האָט זיך אויך פאַרבּעסערט אין פאַרשענערט דער
בּאַשטאַנד פון אונזער פרייבט,

בּיידע האָבּן אויסגעזען נאָך דעם געװיטער גאָר װי 1ײ
געבּאָרן, נאָר אַ טרויעריקן זכר האָבּן דאָך איבּערגעלאָזט הינ=
טער זיך די שװערע טריפע טעג, אַ זכר, װעלכן מען האָט שוין
בּשום אופן נישט געקאָנט פאַרטיליקן און אוױסראָטן.

די וועלט האָט איצט געוואוסט, אַז מתתיהו איז נישט זייעף
קינד, נאָר א פרעמדט, סוף=פל-סוף אָבּער האָט אויך דידאָזיקע
זאָרג פאַרלאָרן איר בּאָדן, וייל אין צוויי דריי חדשים אֲרום
האָט העניע, אײינמאָל, אין אַ שיינעם פרימאָרגן, אָנגעזאָגט דעם
מאַן, אַז זי איז מעובּרת,,.

ס'זיינען געווען שמחות איבּער שמחות. מען האָט נישט
געוואוסט, וי אַזױ גאָט אָפּצודאַנקען פאַר דערדאָזיקער לייטזע?
ליקייט, '

זייער ליבע צו מתֹּתֵיהו האָט זיך אָבּער אויף אַ האָר נישט
געמינערט און זיי האָבּן געגלױּט, אַז גאָר בּזכות דעם, װאָס זי
זיינען מגדל אַזאַ עלנט קינד בי זיך אין הױז, שיינקט זיי גאָט
אן אייגן קינד,.,

אין ניין חדשים אַרוֹם האָט אונזער העניע געכירן אַ
מיידעלע, |

;מיין פרוי, -- האָט זיך אהרן אָנגערופן צו זיין וייבּ, --
אַ מיידעלע איז אויך אַ קינד, אַ גוטער גאַסט. און װען גאָט
גיט, דערלעפט מען אַ מאָל פון אַ טאָכטער מער שמחה װי פון
אַ זון, מען פּאַקומט 8 גוטן איידעם, װאָס װייסט צו שעצן אַ
שווער און שוויגער בּעסער װי אַ שנור, אין װאָס פאַרשאַפּט נאָך
כּבור דער גאַנצער משפחה. דערצו נאָך, צװישן אונו גערעדט,

158 =

א מ. ד ל ק.

בּין איך מיט אַ מיידל מער צעפרידן װי מיט אַ יינגל, װוייל איך
בּין שוין זאַט מיט מתּתיהון. ער איז מיר אַזױ ליב װי אַן אײגן
קינד, און נאָכמער, װען גאָט װעט װעלן, קאָן ער אַמאָל זין
אונזער איידעם",

,אָ, מיר מעגן עס דערלעבן, - האָט העניע געזאָגט מיט
טרערן אויף די אויגן.--איך מיין אויך נישט אַנדערש װי דו. דערווייל
אָבּער דאַרפן מיר בּעטן דעם לעבּעדיקן, אַז זי בּיידע זאָלן זיך
דערציען אָן צער, און אַז מיר זאָלן נישט אָפּגעריסן װערן פון
זיי פאַר דער צייט, אָבּער מיר דאַרפן נישט דאגהן װעגן דעם,
װאָס שפּעטער װעט זיין."

,העניע, דו בּיזט גערעכט, -- האָט ער געענטפערט. -- וי
לאַנג האָצן מיר, דאַכט זיך, בּאַשלאָסן צו פאַרשװײגן אויף אייבּיק,
אַז מִתּתיהו איז א פרעמדער און אַצינד זיינען מיר געצוואונגען .
געװוען, עס אַלײין אױסצעפּלױדערן.* |

דאָס מיידל האָט בּאַקומען דעם נאָמען אייגעלע, ווייל אַזױ
האָט געהייסן העניעס פאַרשטאָרבּענע מומע, װאָס האָט זיי איבּער?
געלאָזט בּירושה איר גרויס פאַרמעגן,

דאָס איז געווען זייער אַ שיין מיידעלע, אַ מונטער בא*.
שעפעניש, געזונט און שטאַרק און זי איז אויך געװאָרן דאָל
גליק און די שמחה פון אירע עלטערן.

מִתּתיהו האָט זיך מיט איר ‏ שטענדיק געשפּילט, װי אַ
בּרודערל, ער האָט נאָך גאָרנישט געוואוסט, הגם די גאַסן:יונגען
אין חדר פלעגן אים אָפּט אױפװאַרפן, אַז ער איז אַ געפונען
קיגד, |

אין צענטן יאָר האָט ער ערשט אָנגעהױבּן צו פאַרשיין
און צו ליידן דערפון, אָבּער אויך דטמאָלט איז זיין בּרידערלעכע
ליבע צו איר און צו די ,עלטערן" נישט געמינערט געװאָרן
פאַרקערט, זי האָט זיך נאָך פאַרשטאַרקט פון טאָג צו טאָג. דער
נאָמען ,טאַטע", /,מאַמע* איז נאָך געבּליבּן אויף זיינע ליפּן, װי.
פריער, וי זיי האָבּן אים גערופן מיטן נאָמען זון.

18 -

דאָט געפונענע קו |

ידע האָבּן זיך דערצויגן זייער גוט, הן קערפּערלעך, הן
גייסטיק, און בּיידע האָבּן זייער שיין געװאָקטן, ער איז געווען
געזונט און שטאַרק, װי אַ סאָסנע, און זי שלאַנק װי אַ פּאַלמע,
ער -שיין, װי יוסף פון מצרים, און זי -- װי אַבישג השונמית.
און בּיידע זיינען געווען געלערנט און געבּילדעט און אַנטװיקלט,
און מען האָט זיך פּשוט געבּענטשט מיט זי

אַזױ איז זיך די צייט געלאָפן און געלאָפּן, בּיז מתּתיהו
איז אַלט געװאָרן זעכצן יאָר און אייגעלע -- צען יאָר.

- אויסער זיינע יידישע ידיעות, האָט מתּתיחו דעמאָלט
זייער גוט פאַרשטאַנען דייטש, פּויליש, פראַנצויזיש, מאַטעמאַטיק,
געאָגראַפיע, און ער האָט געבּעטן אהרנען, ער זאָל אים לאָז
שטודירן אויף סוחר אין ווין, דערמיט האָט ער קודם געװאָלט
פאַרזיכערן זיין צוקונפט.

,איך בּין דאָך, -- האָט ער געלראַכט, -- נאָר א פרעמדער
אין שטובּ. מיט דער צייט װעל איך געװיס פּאַזײטיקט װערן
פון זיי, ווייל זיי האָבּן דאָך שוין אַן אײגענע טאָכטער. זײ
וועלן מיך געוויס נישט װעלן פאַר אַ איידעם. סוף-כּל-סוף װעל
איך מוזן בלייבן אָן אַ בּאָדן אונטער די פיס, איך מוז טראַכטן
ועגן עפעס אַ תּכלית. און דאָס פּעסטע װעט זיין, אַז איך װעל
ווערן אַ סוחר", |

מיט אהרנען האָט ער איבּערגערעדט זײער געלאַסן און
איינגעהאלטן.

,איך ויל זיין אַ גוטער סוחר, - האָט ער זיך אײנמאָל
אָנגערופן צו אהרנען, -- איך מיין, אַז איך האָבּ דערצו די נו:
טיקע פעאיקייטן",

,איך ויל אָבּער זיין א געשטודירטער סוחר, איך זאָל קענען

גוט אַװעקשטעלן אַ געשעפט".

אהרן און העניע, -- בּיידע האָבּן גאָרנישט געהאַט ואַגעגן.
זי האָבּן זייער גוט פאַרשטאַנען, װי ווייט דאָס איז נויטיק, אוב
מען וויל װוערן אַ גוטער סוחר,

6 1/ =

מ. דיק,

זיי האָבֹּן זיך אָגּער גוט מישב געווען, וי מיר וועלן עס
זען אין דעם ווייטערדיקן קאַפּיטל,

יי ייר

-

אַ שמועס צװישן אהרנען און מתתיהון,

װאָס ליינגער עס האָט זיך אָבּער געצויגן זײער ישוב+
הדעת, אַלץ מער איז מתּתיהו צוגעשטאַנען צו זיי, אַז זי זאָלך
אים שיקן שטודירן,

און אָט האָט אים אהרן אינמאָל אין אן אָװנט א זאָג
געטאָן :

;זיי וויסן, מיין קינד, אַז איך וויל פון גאַנצן האַרצן,. דוּ
זאָלסט זיין אַן אויסגעשטודירטער סוחר, ווייל איך ווייס פון זיך
אַליין װי נויטיק דאָס איז. בּיי אַלעם דעם אָבּער איז מיר ליבּער
צו דערהאַלטן דיך בּיי דיין פרומקייט, בּיי דיין ריינקייט אוֹן
יי דיינע נוטע זיטן, איידער אַװעלצעלאָזן דיך אין אַ פרעמדעה
שטאָט אָן דער השגחה פון דיינע עלטערן. אַזעלכע סטודענטן
פאַרלירן גאַנץ אָפט זײיערע גוטע מעלות, און װערן פאַר*
דאָרבּן, | יי
,פאַר אַ טרויעריקן בּיישפּיל קענען דיר דינען כּתריאל און
בּערוש. צויי "ונגעלייט, װאָס זיינען געװען אָרעמע און עלנטע
קינדער, און האָבּן אויסגעשטודירט נוָר אַ דאַנְק דער הילף פון
די עלטערן פון צװײי מיידלעך, װאָס האָבּן זיי געשטיצט מיט
אַלע מעגלעכקייטן עטלעכע יאָר צייט. דל עלטערן. האָבן אין
דידאָזיקע יונגעלייט געזען זייערע קינפטיקע איידעמס. עס איו
אַזױ אָפּגעמאַכט געװאָרן, אָבּער אַז די יונגעלייט האָבּן געענדיקט
שטודירן, האָבּן זיי חתונה געהאַט מיט אַנדערע..,

= 16 =

דאָס געפונענע קינד;

;אַזױי, מיין קינד, דוֹ בּיזט מיר צו-טייער און צו=:יב, אַף
איך זאָל דיך מפקיר זיין צו אַזאַ געפאַר, אַו דו זאָלסט וערן
איינער פון זיי. דו װעסט מיך מסתמא פאַרגעסן, און פאַרגעסן
אין אַלעם, און מיך װעט פּלאָגן דאָס געװיסן, אַז איך האָבּ דיר
געהאָלפן דערצו, ניין, מיין קינד, דאָס קענסטו פון מיר נישט
פאַרלאַנגען. בּלייבּ בּיי מיר אין הויז אַלס קינד װי פריער, און
דאָסזעלבּע װעלן מיר דיר הלייבּן עלטערן אויף װײטער. אז
דער ליבּער גאָט, װאָס נערט אַלעמען, װעט דיך אויך נערן
דערווייל איז נאָך נישטא אַזאַ דאַקטאָר, װאָס זאָל זיין אַזױ רייך,
וי איך, און איך האָבּ דאָך נישט געשטודירט,,.*
| = און מתמתיהו האָט זיך צעװיינט:

,יבער פאָטער, -- האָט ער געזאָגט. -- איר זאָרגט פאַר מיין
עוֹלם:הבּא. איך מוז אייך מודה זיין, אַו ס'ליגט אַ סך אמת אין
אייערע װערטער. דאָך אָבּער לאָזט זיך נאָך זייער פיל איינצו=
ווענדן דערבּיי, ערשטנס, זיינען אַלע אויסגעשטודירטע, װאָס
אִיר קענט זיי פון דער שלעכטער זייט, נאָר קינדער פון אַזצלכע
עלטערן, װאָס האָבּן געגעבּן אַ שלעכטע דערציאונג, און ווען זי
װואָלטן נישט אויסגעשטודירט, װאָלטן זיי מסתּמא געװען די סאַ=
מע פאַרדאָרבּנסטע מ:נטשן אין דער ועלט. אָבּער איך האָג דאָך
געהאַט א גוטע דערציאונג,, מען קאָן זיין אַ דאָקטאָר - אַ
גיטער מענטש.

איזאַק האַװאַרד באזוכט אָרעמע קראַנקע אָן געצאָלט אוך
גיט זיי נאָך זיינע רעצעפטן און אַמאָל אַ חון אויך אוױטערדעם
איז ער פרום, בּאַוכט די שול זײער אָפז און איז זיך מתקרב
מיט זיינע אָרעמע קרוכים. עס זיינען געוען יידישע דאָקטוירים
גרויסע מענער, גוטע מענטשן, װאָס זיינען נאָך ערפהיום דער
שטאָלץ פון אונזער פאָלק, װי דאָקטאָר ר' יוסף קאַגדיא,
דער לאַנדאָנער דאָקטער פּאָלקין און אַנדערע. אמת, דער
קרעמער, דער בּעל-מלאכה און אַ פּשיטא דער לערנער, בּאַזכן
אַ סך פלייסיקער די שולן און היטן בעסער אָפּ די יידישע
מנהגים הי אַ דאַקטאָר, דאָך אָבּער פאַודינט טײײ;מעֲל דער

2 19

6 מ. דיק

דאָקטאָר מער עולם.הבא פאַָרן קרעמער אָדער סוחר. און דאָס,
איז פּקוח:נפ ש=) און בּקור חולים

,קיין דאָקטאָר קלייבּ איך מיך אָבּער נישט צו װערן. איף.
וויל נאָר זיין אַ סוחר. און די סוחרישע תורה װעש מיר נישט
שאָדן. .. |

דעריבּער װיל א'ך, ליבּער פּאָטער, איר זאָלט עס מיר

דערלויבּן, *
אהרון האָט זיך אָנגערופן:

) דאָ איז כּדאז צו דערמאָנען דעם גרויסן מעגטשן ר' בּנימין נ אַ טאָג זאָן,
װאָס האָט פאַרבּראַכט דעם רוב שנותיו אין אונזער הילגער בּקור-חלים, און האָט
מציל גֶעוועֶן כּמה וכמה נפשות מיט זײן חשגחה און שקירה טאָג און נאַכט, עױב
יום-כּפור פון דעם ערשטן יאָר, װען צר האָט גענומען אױף זיך די הײליקע
לאַסט, האָט ער געהײסן גרײטן אַ טיש אנמיטן הויף פון שפּיטאָל מיט לעקעך,
שגאַפּט און פּירעשקעס. נאָכדעם האָט ער געלאָזט צצנויפרופן אַלע באַדיגער און
אַדינערינס און האָט געהאַלטן פאַר זײ אַ קורצע רעדע איבּער דעם ענין, װ"
רײט ס'איז װיכטיקער צו בלײבּן צוֹ צלינדרי בײ די הוֹלאים, ‏ אײדער צו גײן
אין שול : הי

,דער גרויסצר ר' רפאל, דער האַמבּורגער רב -- האָט ער אָנגעהױבּן, --
;װאָס דער גאון האָט אױף אים געזאָגט, אַז אױבּ משׂיה װעט קומען אין דעם
דוֹר, װעט ער קיין אַנדערן נישט אױסקלױיבּן פאַר אַ כֹּהן גדיל סיידן נאָר ר' רפאלן, /
האָט זיך אַמאָל פאַרזאָמט צו קומען אין שול צו כּל:נדרי. דער עולם האָט אויף-
אים געװאַרט אַ לאַנגע צײט, און װען מען האָט אים אויסגעזוכט אומעטום און
מען האָט אים נישט געפונען, האָט מען כּל-נדרי אָפּגעזאָגט אָן אים און שפּעטער
געדאַװנט מצויב, די קהילה איז געװצן הצכסט אומרואיק, װײל זײ האָבּן נישט
געוואוסט װאָס איבּערצעקלערן און װאָבּן דצרלעבט אים צו זען ערשט צו די
וידוים, ‏ דער צולם איז, נאַטירלעך, געװען העכסט נײגעריק צו װיסן, װאָס איז

5ט.

ש;

גצשען מיטן רב. און דער רב האָט דערצט
, בי מיין שכן ליגט קראַנק אַ יונגערמאַן, װאָס איך בּאַזוך אים אַלֶע טוָג,

און װצן איך בּין אַרײן צו אים, גײענדיק אין שול, האָבּ איך נישט גצטראָפן זיין
בּאַדינער, װײיל יענער איז אַװצק אין שול צו כּל-נדרי. בּין איך פאַרבליבּן פַיי /
אים בּיז יענער איז געקומען צוריק, איצט קאָנט איר שוין װיסן, װאָס עס א

;מער מצוה, צי זיין בײ אַ הולה, צי גײן אין שול...

- 0

דאָט געפונענע קינד,

,דו בּיזט אַפילו גאַנץ גערעכט און טענהסט אַ ריכטיקע טענה, .
מיט אַן אייגענעם קינד אָבּעֹר װאָלט איך מיר נישט געקװויינקלט,
ווייל איך װאָלט געווען זיכער, אַז ער בּלײבט מיינער. נישט
אַזױ איז אָבּער מיט דיר. דו בּיזש מיר אַ פרעמדער, אן אויפגע-
הױיבענער אויפן פעלד, אָבּער מיר האָבּן דיך דערצויגן און דאָט האָט
דיר געגעבּן קינדער:רעכט און אונז עלטערן=רעכט. שיידן מיר זיך.
פאַנאַנדער אויף אַ פּאָר יאָר, װערן מיר קאַלט און פרעמד צו
אײינאַנדער, און דער געדאַנק שרעקט מיך, ווייל איך װעל פאַר:
לירן אין דיר אַ גוטן זון,*

;אָבּער דער פאָטער װעט מיך דאָך לאָזן שטודירן דער
פאָטער מעג זיין זיכער אין מיר מער וי אין אַן אייגן קינד"י

דעמאָלט האָט אהרן נאָכגעגעבּן.

,איך װעל דיך לאָזן שטודירן, - האָט ער געואָגט, -
און איך פאַרהאָף, אַז דו װעסט זיין אַ גוטער מענטש און 8
גוטער ייד, איך װיל אָבּער, אַז דו זאָלסט מיר שװערן, אַז דו
וועסט נאָך דיין ענדיקן דיין שטודיום נעמען מיין טאָכטער פאַר.
אַ ווייגּ, און דאָס איז אויך דער ווילן פון מיין העניען, נאָכדעם
פאָר דיר קיין װין און בּלייבּ דאָרט די גאַנצע פיר יאָר בּיו דו
וועסט ענדיקן דיין לערנען. צי װעט דיך װעלן אונזער טאָכטער,
דאָס איז שוין אונזער זאַך. זי װעט דיך מסתּמא זיכער װעלן
אִין די פיר יאָר צייט װעסטו דיך נאָך מער מאַכן בּאַליבּט אין
אירע אויגןי). דו מוזט מיר אָבּער געבּן דיין שבועה דעריף
אין דער געגגװאַרט פון אונזערע צוויי גוטע פריינט - פאַר מיין

+) עס איז שװער, אַז צװײ מענטשן פון בײדע געשלעכטן. װאָס האָבן
פון קינדווייז אָן זיך דערצויגן און געלעבּט צוזאַמען, זאָלן זיך שפּעטער קאָנען
ליבּן, דער מדרש דערציילט פון אַ פירשטין, װאָס האָט פאַרצײלט ר' יוסי, אַו
קיגדויליז איז זי געװצן פאַרקנסנט מיט איר מוטערס אַ בּרודער, אבּער מון דעמי
דאָזיקן שדוך איז גאָרנישט געװאָרן, װײל זי האָט זיך מיט אים דערציגן אין
איין שטוג, ער האָט גענומען אַן אַנדער פרוי װאָס איז געװען אַ סך מיאוסער
שאר איר,

א מ. דיק

קאַסירער לייוער און פאַרן נאָטאַריוס ליפּמאַן. אֲלואָ, אוב דוּ
בּיזט נסכּים, האָבּן מיר נישט װאָס צו ריר" |

ס'איז נאָך קיין אָרעמער יתום אויף גאָטס װעלט נישט
געוען אַזױי גליקלעך װי ער. ער האָט זיך קוים געקאָנט איינ.
האַלטן פון פרייד, בּיי אַלעם דעם אָבּער האָט עס אים זייער
געקריינקט, װאָס אהרן װיל דוקא אַ שבועה און בּאַנוגנט זיף
נישט מיט אַ געוויינלעכער הבטחה.

צולעצט האָט ער עס אים אפילו בּאַמערקט און אהרן האָט
געענטפערט דערויףן -

,די בּיזט אפילו גאַנץ קלוג, -- דאָך אָבּער נישט פּראַקטיש,
איך האָבּ מיך שוין גענוג אָנגעזען אין מיין לעבּן, איך האָבּ גע=
זען, אַ שטייגער, װי מאַנכע רײיכע עלטערן פון גאַנץ שײנע
טעכטער, װאָס האָבּן דערצויגן ביי זיך אָרעמע יינגלעך און זי
געלאָזט שטודירן מיט גרויסע קאָסטן, האָבּן זיך נאָכדעם מיאש
געווען פון זיי, ‏ װייל די אווסגעשטודירטע יונגעלייט האָבּן זיי
אָפגענאַרט. און מיר, מיין קינד, מיר זיצן אויך נישט אויף גאָטם
שויס. מיר זיינען אויך נישט מער װי מענטשן. פיר יאָר האָבּן
עפּעס צו זאָגן די װעלט איז אַ רעדעלע. זי דרייט זיך און
קיינער װיל נישט בּוען אויף זאַמֹד. דעריבּער, מיין קינד,
מו:טו מיר שווערן פאַר די צוויי מענטשן, אַז דו װעסט האַנדלען -
אַזױ, און נישט אַנױערש. דיין כּבור װעט גאַנץ װײניק לײדן
דערבּיי און אגב װעט די גאַנצע זאָך פאַרבּלײבּן בּסוף,"

קורץ געזאָגט, מתּתיהו האָט נישט געהאַט װאָס איינצעווענדן -
און הצָּט דערפילט דעם רצון פון זיינע עלטערן. עס איז געווען
געמאַכט אַ געהיימער אוונט, מען האָט זיך געפרייט און פאַר? /
צייכנט די תּנאִים אויפן פּאַפּיר,

אייגעלע, = װאָס איז דאַן אַלט געװען עלף יאָר, איו בש
שיינקט געװאָרן מיט בּריליאַנטן און פּערל און איז געווען לוס:
טיק און פריילעך,

אירע שיינע אייגעלעך אָבּער האָבּן זיך אָנגעפילט מיט'

= 99 --

דאָס געפוגענע קינר.

שרערן, בּשעת ער האָט אין אַ פּאָר װאָכן ארום יך געזעגנט
מיט איר,

און דער ערשטער קליינער פונק פון ליבּע, ווהָּס האָט דאַן
קוים אויסגעגליט אין איר, אין מיט דער צייט פֿאַרװאַנדלט
געװאָרן אין אַ שטאַרקן פּלאַם. בּיידע האָבּן זיך געשױיבּן איינ.
אַנדער הייסע בריוועלעך, און אייגעלע האָט געװאַרט מיט אַ
קלאַפּנדיק האַרץ, ער זאָל שוין ענדיקן זיין שטודיום און קומען
צו פאָרן.

;ונ גייט גמענע רוורוקיר? 4סעננטויס ‏ ;וטמה. הריר וט

1
דער שמש פון רב,

שיין און פאַרכישופט ועט טײלמאָל אויס פון װייטן אַ
געגנט פאר אַ ריזנדער, זי מאַכט אַן איינדרוק פון אַן אמתן גן?
ערן, דער רייזנדער מיינט, אַז ער זעט בּלױז אַ סאַמעטענע גרינ:
קייט און שיינע בּלומען און הערלעכע בּיימער, און די מענטשן,
װאָס בּאַװעגן זיך אין דערדאָזיקער געגנט, זעען אויך אויס שיין,
| פונקט וי זיי װאָלטן געלעבּט אין א בּעסערער וועלט.

ּאַטראַכט מען אָבּער בּעטער די געגנט, זעט מען בּאַלד
איין דעם טעות. דעמאָלט זעען מיר אַ סך זאַמדן און שטיינער
און גּלאָטעט אוֹן גרויס נויט און עלנט צװישן די מענטשן.

נישט כּעסער גייט עס צו בּיי אונז אַלעמען מיטן מפאָר:
שטעלן זיך די צוקונפט. מיר מאָלן זי אויס מיט אונזער פאַ:;
טאַזיע פוֹל כּשוף און רייץ, מיר װועלן אין איר דערגרייכן דעט
שפּיץ פון גליק, מיר וילן זיך דעמאָלט זען געװנט און גע:
אַכפּערט און געשעצט {; אונזערע זין װעלן זיין גרויסע סוחרים,
:אָדער גרויסע פּאָדריאַטשיקעס, אָדער 3כלל הויכנעשעצטע מענטשן,

== אע =

א 3 ד ט ק

אונזערע טעכטער -- אַריסטאָקראַטקעס, פּאָרנעמע דאַמען, און
מען גרייט זיי צו צו אַזאַ אָרט לעבּן, מען לערנט זיי פראַנ?
צויזיש, שפּילן קלאַװיר, מען טוט זיי אָן אין סאַמעט מיט שלע=
פּעס און דעסגלייכן. אָבּער קיין זאָק שטריקן לערנט מען זי
נישט, קיין העמד, קיין קלייד נייען לערנט מען זי נישט. מען
געװויינט זיי איין צו זיין פיינשמעקערינס, צו עסן נאָר גוטע
מאכלים, אָבּער נישט זיי אַליין צו מאַכן, און זיי ווייכן פון דער
קיך, וי אַ גנב פון דער תּפיסה. מען לאָזט זיי לייענען נאָר
ראָמאַנען, דעם תּנ"ך אָבּער קאָנען זיי ניעט.

זיי דאַרפן זיין בּלויז ;אַריסטאָקראַטקעס? און נישט מער,

אָ. מיין טייערע לעזערין, מעגסט דיר נעמען מיינע רייד
צום האַרצן און מאַך נישט פון דיינע טעכטער קיין אריסטאָ=
קראַטקעס, קיין פאָרנעמע דאַמען, ריכט זיך נישט אויף כּבוד,
ס'איז נישט די צייט צו פאַנטאַזירן, מאַך זיי בּעסער פאַר גוטע
בּאַלעבאָסטעס, פאר הויזלעכע ווייבּער, פאַר גוטע נייטערינס,

זיי דאַרפן, נאַטירלעך, נישט זיין נישט-געלערנט. זיי מוזן
קענען לייענען און שרײבּן, און דאָס איז גענוג,

מיר װעלן זיך אָבּער אומקערן צו אונזער דערציילונג;

אין דעמדאָזיקן טעות איז אויך אַרײנגעפאַלן אונזער אחרן,
זיין פרוי העניע און חתןכּלה. אין האַרצן האָבּן זיי זיך גע=*
וואונטשן, אַז די שטודירצייט זאָל איבּערפליען װי אַ נאַכטחלום,
און ווען זיי װאָלטן געקאָנט אַרומדרײען דעם פיר-יגריקן גאַנג
פון דער זון אַרום דער װעלט אין איין סעקונדע, צו דערנענטערן
דעם חתונה?טאָג, װאָלטן זיי עס געוויס געטאָן, ווען אַן אַנדערער
װאָלט זיי נישט געשטערט דערין מיט זיין פאַרקערטן פאַרלאַנג.
למשל: אַ בעל:חוב, װאָס האָט מורא פאַרן נאָענטן טערמין פון
זיינע חובות, װאָלט װעלן אַז די זון זאָל זיך פאַרזאָמען איף
איר וועג פון איין טאָג אויף אַ גאַנץ יאָר... אָבּער די זון הערט"
ליינעם נישט און גייט זיך איר געויינלעכן װעג. זי האָט קייג=

=- 934 -

דאָס זעפונענע קינד.

מאָל זיך נישט פאַרזאָמט און נישט צוגעאײילט מיט איין מינוט
פר"ער אָדער שפּעטער, סיידן אין די צייטן פון יהושעי..

יאָ! די זון איז זיך געגאַנגען מיט איר געװיינלעכן װעג
די גאַנצע פיר יאָר און די העלדן פון אונזער געשיכטע זײינען
גאָט צו דאַנקען איבּערגעקומצן די צייט בּשלום.

מִתּתיהו האָט געענדיקט זיין לערנען, אייגעלע איז זייעהר
שיין אױסגעװאָקסן און איז געװאָרן אַ בּאַרימטע שיינהייט.

די עלטערן זיינען רייכער געװאָרן און אַ חודש פאַר
מתּתיהוס קומען, זיינען ש ין געמאַכט געװאָרן גרויסע הכנות צו
דער חתונה, יי

אַלץ איז אַפּילו צוגעגאַנגען נאָך אין שטילן שדכנים
האָבּן נישט געוואוסט פון דעם גאַנצן ענין און האָבּן פאַרשאָטן
מיט שידוכים.

עס האָט שוין אָבּער נישט געקאָנט מער בּלייבּן אַ סוד, ווייל
בּאַלד האָבּן עס בּאַמערקט די דינסטן אין שטופ און אויך פרעמדע
מענטשן און אװיאַרום האָט מען שוין אין שטאָט אָנגעהױבּן
| צו שמועסן, אַו אהרן נעמט מתּתיהון פאַר אַן איידעם.
אין אַלע הייזער האָט מען גערעדט דעריבער,
מאַנכע האָבּן אהרנען געלױבּט, אַז ער טוט אַ גוטע זאַך,
אַז ער קוקט נישט אויף געלט און נעמט אַן אָרעם קינד, װאָס
האָט נישט קיין עלטערן און װאָס ער האָט אים זייער שיין
דערצויגן און גוט אויסגעבּילדעט, |

אַנדערע ווידער האָבּן געהאַט אַן אַנדער מיינונג דעריבּער
און האָבּן אהרנען שטאַרק בּאַרעדט,

, אַזא שידוך צו טאָן, -- האָבּן זײי געטענהט -- פּאַסט פאַר
אַ געמיינעם בּאַלעבּאָס, װאָס איז נישט אומשטאַנד צו געבן
עפּעס אַ רעכטן נדן, אָדער אַזעלכן, װאָט האָט אַ פּסול אין דער
משפּחה, אָבּער ניעט פאַר אֲואַ לייטישן גבי, װאָס האָט נאָר
אַן איינאיינציקע טאָכטער, ער האָט געקענט פאַר איר בּאַקומען
אַ חתן דעם גרעסטן מיוחס, דעם גרעסטן גביר, די קרוין פוך
א פיינער משפּחה, דאָס טעלערל פון הימל",

= ער =

א. מ. דיק,

| פּאַזונדערס שטאַרק האָבּן זיך געקאָכט די שדכנים, װאָס
האָבן ג-טאַרפט די ציין אויסצעפירן יי אהרנען דעם שידוך.
זי האָבּן אויף אים אויסגערעדט, װאָס אין קאָרט שטייט אױיף
אים און אויף זיין ווייבּ. אַפילו אייגעלע איז אויך נישט געשוינט
געװאָרן, |

דערעיקרשט האָט זיי געקרײנקט, װאָט אהרן האָט דעם
גאַנצן ענין געהאַלטן די גאַנצע צייט בּסוד, און האָט זי געלאָזט
לויפן צו זיך מיט שידוכים גאָר בּהינם. דאָס הייסט שױן אַ
פאַלשער מענטש. אַ פּאַרדאָרבּענער מענטש, װאָס נעמט נישט אין
אַכט דעם צווייטנס טרחה,

אינדעראמתן איז ער קיינמאָל נישט געוען, - נישט קיין
פאַלשער און נישט קיין פּאַרדאָרגענער. עֶר האָט עס געװאָלט
האַלטן בּסוד צוליב כּמה טעמים. ערשטנט, האָט ער נישט געם ‏
װאָלט, אַז די וועלט זאָל זיך נישט דערוויסן, דערפאַר װייל די
גאַנצע זאַך קאָן זיך אַמאָל ענדערן אין אַ משך פון פיר יאָר,
דערווייל װעט עס הייסן, אַז אייגעלע א ז שוין געװען אַ כּלה
פֿאַר אַן אָרעם יינגל, און מאַנכע בייזע צינגער װעלן נאָך צוף -
וואַרפן, -- ,,מיט אַן אונטערגעװאָרפענעם יינגל". דאָס קאָן אים
געוויס שאָדְן בּיי אַן אַנדערן שידוך, אוב דאָ װעט זיך גאָרנישט
אױיסלאָזן ; צווייטנס, װאָלט אים זיין פאַמיליע דערצו נישט גע2
לאָזן; דריטנס, האָט ער מורא געהאַט, אַז ווען אַלע זאָלן נעמען
ריידן דערפון, װאָלטן זיך אפשר אָפּגעפונען מתּתיהוס עלטערן,
װאָס װאָלטן, מעגלעך, נישט געפּאַסט פאַר אים אַלס מחותנים.

אַצינד אָבּער האָט ער שוין נישט װאָס מורא צו האָבּן ‏
פאר די אַלע דריי זאַכן, װייל ער קען דאָך שוין אָפּמאַכן די
חתונה, און דע- עולם מעג זיך ריידן, װאָס ער ויל,

דאָך האָט ער געשוויגן דערפון בּיז דעם לעצטן טאָג פאַר
דער חתונה, און בּיו דעם לעצטן טאָג האָט ער געענטפערט, ווען
עמעץ האָט אים געפרעגט:

,איז דאָס אַן אמת, װאָס מען רעדט, אַז איער טאָכטער
-נעמט מתּתיהון ?*

= 98 --

דאָס געטונענע קינר

,דערווייל נאָך גישט".
מתּתיהן האָט, וי מיר האָבּן שוין פריער דערציילט, בּשלום
געענדיקט זיין לערנען און האָט זיך אין אַ חודש אַרום אומגע?

טאָמעלע שמחה. זיי האָבּן אים אויפגענומען אַלס זון און אַלם
--קינפטיקן איידעם. און װעגן אייגעלען איז דאָך גאָרנישטאָ צו
ריידן : יענע איז ממש געװאָקטן פון שמחה,

- עטלעכע טעג זיינען אַדורכגעלאָפּן אין שמחה און גליק,
אין קושעניש און האַלזעניש און אין אַרײנקוקן זיך טיף אין די
אויגן און אין האַרציקע שמונסן.

מען האָט אויך פיל גערעדט פון דער פאַרגאַנגענהײט, און
העניע האָט זי בּיידן דערצילט, װיאַזוי זײי האָבּן געפונען
מתּתיהון זיצנדיק גיים גריקל, דערפראָרן פון קעלט, פֿאַרשמאַמט
פון הונגער און אַנגסט. אַ גליק, װאָס זי האָבּן אי געמונען
צו דער ריכטיקער צייט, װײל מיט אַ שעה שפּעטער װאָלט ער
שוין אַודאי נישט געלעבּט..

מען האָט אויך געשמועסט פון דער התונה, װער עס זאָל
איינגעלאַדן װוערן און װער נישט, און ס'זיינען געװען שמחית
איבּער שמחות,

צום סוף איז בּאַשלאָסן געװאָרן, אַז דעם קינפטיקן שֹבֹּת
זאָל ער אויפגערופן װערן,

ס'זיינען געמאַכט געװאָרן גרויסע הכנות. מען האָט אָנגע:
בּאַקט זייער פיל צוקער-געבּעקס, אָנגעפּרעגלט טייערע קאָנפיטורן,
אָנגעגרײט פאַרשיידענע משקאות און דאָסגלײכן. לכּבוד דעם
חתן האָט דער חזן געדאַװנט פאַרן עמוד,

נאָכן דאַװנען, האָט מען פאַרבּעטְן אַ גרויסן עולם. די
| גאַנצע שטאָט האָט פאַרהילכט מיטן מול-טוב, װאָס מען האָט
אָפּגעגעבּן אהרנען מיט זיין וַוייבּ און טאָכטער,

= העע =

א. מ. דיק,

אַ גאַנצן שבּת האָט דאָרטן געקאָכט װי אין אַ קעסל. דער
אַרײן און דער אַרױס, װאָס איינער אָדער אײינע איז געוען
מער ;אַריסטאָקראַטיש?, אַלץ שפּעטער איז מען געקומען און
אַלץ ליינגער האָט מען זיך דאָרט פאַרזאַמט, און די עלטערן
האָבּן זיך געשמאָלצן פאַר נחת און האָבּן געדאַנקט גאָט, װאָס
זי האָבּן דערלעבּט דעמדאָזיקן טאָג.

בּאַלד נאָך הבדלה האָט מען געשפּילט זמירות, געזאָגט
פּיוט פון דעם יום:טובדיקן דאַװנען.

מען האָט אויך געטאַנצט, געזונגען אין געשפּרונגען פון

גדולה און גרויס גיֹיק.
| אָבּער די אַלע שמחות און גדולות האָבּן זיך אױסגעלאָשן

װי הונדערט העל:פלאַמענדיקע ליכט פון אַ צוגװינט, און די
שטובּ איז איינגעהילט געװאָרן אין אַ ורויסן טרויער, דידאָיקע
שרעקלאַכע קאַטאַסטראָפּע, איז געשען בּלויז דורך איין װאָרט,
װאָס אַ קליין יידל האָט איינגערוימט אין אהרנס אויער. און
דאָסדאָזיקע קליינע יידעלע איז געװען נישט קיין אַנדערער װי
נאָר דער שמש פון רב, װאָס איז געשיקט געװאָרן פון אים
אָנצעזאָגן אהרנען אין זיין נאָמען, אַז ער זאָל גאָרנישט קלערן
חתונה צו מאַכן זיין טאָכטער מיט מתּתיהון, מתּתיהו אין אַן
אסופי, אַ געפונען קינד און אַזאַ איינער טאָר נישט נעמען קיין
יידישע טאָכטער, עס קאָן געמאָלט זיין אַז ער איז גאָר אַ ממזר,

דידאָזיקע װערטער האָבּן דורכגעלעכערט אהרנען בּײידע
אויערן און דעם מוח, װי עמעץ װאָלט דאָרט אַרײנגעשאָסן צוויי
גלייענע קוילן, |

ער האָט זיך אינגאַנצן פאַרלוירן און ס'האָט געדױערט
גענוג לאַנג בּיז ער האָט װידער בּאַקומען מוט צו דערגיין פון
שמש מער דייטלעכע ווערטער, |

אָבּער דער שמש איז אַרױסגענאַנגען פון שטובּ. ..

האָט אהרן געװאָלט גיין צום רב און איבערריידן מיט
אים, ער האָט עס אָבּער נישט געקאָנט טאָן, װייל די פיס זיינען

- = 28 -

דאָס געפונענע קינד,

אים אַזױ װי אונטערגעהאַקט געװאָרן, אַזֹױ, אַז ער האָט זיך
געמוזט לייגן אין בּעט אַרײן.

ער האָט אויך :מורא געהאַ: אױסצעזאָגן עס דעם װייבּ און
די קינדער, און ער איז געלעגן װי משוגע,

,איך האָבּ מיך היינט צופיל אָנגעשטריינגט, - האָט ער
זי געזאָגט, װען זי האָבּן זיך געהוושט דערויף, װאָס ער
האָט זיך אַרײנגעלײגט אין בּעט. -- איך מוז מיך אױיסווען און -
דעריבּער שיקט אַװעק די קלעזמער און די געסט. איך פ'ל מיך
נישט גוט און דערצו מוז איך מיך איבּערשמועטן מיט מיינעם אַ
גוטן פריינט.

דאָס ווייבּ און די קינדער האָבּן זיך שטאַרק בּאַאמרואיקט.
ער איז אַלע מאָל געװען אַ שװאַכער מענטש, װאָס קאָן א
ליאַדע מינוט ערנסט קראַנק װערן און דעריבּער האָבּן זי זיך
בּאַלד אָפּנעפאַרטיקט מיט די געסט, מיט די, קלעומער און אין
שטוב איז געװאָרן שטיל,

דעמאָלט האָט אהרן געלאָזט רופן צו זיך זיינעם אַ גוטן
פריינט, אַ געוויסן ר' מרדכי טריוועש, װאָס איז געווען אַ גרוי?
טער למדן און װאָס איו בּיים רב אויך געוען זייער געהױיבּן
דער רב פלעגט זיך מיט אים עפטער מישב זיין בּיי אַ שװערן
ענין.

אחרן האָט אים געװאָלט בּלויז פרעגן, צי איז עס אמת, אַז
מיט אַ געפונען קינד טאָר מען זיך נישט משדך זיין.

ר' מרדכי האָט אים אויף דערדאָזיקער פּראַגע גאָרנישט
געענטפערט, נאָר ער האָט געהייטן דערלאַנגען דעם לאַנגן משניות .
סדר נשים א האָט אים דאָרטן געוויזן אַ בּפרושע משנה, אַז אן
אסופי לא די װאָס ער טאָר ניכט נעמען אַ בּת ישראל פון בּאַ:
שטימטע עלטערן, נאָר ער טאָר אַפילן נישט נעמען זיין גלייכן,
ווען זי איז. אַשטײגער, אַ געפונען קינד, װײל מען האָט מורא,
טאָמער איז איינער פון זי אַ כּשר קינד און דער צװײטער אַ
ממזר, און אַ ממזר טאָר נישט אַרײינקומען אין גאָטס קהילה.

= 20 --

א מ. דיק

דידאָזיקע משנה האָט אוף אהרנען געמאַכט נישט קיין?
קלענערן רושם, װי דער טויט-אורטייל, װאָס ווערט פאָרגעלייענט
בּיים עשאַפאָט דעם פאַרמשפּטן. ער האָט זיך שוין נישט געקאָנט
מער איינהאַלטן און הנָּט ז וסגעבּראָכן אין אַ הויכן געוויין,

אויף זיין געוויין זיינען צַרײינגעלאָפן צו אים אין קאַבּינעט
אַרײן ווייבּ און קינדער מיט דער גרעסטער פאַרצווייפלונג און
זיי האָבּן זיך דערוואוסט פון דעם שרעקלעכן סוד.,. |

דאָס איז געוען אַ געװאַלדיקע אַנטדעקונג, װאָס האָט אין
אַ מִינוט צייט צעבּראָכן זייערע גאָלדענע לופטשלעטער, װאָס זיי
האָבּן שוין יאָרנלאַנג מיט גרויס מי געבּויט, װי אַ גװאַלטיקער

ווער קאָן בּאַשרײבּן דעם יאָמער און די פאַרצווייפלונג
פון דער גליקלעכער פאמיליע אין דערדאָזיקער אימהדיקער נאַכט ל -
ווער פון אייך, מיינע טייערע לעזערינס אין אַ מאַמע, וועט זי
שוין פאַרשטיין פון מיין קנאַפּער שילדערונג, וי ס'איז געווען
צו מוט די עלטערן: און ווער פון אייך האָט געליבּט אָדער
ליבּט נאָך אַצינד, װעט זיך אויך דאָסגלײכן מאַכן אַ באַגריף, וו .
ס'איז דעמאָלט געווען צו מוט אייגעלען און מתּתיהון, ס'איז גע:
נונוג צו זאָגן מיט קורצע ווערטער, אַז זיי זיינען דאַן געווען די
אומגליקלעכסטע אויף גאָטס ערד, וייל קיינער אין אַזױ נישט
אומגליקלען, וי יענער, װאָס געפינט זיך אָפּגענאַרט פון זיין
אייגן גליק. אַזאַ איינער, װאָס געפינט זיך גענאַרט אין זיין ליבּע,
דערטרינקט זיך אָדער היינגט זיך, -

אונזערע געליבטע אָבּער, באַהיט גאָט, האָבּן עס נישט גע=
טאָן און האָבּן אויך נישט געקלערט דערפון, וייל קיין מענטש
האָט זיי אין זייער ליבּע נישט געשטערט, נאָר די אמונה. און
די אמונה אי שטריינג אין אַלע אירע געזעצן און א פּשיטא אין
די עינים פון מאַן און וייבּ, אֲַפילו די צערטלעכסטע .ליבּע.
ווערט נישט געשוינט פון איר. זי וערט נישט גערירט פון די
טייכן טרערן, װאָס פּליסן פון די אויגן טויזנטער עגונות, חליצות,
װאָס טאַטערן זיך וײע- גאַנץ לעבן און װאָס די פאַרדאַרבּענע

- 0

דיאָס געפּונענע קינד

| מאַנסלײט מאַכן דידאָזיקע געזעצן בּליז זיך צום נוצן, מיט דער
כּונה צו פּרעסן געלט אָדער זיך נוקם צו זיין.
| אונזערע טעכטער פאַרטראָגן עס גאַנץ געדולדיק און דאָס"
זעלבּע האָבּן אויך געטאָן די פאַרליבּטע העלדן פון אונזער גע:
שיכטע, זיי האָגּן, בּאַהיט גאָט, קיין שום טענות נישט געהאַט
צום רב, |

אהרנען האָט בּלויז פאַרדראָסן, פאַרװאָס דער רב האָט בּיז
| איצט געשוויגן, און פאַרװאָס האָט ער עס אים נישט אַנטפּלעקט,
בּלעת ער האָט געזאָלט שרייבּן אַ תנאייגט,
| דעמאַלט װאָלט. ער דאָןך אים פֿאַרשפּאָרט אַ סך פּיין און
- צער און דאָסגלײכן אויך א סך חרפה און בּושה,
ר' מרדכי האָט אים אָבּער בּאַלד צוגעמאַכט דאָס מויל,

,אין דעם זייט איר אַליין שולדיק, -- האָט ער אים גע.
זאָגט, -- און נישט דער רב, ווייל דער רב האָט בּלויז געוואוסט,
אַז ער איז נישט אייערער, אָבּער נישט, אַז ער איז א געפוגענער,
אַנדערש, װאָלט ער אייך שוין אָנגעזאָגט, אַז ער טאָר נישט נע:
מען קיין יידישע טאָכטער".

אַ גאַנצע װאָך זיינען זיי אַלע געווען װי געלעמט, איינ.
געשפּאַרט אינדערחיים, זיי האָבּן זיך געשעמט אַ נאָז אַרוֹיסצן=
שטעקן, ווייל ער האָט עס נישס קיין שונאים, ועף פרייט עס
| זיך נישט מיטן אומגליק פון אַ גביר? |

מען האָט דעריבער גערעדט אין יעדער שטופ, און דער
המון האָט געזען אין אים נקמה, װאָס ער האָט זיך מרחם געװען
איבּער אַ ממזר,

די װאָך אָבֹּער, װאָס זיי האָבּן זיך פאַרהאַלטן אין שטוב,
איז נישט אַװעק החינם, מען האָט זיך זייער גוט בּאַראַטן װאָט
- צו' טאָן ווייטער. עס איז געווען אַ העכסט שווערע אױפגאַבּע װי
אַזױ צו ראַטעװען בּיידע קינדער און גלייכצייט ק אויך דעם
כּבוד. מען האָט זיי נעמוזט ראַטעװען, וייל זיי װאָלטן זיכער

= 81 --

א. מ. דיק,

אױסגעגאַנגען פון ליבּע צו אײינאַנדער און פ'ן בּושה, װאָס מען
האַלט אים פאַר אַ ממזר...

ח.
דער אומגעריכטער גאַסט,

נאָך אַ לאַנגן ישוב:הדעת איז בּיי זיי גײַבליבּן, אַז אויף
מען וויל פאַרשטאָפּן לייטן די מיילער, מוז מען, ערשטוס, מתּתיהון
נישט האַלטן בּיי ר' אהרנען אין הויז, נאָר ערגעץ אַנדערש, און
זיי האָבּן אים אַװעקגעשיקט קיין שטראַסבּורג, וואו ער האָט בֹּאַלִד
בּאַקימען אַ שטעלע אַלט בּוכהאַלטער מיט אַ גוטן געהאַלט { צווייטנס,
מוז מען מיט אַלע מעגלעכקייטן נאָכפאָרשן, ער זיינע עלטערן
זיינען, : |

האָט מען אָנגעהױיבּען צו שרייבּן אין די צייטונגען ועגן
דעם, אַז דער און דער האָט געפונען אַ קינד אין דעם און דעם
עלטער, אויף דעם און דעם אָרט, נעכּן דעם און זעם װיאָרסט=
סלופּ, אין דעם און דעט יאָר, חודש, טאָג און שעה, און אז ער
געפינט זיך איצט בּיי דעם און דעם, װאָס האָט אים זייער שיין
דערצויגן און פאַרלאַנגט אַצינד צו ויסן, ווער עס זיינען זיינע
עלטערן, ווייל אַנדערש איז אים פאַרבּאָטן חתונה צו האָבּן

אַ גאַנץ יאָר נאָכאַנאַנד, איז עס װאָכנטלעך געדרוקט גע:
ווען אין פאַרשידענע צייטונגען, אָבּער קיינער האָט זיך נישט
אָפּגערופן, און אַ פינסטערער טרויער:װאָלקן איז געהאַנגען איבּער
ר' אהרנס הויז, 1

ער האָט שוין פאַרשאָלטן די שעה פון דער גרויסער מצוה,
ווען ער האָט אויפגעהויבּן בּיים בּריקל דאָס פאַרלױרענע קינד

2 29 --

דאָס געפונענע קינד.

אין אָנדערטהאַלבּן יאָר אַרום, בּשעת דער לעצטער פונק
האָט זיך שוין אױסגעלאָשן אין אייגעלעס האַרץ, אַז זי זאָל
אַמאָל קאָנען נעמען מתּתיהון פאַר אַ מאַן, און האָט זיך, װי צו
צו זאָגן, אָנגעטאָן אַן אײכּיק טרויערקלייד, זיינען געקומען צוי
פאָרן קיין בּראָד אַ פּאָרפאָלק, װאָס זיינען געװען זייער רייך
און שוין ניעט יונ .

זי זיינען געקומען פון אַזאַ לאַנד, װאָס מען פאָרט אַהין
אויף נישט צו קומען צוריק, דאָט הייסט פון ארץ:ישראל און
זיינען פאַרפאָרן אין אַ גרויטער אכסניא און האָבּן זיך דאָרטן
אָפּנעשטעלט אויף עטלעכע װאָכן. |

זיי האָבּן דאָרט געהאַט נאָך אַן אַלטע בּאַקאַנטשאַפּט פון
אַלטע צייטן, מיט מאַנכע גבירים, װאָס זיינען געשטאַנען מיט זי
אַמאָל אין געשעפטן, און האָבּן זיי בּאַזוכס.

מיט דער צייט אָבּער האָבּן זי געמאַכט נייע בּאַקאנט?
שאַפטן און נייע וויזיטן, בּיז עס איז אויך אָנגעקומען צו ר' אהרנען,
ווייל אין בּראָד האָט ער זיך גערעכנט פון די נכבּדים. |

זֵיי האָגּן אים געמאַכט א ויזיט און האָבּן זיך פאַרװוימט
ביי אים מער וי פיי אַן אַנדערן. זיי האָבּן אים אַ סך דערציילט
פון ארץ:ישראל און פון זייער נסיעה און ער, װוידער, האָט אַרײני
געװאָרפן אַ פּאָר ווערטער ועגן זיין טאָכטער, ‏ ער האָט גע.
וואוסט, אַז די געסט ווייטן אַ סך מער, ויפיל זיי דאַרפן צו
וויסן און יענע האָבּן אים זייער בּאַזױערט.

בּיים טיש (ער האָט זיי געװאַלטן צו אװנטבּרויט, וען מען
האָט שוין ליידיק געמאַכט אַ פּאָר פלעשער אונגערויין, און מען
איז אַרײנגעפאַלן אין עצבות, האָט מען זיך אָנגעהױגן צו דערי
ציילן דאָס, װאָס מען האָט פריער פלייסיק פאַרשװיגן, ואס
הייסט יעדער איינער האָט אָנגעהױבּן מיטצעטיילן דעם צװיטן
די אויסטערלישע פּאַסירונגען פון זיין לעה

אָבּער מיין טייערע לעזערין, פון זייער לאַנגן געשפּרעך
וועלן מיר נאָר איבערגעבּן דיייעגיקע פרטים, װאָס זיינען בלוין

א מ. דיק.

נוגע. אונזער דערציילונג, דאָס הייסט, מיר װצלן אין קוֹרצַן אי=
בּערגעבן דאָס, װאָס דער גאַסט האָט דערציילט פּאריכות,

,איך הייס, װוי אייך איז שוין געװיס בּאַװאוסט, -- האָט
ער אָנגעהױבּן, -- רפאל גובּלינער, מיין פרוי הייסט שפרה, מֿיר /
זיינען געבּוירן געװאָרן אין יאַלטע. מיר האָבּן דאָרט חתונת /
געהאַט און פאַרלעבּט, װי צו זאָגן, די ערשטע העלפט יאָרן .
אונזערע אין שמחה און עשירות. מיר האָבּן געפירט גרויסע גע=
שעפטן און אַרום אונז האָבּן געלעבּט אַ סך מענטשן. עס /
האָט אונז אָבּער געפעלט אַזאַ זאַך, װאָס אָן דעם האָט בי
- אונז, יידן, דאָס לעבּן קיין שום װערט נישט. מיר האָבּן מער וי
צוועלף יאָר קיין קינדער נישט געהאַט, מיר האָבּן זיך דאָקטירט,.
אויסגעווען בּיי די גרעסטע רבּיים און ס'איו אַלץ געװען אומ:
זיסט, נאָר דער אױבּערשטער האָט אונז געבּראַכט צו דעם:.
נאזליװוקאָװער רבּי, האָט ער אונז געבּענטשט און מיר זיינען גע=
האָלפן געװאָרן פון זיין ליבּן נאָמען. בּאַלד נאָך אונזער אָפּפאָרן.
איז מיין ווייבּ מעובּרת געװאָרן און האָט געבּוירן אַן ייגגל. מיר .
האָבּן אים אַ נאָמען געגעבּן, װי דער נאזליװוקאָווער האָט אונז
געהייסן -- ,מתּתיהו". אַלעמאָל האָט ער געהייסן געבּן אַ נאָמען
די קינדער פון די עקרות, װאָס ער האָט זי געבּענטשט - מיט .
אַ רמז אויף גאָטס הילף, דהיינו, איינעם האָט ער געהייסן רופן
עזוויאל, אַ צווייטן מיכאל און מיינעם מתּתיהו. אונזער פרייד
איז געווען זייער גרויס, ווייל מיר האָבּן שוין גאָרנישט געהאָפט
צו דערלעבן אַמאָל אַ קינד און האָבּן שוין גערעכנט צו מאכן פאַר.
אַ יורש אונזער פּלעמעניק, װאָס האָט זיך נאָך פריער, איידער.
מיר האָבן בּאַשלאָסן, געגרייט דערצו", :

דאָס קינד איז געווען אונזער ליבּע, אונזער פרייד, וייל
ער איז געווען זייער שיין, קלוג און זײיער בּאַחנט, אַזי, אַן /
אפילו פרעמדע פלעגן אים ממש איינשלינגען. דאָך אָבּער האָט.
זיך די שמחה נישט לאַנג געהאַלטן. בּשעת עס איז אַלט געװען אי
יאָר צוויי, איז עס אונז אומגעקומען אויף אַ שרעקלעכן אופן. איך
און מיין פרוי זיינען דעמאָלט געווען אויף אַ רייכער חתונה. עס

איז געווען אַכטאָג פאַר פּסה (אין דעם און דעם טאָג און דעם
און דעם יאָר) איז צו אונז געקומען אַ רייטער מיט אַ בּורה
רעה, אַז עס איז אונז אָפּגעבּרענט געװאָרן אונזער הויז מיטן גאַנצן
האָבּ און גוטס. ס'איז מער נישט געבּליבּן װי אַ צימער, און
דאָס קינד איז אויך פאַרבּרענט געװאָרן. אונזער געשריי, אונזער
יאָמער האָט געמעגט קומען פאַר גאָט. עס האָבּן מיט אונז גע*
קלאָגט אָלע חתונה:לייט, עס האָבּן מיט אונז געטרויערט הימל און
ערד און די גאַנצע נאַטור, מיר זיינען געװען שטאַרקער פון
אייזן, אַז מיר האָבּן עס געקאָנט איבּערלעבּן.

,מיר זיינען געקומען קיין יאַלטע - האַלּ טויטע און
אונזערע אויגן האָבּן זיך געעפנט װי װאַסערקװאַלן, װען מיף
דערזען דאָס אַשׁ פון אונזער וואוינונג. ‏ אונזער ערשטע זאַך איו
געווען אויפצוזוכן די רעשט ביינדעלעך פון אונזער קיגד צו בֹּאַ
נעצן זיי מיט אונזערע טרערן, און דערנאָך צו באַגראָבּן איף
דעם יידישן בּית:עולם, און צו טרײיסטן זיךף מיט זיין קליינעם
קבר?. אָבּער אויך די קליינע טרייסט איז אונז נישט בּאַשערט
געווען. דער שאָדן פון אונזער פאַרמעגן האָט זיך אונז אומגע:
קערט טאָפּל, ווייל אַלץ איז געווען זייער הויך אַסעקורירט, אָבּער
אונזער קינד האָט זיך נישט אומגעקערט,

,מיר האָבן געטרויערט פיליפיל טעג, חדשים, יאָרן, מיר
האָבּן זיך נישט געקאָנט טרייסטן, װי אונזער פאָטער יעקב נאָן
זיין זון יוסף, און האָבּן די גאַנצע צייט, בּיזן היינטיקן טאָג גע:
האַלטן אין איין שילטן די ,מאַמקע? זיינע, װאָס איז נישט גע=
ווען דאַן אין שטובּ, זי איז גאָר דעמאָלט אַװעק צו איר געליפּטן,
און װען זי איז געקומען צו לױפן, האָט מען שוין נישט געקאָנט
אַריינדרינגען אין שטובּ. דאָס איינציקע, װאָס אין אונז פאַר:
גליבּן צום אָנדײינק פון אונזער קינד, איז די פאָטאָגראַפיע
זיינע, װאָס מיר האָכּן דערװויסט היינגען אין דעם געבּליבּענעם
צימער, און מיר קושן זי אינדערפרי און אין אונט און בֹּאַ=
װאַשן זי מיט אונזערע טרערן, אַ טאָג טראָג איך זי אויף
מיין האַרץ, אַ טאָג מיין פרוי. ס'איז אַ היילונג צו אונזער פיי=

2 א

א מ. דיק
ערדיקער וואונד, װאָס שטייט נאָך אָפן, אייטערט און יל זיך
נאָך נישט פאַרמאַכן,

דאָס אומגליק האָט אונז שוין אַװי װײט צעקלאַפּט דעם
מוט, אַז מיר האָבּן שוין מער נישט געטראַכט פון צו מאַכן נייע
געשעפטן, מיר האָבּן אונזער קאַפּטאַל - אַכציק טױזנט רובל
פאַרליען אין זיכערע הענט איף אַ קליײנעם פּראָצענט, און
שפּעטער, / אין אַ פּאָר יאָר אַרום, זיינען מיר בּיידע געפאָרן צו
דעם נאזליװוקאָװער, אַז ער זאָל אונז ווידער בּענטשן מיט אַ קיגד.
ער האָט עס אָבּער נישט געטאָן,

,ניין, -- האָט ער אונז געענטפערט, -- אין װעל אייך קיין
פאַלשע מתּנה נישט געבּן. מיין עצה איז, אַז איר זאָלט פאָרן
קיין ארץ:ישראל און זיך בּאַזעצן אין חברון",

,מיר האָבּן אים געפאָלגט. מיר האָבּן אונזער גרויסן קאַ.
פּיטאַל מיטגעגומען. אַ צענטל דערפון האָבּ איך אַװעקגעגעגן מיין
פּלימעניק, װאָס האָט שוין געהאַט װידער אַ גרויסע אויסױכט
צו זיין מיין יורש, און האָבּ דעריבּער נישט געװאָלט אים לאָזן
גענאַרט אין זיין האָפּנונג, און מיר זיינען בּאַלד אַװעקגעפאָרן
קיין ארץ ישראל, און האָבּן פאַרלעבּט די גאַנצע צייט אין שכם,
ווייל כ'האָב נישט געקאָנט פאַרגעסן מיין קינד,. איך האָבּ אָפּ;
געהיט זיין יאָרצײיט מיט לערנען נאָך זיין נשמה, מיט צדקה און
דעסגלייכן, אין גראָד אין זיין לעצטן יאָרצײיט מיט אַ פיר
חדשים צוריק, האָט זיך אין מיר. דערוועקט עפעס אַ האָפּנונג,
אַז אונזער קינד לעבּט, וייל איך האָבּ דערהאַלטן דורך דער
פּאָסט אַ געדרוק?ע צייטונג פון יאַלטע, װאו עס איז געװען אַן
אַנאָנס פון אַ געוויסן אהרן פון בּראָד, אַז ער האָט אין דעם
און דעם חודש פון דעם און דעם יאָר און דעם און דעם טאָג .
געפונען אַ צװײי.יאָריק קינד, בי אַ בריקל אויף דעם און
דעם אָרט, נעבּן דעם און דעם װיאָרסט, װאָס האָט געהאַט דעם
און דעם גומער, ער האָט אים אָנגענומען פאַר אַן אייגן קינד
און פּאָטערלעך דערצויגן, אָבּער איצט פאַרלאַנגט ער צו װיסן
דורכאויס, ער זיינע עלטערן זיינען, ווייל אַנדערש, װעט אים

== 86

דאָס געפונענע קינד.

זיין פאַרװערט חתונה צו האָבּן, װי אַלע אַנדערע געפונענע קינ=
דער, װאָס ווערן געשטעמפּלט מיט נאָמען אסופי, און װערן באַ=
האַנדלט פון אונזער אמונה, וי עכטע ממזרים און טאָרן דעריבער
נישט חתונה האָבּן,

,דער אַנאָנס אין דער צייטונג וועגן דעם געפונענעם קינךד
שטימט האָר אין האָר מיט דער דאָטע פון יענעם טאָג, װען
ס'איז מיר געשען דאָס אומגליק מיט מיין קינד און איך האָבּ
מיך געפילט װי יעקב, װען מען האָט צים אָגגעזאָנט די בשורה,
אַז יוסף לעבט",

עס האָט אָנגעהױיבּן צו טאָגן אין אונזערע פינסטערע הטר=
צער, אָבּער דאָס אױיפגענאַנגענע ליכט האָט מער נישט געדויערט
װי אַ בּליץ אין אַ פינסטערער נאַכט, װאָס דורך זיין פאַרשװינדן
װערט נאָך פינסטערער, בּאַלד דערויף האָבּן מיר געלאַכט נון
זיך אַלײן, אַז מיר זאָלן גאָר קאָגען האָבּן אין די רעיונות, אַז
אונזער קינד לעפט. נאָךְ איז אַ געשטאָרבּענער צוריק לעבַּע=
דיק נישט געװאָרן און אַ פּשיטא שוין אַזאַ איינער, װאָס איז אויף
אש פאַרבּרענט געװאָרן,

,דאָך, נאָך אַ לאַנגן ישוב הדעת, האָבּן מיר שין
געלייגט אַ סך מער געוויכט אויף דער צייטונג און בּפרט נאָך,
אַז זי איז אונז גראָד צוגעשיקט געװאָרן דירעקט פון יאַלטע
רערצו נאָך אן אַ נאָמען. אַלזאָ, איו עס געװיס אַ סך מער װײ
-אַ פּוסט װאָרט. דאָס און נאָך אַ סך אַנדערע אומשטענדן, װאָס
האָבּן זיך פּיסלעכווייז געלייגט אויפן שכל, האָכּן אַלץ מער און
מער דערװעקט אין אונז אַ חשד, אז אונזער ה יז אז מיט אַ
כִּיון אונטערגעצונדן געװאָרן, כּדי אַװעקצורײיסן אונז דאָט קינד
אָן אַ שום פאַרדאַכט, אַז מען זאָל דעם גונב נפשות קיינמאָל נישט
קאָנען כאַפּן.

;אָבּער אַזא אונטערצינדער און צוגלייך אַ גונב נפשות,
קאָן געװיס קיין אַנדערער נישט זיין, וי אַזױנער, װאָס האָט
דערבּיי אַ נוצן, און װער קאָן האָבּן אַ גרעסערן נוצן דערבּיי
וי מיין פּלימעניק, װאָס האָט אַלץ געהאָפט צו זיין מיין איינ"

א. מ,. דיק.

ציקער יורש ? נו, האָט זיך אים געשטעלט מיין קינד אין וועג
/און האָט אים געמאַכט אַ שטריך דורך זיין חשבֿון עס איז
| אונז איינגעפאַלן, אַן ער האָט פאַרפירט דאָס קינד פאַר פופציק
|מייל און האָט עס אַװעקגעועצט ערגעץ נעבן אַ בריקל. דער
חשד, אַז ער האָט עס זיכער געטאָן, װערט נאָך שטאַרקער דער:
מיט, ואָס בּאַלד נאָך דער שרפה איז ער אויף עטלעכע װאָכן
פאַרשוואונדן פון יאַלטצ. -

{קורץ געזאָגט, בּיי אונו איז געבּליבּן, אַז דער חשד אויף
אונזער פּלימעניק איז מער װי זיכער, און דער געדאַנק האָט
אונז נישט געלאָזט רוען. דערצו האָבּן זיך אָנגעהױבּן גרויסע
אומרוען פון די אַראַבּער און קיינער איז נישט געװען זיכער
מיטן לעבּן. זיינען מיר אָפּגעפאָרן פון דאָרט און מיר זיינען
געקומען אַהער מיט דער צייטנג אין דער האַנט און צוגלייך
מיט זיין בּילד. מיר זיינען נישט אַרײן צו אייך דעם ערשטן,
ווייל מיר האָבּן פריער געװאָלט הערן די מיינונג פון שטאָט
איבּער אייך, צו קענען דעם מאַן, מיט וועלכן מיר װעלן האָבּן
צו טאָן. נו, גאָט צו דאַנקען, װאָס איר זייט איינער פון די
הערלעכסטע מענטשן, און מיר שעצן זיך טאָפּל גליקלעך, װאָס
איר זייט געווען דער גוטער מדריך פון אונזער קינד.

,אַלזאָ, ליבּער ר' אהרן, איך האַלט שוין מיט מיין דער:
ציילונג בּיים סוף. היינט וויל איך דעריבּער הערן עטװאָס דייט:
לעכט װעגן דעם אסופי. אפשר אין ער טאַקע אונזערער און
דער אױיבּערשטער װעט אונז פון דאָסנײ הֶעלפן מיט שמחה און
גדולה...*
| נאָך איז קיין שום דערציילונג אין דער וועלט נישט אויס.
געהערט געװאָרן מיט אַזאַ אויפמערקזאַמקײט און מיט אַזיפיל
אינטערעס, װוי דידאָזיקע דערציילונג פון ר' רפאל גובּלינער איז
אויסגעהערט געװאָרן פון ר' אהרנען, זיין פרוי און טאָכטער, און
דעמאָלט, ווען ר' רפאל האָט שוין געענדיקט זיין דערציילונג,
האָט אים ר' אהרן פאַרציילט אַלץ, װאָס מיר וייסן שוין פון
פריער און װאָט אים דערבּיי געוויזן דאָס אַלטע קינדערשע בילך

= 38 --

דאָס געפינענע קינד

פון מתּתיהון, װאָס האָט געשטימט מיט ר' רפאלס פילד װױ
צוויי טראָפֿנס װאַסער. דיזעלבּע קלידונג, דאָטועלבע היטעלע,
אַזױי אַז מען האט שוין נישט געטאָרט צווייפלען, אַז מתּתיהו
איז זײיער זון, און עס האָבּן זיך אָנגעהױבּן שמחות איפער
ישמחות !

אט א א אי יי יי

ט,
דער סוף איז גוט, איז אַלּץ גוט,

צאַלד דערנאָך האָט מען געשיקט קיין שטראַסגורג נאָך
ימתּתיהון. ער איז נעקומען און די עלטערן װאָבּן אין אים תּיכּף
דערקעגט זייער קינד, װײל ער איז געווען אַ טרייע קאָפּיע פון
ר' רפאלן, זיין פאָטער. דערצו נאָך האָבּן זי געהאַט נאָך קליינט
סמנים. אויף אים,. דהיינו, אַ קליינעם פרוינעם פלעק, װאָס איו
געווען בּאַװאָקסן מיט האָר...

אָ, װער איז אומשטאַנד צו בּאַשרײבּן די גרויטע שמחה,
װאָס דאָרט האָט זיך אױפגעהױבן! און װער קאָן אױסוריקן
אַזויפיל דאַנקבּאַרקײט, ויפיל מתּתיהוס עלטערן האָגן אויסגע*
דריקט אהרנען און זיין פרוי, װאָס האָגן זייער קינד דערצױגן
פון דריטן יאָר אָן מיט אַזויפיל מי און אַזויפָיל צערטלעכקייט !

ער איז געווען אומבּאַשרײבלעך שיין אױסגעװאָקסן, קלוג,
און פרום און געבּילדעט,
| די עלטערן האָבּן פאַרלױרן אַ קערנדל און געפונען דער*
נאָך אַן אױסגעװאָקסענעם בּוים מיט די שענסטע פרוכטן. דאָס?
זעלבע האָבּן די דערציערס געהאַט אויך מיט װאָס זיך צו
פרייען, װײל ער זיז דאָך געװען זײיער טאָכטערס חתן און
זיינע עלטערן זיינען דאָך זייער לייטישע און רייכע מענטש.

א. מ. דיק,

בּאַלך דערנאָך זיינען בּיידע מחותּנים אַװעק צוּם רב צו
ווייזן אים, אַז מתּתיהו האָט כּשרע טאַטע:מאַמע. זיי. האָגן אים
אַלץ דערציילט, װאָס מיר װײיסן, און דער רב האָט עס אָנגֶעי
גומען פאַר סימנים מובחקים און האָט דערלױבּט מתּתֹתון צוֹ'
נעמען אַ יידישע טאָכטער פאַר אַ וייב און |מען האָט מע
בּאַלד אָפּגעשפּילט די חתונה. :

דער לאַרמירצר בדחן, װאָס האָט געפירט די חתונה,. האָט.
געהאַט גענוג שטאָף פון װאָס צו ריידן און צו זינגען בּײַם
טיש פאַרן עולם. ער האָט בּאַזונגען די גאַנצע געשיכטע איך'
גראַמען. איבּערהױיפּט אָבּער איז פאַר אים געווען אַ גוטער ביסן?
דער נאָמען מתּתיהו, װאָס בּיידע עלטערן האָבּן אים גערופן נישט;
וויסנדיק איינער פון צווייטן. ער האָט עס אָנגענומען אַ סך מער.
װי פאַר אַ בּלויזן צופאַל: ער האָט עס געהאַלטך פאַר א אַ געט+ :
לעכקייט. -
אַ סך טרערן זיינען דערבּיי געפאַלן און די װייבּער האָן ר
גוט אויסגעוויינט. עס איז אָבּער אויך געווען אַ סך שמחת, װייל :
דערזעלבּער לאַדמירער, װאָס האָ ! געוואוסט װיאַזױ אױסצעפּרעסן:
טרערן, האָט אויך געוואוסט װיאַזױ זיי צו טריקענען. אַזױ. גייט
עס אין דעם מענטשנס לעבּן, פריידן און ליידן גײיען מיט אייגם;
אַנדער, װי אַ צווילינג, צוזאַמענגעװאָקסן, װי די רויז מיטן דאָרן:

פשטענט יי 4פער = הסטסה נמויימיפיר הסוריאונט זיויטיייי תמ

ס ו .

אין אַ יאָר אַרום אי ר' רפאל געפאָרן. מיט זיין פרוי קיין
לאַלטע אויף קברי:אבות, און אגב צו דערגיין, וועמענס אַרבּעט
-איז עס געווען אונטערצעצינדן זיין הויז און אַװעקצערײיסן אים
דאָס קינד, און אויך ער איז געװען דער צושיקער פון דער
צייטונג,

ר' רפאל האָט שוין זיין פלימעניק נישט געטראָפן ביים
'לעבּן, יענער איז שוין געווען אַנדערטהאַלבּן יאָר טויט, זיין פרוי
האָט זיך אַויבּערגעצויגן אין אַן אַנדער שטאָט. קיין קינד איו
פון אים נישט געבּליבן, ער האָט געהאַט פינף קינדער, און אַלע
זיינען בי זיין לעבּן אױסגעשטאָרבן. ער אַליין איז אויך געווען
די גאַנצע צייט זייער קראַנק און מרה:שחורהדיק.

דאָס איז גאָטס שטראָף", -- האָט ר' רפאל געטראַכט בּײ
זיך, דאָך האָט ער עס נישט אַרױסגעזאָגט, וייל איידער מען
ווייסט נישט אוֹיף קלאָו, דאַרף מען אויף קיין מענטשן נישט
ריידן קיין שלעכטט. ער האָט עס נאָר געזאָגט זיין מהוען, ווייל
ס'איז געווען נייטיק צו כּשרן דאָס קינד. ער האָט, אַלזט, נישט
גערעדט װעגן גוטס אָדער שלעכטס, נישט אדויערט אים און
זיך נישט געפוייט מיט זיין שלעכטן סוף, בִּיז ער האָט זיך
נאָכדעם דערואוסט אויף קלאָר, אַז דאָסדאָזיקע שרעקלעכע
שטיקל אַרבּעט האָט אָפּגעטאָן דער פּלימעניק, ער איז עס דערואג.
גען זייער לייכט, וו מיר װעלן עס בּאַלד דערציילן אין קורצן

נאָכדעם וי ער האָט באַזוכט די טויטע אויפן בית-עולם,
האָט ער אָנגעהוױבּן בּאַזוכן די לעבּעדיקע קרובים און גוטע
פריינט ער האָס יי דערפרייט מיט זײַן גליק, אַז זיין זון
|מתּתיהן לעבט, אַן ער האָט גרױס נחת פון אים און אַז דאָס
האָט ער צו פֿאַרדאַנקען אַ בּלאַט, װאָס מען האָט אים פונדאַנען

41

א. מ, דיק

צוגעשיקט! ער װײײסט אָבֶּער נישט, ער ס'איז דער ;מענטש, .
װאָס האָט פאַרדינט דידאָזיקע מצוה, און װיל גערן - דאָס װיסן. 2
כּדי יענעם צו בּאַדאַנקען און צו בּאַלױנען צײ

,דאָס האָט קיין אַנדערער נישט געטאָן, - האָט זיך איים;
נער פון זיינע קרובים אָפּגערופ, -- װי אונזער רב זאָל לעבן, .
וייל ער האָט מיר עס אַלין געזאָגט, אַז ער האָט בּאַצאָלט צוויר.;
רובּל פּאָסט :געלט,* 1

קוים האָט עס ר' רפאל דערהערט, איז ער תּיכֹּף ווע
צום רב און האָט עס אים געפרעגט. יענער האָט דערפון קיין
שום סוד נישט געמאַכט. :

;ס'איז אמת, -- האָט דער רב געענטטערט, - אַז איך האָבּ.
אייך דאָס בּלאַט געשיקט," יי

און ר' רפאל װאָט אים געפרעגט : י =

;װער האָט עס אייך, רבּי, דערצו בּאַוואוגן } ערשטנס +
קענט איר מיך גאָרנישט, וייל איר זענט דאָ רב אינגאַנצן דריי
יאָר און איר ווייסט גאָרנישט, אַז עס איו מיר דאָס קינד פאַר=.
לאָרן געװאָר, העכסטנס האָט איר געקענט װיסן אַז בי מיר.
איז אַ קינד פאַרבּרענט געװאָרן, אָבּער נישט פאַרלאָרן געגאַנגען :
צווייטנס, װוי קומט איר צו דעם בּלאַט;" 1

דאָ האָט אים דער רב אַרײנגענומען אין אַ חדר מיוחד איך
האָט אים דערציילט, װיאַזױ ער קומט דערצו :

,מיט אַ יאָר אָנדערטהאַלבּן צוריק, בִּין איך גערופן. גע
רופן געװאָרן שפּעט אין דער נאַכט צו אַ קראַנקן, װאָס האָט:;
(געהאַלטן בּיים שטאַרבּן, האָט ער מיך געבּעטן, ‏ איך זאָל אייף -
װאָס שנעלער אַװעקשיקן דאָס בּלאַט קיין חברון, װײיל עס';
האַנדלט זיך וועגן אייער קינד, װאָס איז אייך אַװעקגעריסן גע8::
װאָרן אין דער און דער צייט, פּונקט װי די צייטונג שרייפּט?.
די צייט און דאָס אָרט זיינען פּינקטלעך אָנגעגעבּן געװאָרן. טוט'-
עס, רבּי, איר װעט אייך דערמיט פאַרדינען אַ מצוה פיי. גאָש -
און בּיי לייטן, שיקט אים אַװעק די צייטונג. מיר בּאַלאַנגט 2
זייער, ווייל אַנדערש שלעפּ איך מיט זיך אַװעק זייער אַ 'שווערְצ.+ 3

-=- 49 --

דאָס געפונענע קינד,

זינד אויף יענער װעלט. שיקט עס אַװעק, און װיטער שרייבּט
נישט קיין אין װאָרט, נישט וועגן אייך, און נישט װעגן מיר.

בּאַלד דערנאָך איז ער געשטאָרבּן און איך האָבּ מקיים
געווען די דברי המת און האָבּ דאָס פּלאַט אַװעקגעשיקט צו
אייך. און װער דערדאָזיקער ייד איז, װייס איך נישט מער
װוי זיין נאָמען, ער האָט געהייסן שמשון קאָך. איך האָבּ עס
קיינעם נישט דערציילט און עס האָט דערפון קיינער נישט גע*
וואוסט, אויסער ר' יודלען, װאָס האָט עס אייך אַנטדעקט, װײל
ער איז דער יידישער עקספּעדיטאָר אויף דער פּאָסט."

ענו, ליידער, -- האָט זיך ר' רפאל געטראַכט אין האַרצן,--
איך האָבּ עס זייער גוט בּאַרעכנט פּאָרויס. מיין אייגן בּלוט
מיין פּלימעניק, װאָס כ'האָבּ אים אַויפיל גוטס געטאָן האָט
מיר אַזופיל וי געטאָן. איך בּין עס אים מוחל. זאָל אים
דער אױבּערשטער מוחל זיין אין הימל"...

- ער האָט זיך דערבּיי געווישט די אויגן, געדאַנקט דעם רב

און אים בּאַלױנט, װי געהעריק.

ער האָט געבּעטן דעם רב, ער זאָל עס אים אַרױסגעבן
שריפטלעך. תּחילת האָט עס אים דער רב אפילו נישט געװאָלט
טאָן, װייל דער פאַרשטאָרבּענער האָט אים געבּעטן, ער זאָל
דערפון נישט שרייבּן, דאָך, אַז ר' רפאל האָט אים דערקלערט,
אַז ער בּרויך עס צו האָבּן אַלס בּאַװײז פאַר זיין מחותּן אין
דעם דאָרטיקן רב, אַז ער איז דער ריכטיקער פאָטער פון זיין
געפונען קינד, האָט ער עס אים אַרױסגעגעבּן.

אַזױ ווייט, מיין ליבּע לעזערין, קאָן זיך דער מענטש פאַר*
זינדיקן פאַר דעם ליבּן גרויסן גאָט. ס'איז אַ סך, אַ סך צו לער?
נען פון דערדאָזיקער געשיכטע און לערן עס, װײיל כ'בין נישט
אויסן די געשיכטע, נאָר דעם פּועל:יוצא דערפון.